Adhyaya 169

Verse 1

ककसत्कृतेन गौतमेन तच्चोदनया तत्सुहृदो विरूपाक्षनाम्नो राक्षसस्य नगरं प्रति गमनम्।। 1।। भीष्म उवाच। गिरं तां मधुरां श्रुत्वा गौतमो विस्मितस्तदा। कौतूहलान्वितो राजन्राजधर्माणमैक्षत।।

kakasatkṛtena gautamena taccodanayā tatsuhṛdo virūpākṣanāmno rākṣasasya nagaraṃ prati gamanam|| 1|| bhīṣma uvāca| giraṃ tāṃ madhurāṃ śrutvā gautamo vismitastadā| kautūhalānvito rājanrājadharmāṇamaikṣata||

Verse 2

राजधर्मोवाच। भोः काश्यपस्य पुत्रोऽहं माता दाक्षायणी मम। सती त्वं च गुणोपेतः स्वागतं ते द्विजोत्तम।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि एकोनसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 169।।

rājadharmovāca| bhoḥ kāśyapasya putro'haṃ mātā dākṣāyaṇī mama| satī tvaṃ ca guṇopetaḥ svāgataṃ te dvijottama|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi āpaddharmaparvaṇi ekonasaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 169||

Verse 3

भीष्म उवाच। तस्मै दत्त्वा स सत्कारं विधिदृष्टेन कर्मणा। शालपुष्पमयीं दिव्यां बृसीं समुपकल्पयत्।।

bhīṣma uvāca| tasmai dattvā sa satkāraṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā| śālapuṣpamayīṃ divyāṃ bṛsīṃ samupakalpayat||

Verse 4

भगीरथरथाक्रान्तदेशान्गङ्गानिषेवितान्। ये चरन्ति महामीनास्तांश्च तस्यान्वकल्पयत्।।

bhagīratharathākrāntadeśāngaṅgāniṣevitān| ye caranti mahāmīnāstāṃśca tasyānvakalpayat||

Verse 5

वह्निं चापि सुसंदीप्तं मीनांश्चापि सुपीवरान्। स गौतमायातिथये न्यवेदयत काश्यपिः।।

vahniṃ cāpi susaṃdīptaṃ mīnāṃścāpi supīvarān| sa gautamāyātithaye nyavedayata kāśyapiḥ||

Verse 6

भुक्तवन्तं च तं विप्रं प्रीतात्मानं महामनाः। श्रमापनयनार्थं स पक्षाभ्यामभ्यवीजयत्।।

bhuktavantaṃ ca taṃ vipraṃ prītātmānaṃ mahāmanāḥ| śramāpanayanārthaṃ sa pakṣābhyāmabhyavījayat||

Verse 7

तनो विश्रान्तमासीनं गोत्रवृत्तमपृच्छत। सोऽब्रवीद्गौतमोऽस्मीति ब्राह्मणोस्मीत्युदाहरत्।।

tano viśrāntamāsīnaṃ gotravṛttamapṛcchata| so'bravīdgautamo'smīti brāhmaṇosmītyudāharat||

Verse 8

तस्मै पर्णमयं दिव्यं दिव्यपुष्पाधिवासितम्। गन्धाढ्यं शयनं प्रादात्स शिश्ये तत्र वै सुखम्।।

tasmai parṇamayaṃ divyaṃ divyapuṣpādhivāsitam| gandhāḍhyaṃ śayanaṃ prādātsa śiśye tatra vai sukham||

Verse 9

अपोपविष्टं शयने गौतमं वाक्यवित्तमः। पप्रच्छ काश्यपिर्वाग्मी किमागमनमित्युत।।

apopaviṣṭaṃ śayane gautamaṃ vākyavittamaḥ| papraccha kāśyapirvāgmī kimāgamanamityuta||

Verse 10

ततोऽब्रवीद्गौतमस्तं दरिद्रोऽहं महामते। समुद्रगमनाकाङ्क्षी द्रव्यार्थमिति भारत।।

tato'bravīdgautamastaṃ daridro'haṃ mahāmate| samudragamanākāṅkṣī dravyārthamiti bhārata||

Verse 11

तं काश्यपोऽब्रवीत्प्रीत्या नोत्कण्ठां कर्तुमर्हसि। कृतकार्यो द्विजश्रेष्ठ सद्रव्यो यास्यसे गृहान्।।

taṃ kāśyapo'bravītprītyā notkaṇṭhāṃ kartumarhasi| kṛtakāryo dvijaśreṣṭha sadravyo yāsyase gṛhān||

Verse 12

चतुर्विधा ह्यर्थगतिर्बृहस्पतिमतं यथा। मित्रं विद्या हिरण्यं च बुद्धिश्चेति बुधेप्सिता।। अतिथिस्त्वं गुणोपेत इति झ. पाठः।।

caturvidhā hyarthagatirbṛhaspatimataṃ yathā| mitraṃ vidyā hiraṇyaṃ ca buddhiśceti budhepsitā|| atithistvaṃ guṇopeta iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 13

प्रादुर्भूतोऽस्मि ते मित्रं सुहृत्त्वं च महत्तरम्। सोऽहं तथा यतिष्यामि भविष्यसि यथार्थवान्।।

prādurbhūto'smi te mitraṃ suhṛttvaṃ ca mahattaram| so'haṃ tathā yatiṣyāmi bhaviṣyasi yathārthavān||

Verse 14

ततः प्रभातसमये सुखं पृष्ट्वाऽब्रवीदिदम्। गच्छ सौम्य पथाऽनेन कृतकृत्यो भविष्यसि।।

tataḥ prabhātasamaye sukhaṃ pṛṣṭvā'bravīdidam| gaccha saumya pathā'nena kṛtakṛtyo bhaviṣyasi||

Verse 15

इतस्त्रियोजनं गत्वा राक्षसाधिपतिर्महान्। विरूपाक्ष इति ख्यातः सखा मम महाबलः।।

itastriyojanaṃ gatvā rākṣasādhipatirmahān| virūpākṣa iti khyātaḥ sakhā mama mahābalaḥ||

Verse 16

तं गच्छ द्विजमुख्य त्वं स मद्वाक्यप्रचोदितः। कामानभीप्सितांस्तुभ्यं दाता नास्त्यत्र संशयः।।

taṃ gaccha dvijamukhya tvaṃ sa madvākyapracoditaḥ| kāmānabhīpsitāṃstubhyaṃ dātā nāstyatra saṃśayaḥ||

Verse 17

इत्युक्तः प्रययौ राजन्गौतमो विगतक्लमः। फलान्यमृतकल्पानि भक्षयानो यथेष्टतः।।

ityuktaḥ prayayau rājangautamo vigataklamaḥ| phalānyamṛtakalpāni bhakṣayāno yatheṣṭataḥ||

Verse 18

चन्दनागुरुमुख्यानि पत्रत्वचवनानि च। तस्मिन्पथि महाराज सेवमानो द्रुतं ययौ।।

candanāgurumukhyāni patratvacavanāni ca| tasminpathi mahārāja sevamāno drutaṃ yayau||

Verse 19

ततो मनुव्रजं नाम नगरं शैलतोरणम्। शैलप्राकारवप्रं च शैलयन्त्रार्गलं तथा।। चतुर्विधाह्यर्थसिद्धिर्बृहस्पतिमतं यथा। पारंपर्थं तथा दैवं काम्यं मैत्रमिति प्रभो। इति झ. पाठः।।

tato manuvrajaṃ nāma nagaraṃ śailatoraṇam| śailaprākāravapraṃ ca śailayantrārgalaṃ tathā|| caturvidhāhyarthasiddhirbṛhaspatimataṃ yathā| pāraṃparthaṃ tathā daivaṃ kāmyaṃ maitramiti prabho| iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 20

विदितश्चाभवत्तस्य राक्षसेन्द्रस्य धीमतः। प्रहितः सुहृदा राजन्प्रीयमाणः प्रियातिथिः।।

viditaścābhavattasya rākṣasendrasya dhīmataḥ| prahitaḥ suhṛdā rājanprīyamāṇaḥ priyātithiḥ||

Verse 21

ततः स राक्षसेन्द्रः स्वान्प्रेष्यानाह युधिष्ठिर। गौतमो नगरद्वाराच्छीघ्रमानीयतामिति।।

tataḥ sa rākṣasendraḥ svānpreṣyānāha yudhiṣṭhira| gautamo nagaradvārācchīghramānīyatāmiti||

Verse 22

तस्मात्पुरवरात्तूर्णं पुरुषाः श्वेतवेष्टनाः। गौतमेत्यभिभाषन्तः पुरद्वारमुपागमन्।।

tasmātpuravarāttūrṇaṃ puruṣāḥ śvetaveṣṭanāḥ| gautametyabhibhāṣantaḥ puradvāramupāgaman||

Verse 23

ते तमूचुर्महाराज राजप्रेष्यास्तदा द्विजम्। त्वरस्व तूर्णमागच्छ राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति।।

te tamūcurmahārāja rājapreṣyāstadā dvijam| tvarasva tūrṇamāgaccha rājā tvāṃ draṣṭumicchati||

Verse 24

राक्षसाधिपतिर्वीरो विरूपाक्ष इति श्रुतः। स त्वां त्वरति वै द्रष्टुं तत्क्षिप्रं संविधीयताम्।। मरुव्रजं नामेति थ. पाठः। मरुद्रजं नामेति द. पाठः। मेरुव्रजं नामेति झ. पाठः।।

rākṣasādhipatirvīro virūpākṣa iti śrutaḥ| sa tvāṃ tvarati vai draṣṭuṃ tatkṣipraṃ saṃvidhīyatām|| maruvrajaṃ nāmeti tha. pāṭhaḥ| marudrajaṃ nāmeti da. pāṭhaḥ| meruvrajaṃ nāmeti jha. pāṭhaḥ||

Verse 25

ततः स प्राद्रवद्विप्रो विस्मयाद्विगतक्लमः। गौतमः परमर्द्धि तां पश्यन्परमविस्मितः।।

tataḥ sa prādravadvipro vismayādvigataklamaḥ| gautamaḥ paramarddhi tāṃ paśyanparamavismitaḥ||

Verse 26

तैरेव सहितो राज्ञो वेश्म तूर्णमुपाद्रवत्। दर्शनं राक्षसेन्द्रस्य काङ्क्षमाणो द्विजस्तदा।।

taireva sahito rājño veśma tūrṇamupādravat| darśanaṃ rākṣasendrasya kāṅkṣamāṇo dvijastadā||