Adhyaya 16

Verse 1

युधिष्ठिरंप्रति भीमवचनम्।। 1।। वैशंपायन उवाच। अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा भीमसेनोऽत्यमर्षणः। धैर्यमास्थाय तं ज्येष्ठं भ्राता भ्रातरमब्रवीत्।।

yudhiṣṭhiraṃprati bhīmavacanam|| 1|| vaiśaṃpāyana uvāca| arjunasya vacaḥ śrutvā bhīmaseno'tyamarṣaṇaḥ| dhairyamāsthāya taṃ jyeṣṭhaṃ bhrātā bhrātaramabravīt||

Verse 2

राजन्विदितधर्मोऽसि न तेऽस्त्यविदितं भुवि। उपशिक्षाम ते वृत्तं सदैव न च शक्नुमः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि षोडशोऽध्यायः।। 16।।

rājanviditadharmo'si na te'styaviditaṃ bhuvi| upaśikṣāma te vṛttaṃ sadaiva na ca śaknumaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi ṣoḍaśo'dhyāyaḥ|| 16||

Verse 3

न वक्ष्यामि न वक्ष्यामीत्येवं मे मनसि स्थितम्। अतिदुःखात्तु वक्ष्यामि तन्निबोध जनाधिप।।

na vakṣyāmi na vakṣyāmītyevaṃ me manasi sthitam| atiduḥkhāttu vakṣyāmi tannibodha janādhipa||

Verse 4

भवतः संप्रमोहेन सर्वं संशयितं कृतम्। विक्लबत्वं च नः प्राप्तमबलत्वं तथैव च।।

bhavataḥ saṃpramohena sarvaṃ saṃśayitaṃ kṛtam| viklabatvaṃ ca naḥ prāptamabalatvaṃ tathaiva ca||

Verse 5

कथं हि राजा लोकस्य सर्वशास्त्रविशारदः। मोहमापद्यसे दैन्याद्यथा कापुरुषस्तथा।।

kathaṃ hi rājā lokasya sarvaśāstraviśāradaḥ| mohamāpadyase dainyādyathā kāpuruṣastathā||

Verse 6

आगतिश्च गतिश्चैव लोकस्य विदिता तव। आयत्यां च तदात्वे च न तेऽस्त्यविदितं प्रभो।। नच शक्नुमः। कर्तुमिति शेषः।।

āgatiśca gatiścaiva lokasya viditā tava| āyatyāṃ ca tadātve ca na te'styaviditaṃ prabho|| naca śaknumaḥ| kartumiti śeṣaḥ||

Verse 7

एवं गते महाराज राज्यं प्रति जनाधिप। हेतुमात्रं तु वक्ष्यामि तमिहैकमनाः श्रृणु।।

evaṃ gate mahārāja rājyaṃ prati janādhipa| hetumātraṃ tu vakṣyāmi tamihaikamanāḥ śrṛṇu||

Verse 8

द्विविधो जायते व्याधिः शारीरो मानसस्तथा। परस्परं तयोर्जन्म निर्द्वन्द्वं नोपलभ्यते।। अगतिश्च गतिश्चैवेति झ. पाठः। तत्र आयत्यामुत्तरकाले। तदात्वे वर्तमानकाले अगतिर्दुर्मागः। गतिः सन्मार्ग इत्यर्थः।।

dvividho jāyate vyādhiḥ śārīro mānasastathā| parasparaṃ tayorjanma nirdvandvaṃ nopalabhyate|| agatiśca gatiścaiveti jha. pāṭhaḥ| tatra āyatyāmuttarakāle| tadātve vartamānakāle agatirdurmāgaḥ| gatiḥ sanmārga ityarthaḥ||

Verse 9

शारीराज्जायते व्याधिर्मानसो नात्र संशयः। मानसाज्जायते व्याधिः शारीर इति निश्चयः।।

śārīrājjāyate vyādhirmānaso nātra saṃśayaḥ| mānasājjāyate vyādhiḥ śārīra iti niścayaḥ||

Verse 10

शारीरमानसे दुःखे योऽतीते त्वनुशोचति। दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थौ च विन्दति।।

śārīramānase duḥkhe yo'tīte tvanuśocati| duḥkhena labhate duḥkhaṃ dvāvanarthau ca vindati||

Verse 11

शीतोष्णे चैव वायुश्च त्रयः शारीरजा गुणाः। तेषां गुणानां साम्यं यत्तदाहुः स्वस्थलक्षणम्।। निर्द्वन्द्वं शरीरं विना व्याधिर्नास्ति मनोविना आधिर्नास्तीत्यर्थः।।

śītoṣṇe caiva vāyuśca trayaḥ śārīrajā guṇāḥ| teṣāṃ guṇānāṃ sāmyaṃ yattadāhuḥ svasthalakṣaṇam|| nirdvandvaṃ śarīraṃ vinā vyādhirnāsti manovinā ādhirnāstītyarthaḥ||

Verse 12

तेषामन्यतमोद्रेके विधानमुपदिश्यते। उष्णेन बाध्यते शीतं शीतेनोष्णं प्रबाध्यते। उभाभ्यां बाध्यते वायुर्विधानमिदमुच्यते।। शीतोष्णे कफपित्ते। वायुर्वातः।।

teṣāmanyatamodreke vidhānamupadiśyate| uṣṇena bādhyate śītaṃ śītenoṣṇaṃ prabādhyate| ubhābhyāṃ bādhyate vāyurvidhānamidamucyate|| śītoṣṇe kaphapitte| vāyurvātaḥ||

Verse 13

सत्वं रजस्तय इति मानसाः स्युस्त्रयो गुणाः। तेषां गुणानां साम्यं यत्तदाहुः स्वस्थलक्षणम्।।

satvaṃ rajastaya iti mānasāḥ syustrayo guṇāḥ| teṣāṃ guṇānāṃ sāmyaṃ yattadāhuḥ svasthalakṣaṇam||

Verse 14

तेषामन्यतमोद्रेके विधानमुपदिश्यते। हर्षेण बाध्यते शोको हर्षः शोकेन बाध्यते। उभाभ्यां बाध्यते मोहो विधानमिदमुच्यते।।

teṣāmanyatamodreke vidhānamupadiśyate| harṣeṇa bādhyate śoko harṣaḥ śokena bādhyate| ubhābhyāṃ bādhyate moho vidhānamidamucyate||

Verse 15

कश्चित्सुखे वर्तमानो दुःखस्य स्मर्तुमिच्छति। कश्चिद्दुःखे वर्तमानः सुखस्य स्मर्तुमिच्छति।।

kaścitsukhe vartamāno duḥkhasya smartumicchati| kaścidduḥkhe vartamānaḥ sukhasya smartumicchati||

Verse 16

स त्वं न दुःखी दुःखस्य न सुखी च सुखस्य च। नादुःखी दुःखभागस्य नासुखी च सुखस्य च। स्मर्तुमर्हसि कौरव्य दिष्टं हि बलवत्तरम्।। विधानं चिकित्सा। उष्णेन द्रव्येण।।

sa tvaṃ na duḥkhī duḥkhasya na sukhī ca sukhasya ca| nāduḥkhī duḥkhabhāgasya nāsukhī ca sukhasya ca| smartumarhasi kauravya diṣṭaṃ hi balavattaram|| vidhānaṃ cikitsā| uṣṇena dravyeṇa||

Verse 17

अथवा ते स्वभावोऽयं येन पार्थिव तुष्यसे। दृष्ट्वा सभागतां कृष्णामेकवस्त्रां रजस्वलाम्। मिषतां पाण्डुपुत्राणां न तस्य स्मर्तुमर्हसि।। न दुःखी सुखजातस्य न सुखी दुःखजस्य वा इति झ. पाठः।।

athavā te svabhāvo'yaṃ yena pārthiva tuṣyase| dṛṣṭvā sabhāgatāṃ kṛṣṇāmekavastrāṃ rajasvalām| miṣatāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ na tasya smartumarhasi|| na duḥkhī sukhajātasya na sukhī duḥkhajasya vā iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 18

प्रव्राजनं च नगरादजिनैश्च विवासनम्। महारण्यनिवासश्च न तस्य स्मर्तुमर्हसि।। येन पार्थिव क्लिश्यसे इति झ. पाठः।।

pravrājanaṃ ca nagarādajinaiśca vivāsanam| mahāraṇyanivāsaśca na tasya smartumarhasi|| yena pārthiva kliśyase iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 19

जटासुरात्परिक्लेशं चित्रसेनेन चाहवम्। सैन्धवाच्च परिक्लेशं कथं विस्मृतवानसि।।

jaṭāsurātparikleśaṃ citrasenena cāhavam| saindhavācca parikleśaṃ kathaṃ vismṛtavānasi||

Verse 20

पुनरज्ञातचर्यायां कीचकेन पदा वधम्। द्रौपद्या राजपुत्र्यांश्च कथं विस्मृतवानसि।।

punarajñātacaryāyāṃ kīcakena padā vadham| draupadyā rājaputryāṃśca kathaṃ vismṛtavānasi||

Verse 21

यच्च ते द्रोणभीष्माभ्यां युद्धमासीदरिंदम्। मनसैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थितम्।।

yacca te droṇabhīṣmābhyāṃ yuddhamāsīdariṃdam| manasaikena yoddhavyaṃ tatte yuddhamupasthitam||

Verse 22

यत्र नास्ति शरैः कार्यं न मित्रैर्न च बन्धुभिः। आत्मनैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थितम्।। न तस्य स्मर्तुमर्हसीत्यत्र कथमिति वक्ष्यमाणं पदमपकृष्य योजना।।

yatra nāsti śaraiḥ kāryaṃ na mitrairna ca bandhubhiḥ| ātmanaikena yoddhavyaṃ tatte yuddhamupasthitam|| na tasya smartumarhasītyatra kathamiti vakṣyamāṇaṃ padamapakṛṣya yojanā||

Verse 23

तस्मिन्ननिर्जिते युद्धे प्राणान्यदि विमोक्ष्यसे। अन्यं देहं समास्थाय ततस्तैरिह योत्स्यसे।। यत्र नाभिसरैरिति द. पाठः। तत्र न अभिसरैरिति छेदः।।

tasminnanirjite yuddhe prāṇānyadi vimokṣyase| anyaṃ dehaṃ samāsthāya tatastairiha yotsyase|| yatra nābhisarairiti da. pāṭhaḥ| tatra na abhisarairiti chedaḥ||

Verse 24

यो ह्यनाढ्यः स पतितस्तदुच्छिष्टं तदल्पकम्। बह्वपथ्यं बलवतो न किंचित्रायते बलम् ।।

yo hyanāḍhyaḥ sa patitastaducchiṣṭaṃ tadalpakam| bahvapathyaṃ balavato na kiṃcitrāyate balam ||

Verse 25

तस्मादद्यैव गन्तव्यं युध्यस्व भरतर्षभ। परमव्यक्तरूपस्य व्यक्तं त्यक्त्वा स्वकर्मभिः।। तस्मिन्मनसि।।

tasmādadyaiva gantavyaṃ yudhyasva bharatarṣabha| paramavyaktarūpasya vyaktaṃ tyaktvā svakarmabhiḥ|| tasminmanasi||

Verse 26

तस्मिन्ननिर्जिते युद्धे कामवस्थां गमिष्यसि। एतज्जित्वा महाराज कृतकृत्यो भविष्यसि।। युध्यस्व। मनोजयार्थं सन्नद्धो भवेत्यर्थः।।

tasminnanirjite yuddhe kāmavasthāṃ gamiṣyasi| etajjitvā mahārāja kṛtakṛtyo bhaviṣyasi|| yudhyasva| manojayārthaṃ sannaddho bhavetyarthaḥ||

Verse 27

एतां बुद्धिं विनिश्चित्य भूतानामागतिं गतिम्। पितृपैतामहे वृत्ते शाधि राज्यं यथोचितम्।।

etāṃ buddhiṃ viniścitya bhūtānāmāgatiṃ gatim| pitṛpaitāmahe vṛtte śādhi rājyaṃ yathocitam||

Verse 28

दिष्ट्या दुर्योधनः पापो निहतः सानुगो युधि। द्रौपद्याः केशपक्षस्य दिष्ट्या ते पदवीं गताः।। तस्मिन्मनसि कामवस्थाम्। अवाच्यामित्यर्थः। एतन्मनः।।

diṣṭyā duryodhanaḥ pāpo nihataḥ sānugo yudhi| draupadyāḥ keśapakṣasya diṣṭyā te padavīṃ gatāḥ|| tasminmanasi kāmavasthām| avācyāmityarthaḥ| etanmanaḥ||

Verse 29

यजस्व वाजिमेधेन विधिवद्दक्षिणावता। वयं ते किंकराः पार्थ वासुदेवश्च वीर्यवान्।।

yajasva vājimedhena vidhivaddakṣiṇāvatā| vayaṃ te kiṃkarāḥ pārtha vāsudevaśca vīryavān||