Adhyaya 168

Verse 1

कदाचन धनार्जनाय प्रस्थितवता गौतमेन समुद्रंप्रति गच्छता वणिक्सार्थेन सह गमनम्।। 1।। वनगजोपद्रुतवणिक्सार्थपरिभ्रष्टेन गौतमेन किंचिक्यग्रोधमूले विश्रान्त्यै प्रस्वापः।। 2।। तत्र सायमागतेन राजधर्मनाम्ना वकराजेन तस्य सत्कारः।। 3।। भीष्म उवाच। तस्यां निशायां व्युष्टायां गते तस्मिन्द्विजोत्तमे। निष्क्रम्य गौतमोऽगच्छद्धनार्थी विचचार ह।।

kadācana dhanārjanāya prasthitavatā gautamena samudraṃprati gacchatā vaṇiksārthena saha gamanam|| 1|| vanagajopadrutavaṇiksārthaparibhraṣṭena gautamena kiṃcikyagrodhamūle viśrāntyai prasvāpaḥ|| 2|| tatra sāyamāgatena rājadharmanāmnā vakarājena tasya satkāraḥ|| 3|| bhīṣma uvāca| tasyāṃ niśāyāṃ vyuṣṭāyāṃ gate tasmindvijottame| niṣkramya gautamo'gacchaddhanārthī vicacāra ha||

Verse 2

सामुद्रिकान्सवणिजस्ततोऽपश्यत्स्थितान्पथि। स तेन सह सार्थेन प्रययौ सागरं प्रति।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि अष्टषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः।। 168।।

sāmudrikānsavaṇijastato'paśyatsthitānpathi| sa tena saha sārthena prayayau sāgaraṃ prati|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi āpaddharmaparvaṇi aṣṭaṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 168||

Verse 3

स तु सार्थो महाराज कस्मिंश्चिद्गिरिगह्वरे। मत्तेन द्विरदेनाथ निहतः प्रायशोऽभवत्।।

sa tu sārtho mahārāja kasmiṃścidgirigahvare| mattena dviradenātha nihataḥ prāyaśo'bhavat||

Verse 4

स कथंचिद्भयात्तस्माद्विमुक्तो प्रायशोऽभवत्। कांदिग्भूतो जीवितार्थी प्रदुद्रावोत्तरां दिशम्।। सामुद्रिकान् समुद्रोपान्ते गतान्।।

sa kathaṃcidbhayāttasmādvimukto prāyaśo'bhavat| kāṃdigbhūto jīvitārthī pradudrāvottarāṃ diśam|| sāmudrikān samudropānte gatān||

Verse 5

ततस्तु स परिभ्रष्टः सार्थाद्देशात्तथाऽर्थतः। एकाकी व्यभ्रमत्तत्र वने कापुरुषो यथा।।

tatastu sa paribhraṣṭaḥ sārthāddeśāttathā'rthataḥ| ekākī vyabhramattatra vane kāpuruṣo yathā||

Verse 6

स पन्थानमथासाद्य समुद्राभिसरं तदा। आससाद वनं रम्यं महत्पुष्पितपादपम्।।

sa panthānamathāsādya samudrābhisaraṃ tadā| āsasāda vanaṃ ramyaṃ mahatpuṣpitapādapam||

Verse 7

सर्वर्तुकैराम्रवणैः पुष्पितैरुपशोभितम्। नन्दनोद्देशसदृशं यक्षकिन्नरसेवितम्।।

sarvartukairāmravaṇaiḥ puṣpitairupaśobhitam| nandanoddeśasadṛśaṃ yakṣakinnarasevitam||

Verse 8

सालतालघवाश्वत्थप्लक्षागुरुवनैस्तथा। चन्दनस्य च मुख्यस्य पादपैरुपशोभितम्। गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सुखेषु सुखगन्धिषु।।

sālatālaghavāśvatthaplakṣāguruvanaistathā| candanasya ca mukhyasya pādapairupaśobhitam| giriprastheṣu ramyeṣu sukheṣu sukhagandhiṣu||

Verse 9

समन्ततो द्विजश्रेष्ठा वल्गु कूजन्ति तत्र वै। मनुष्यवदनाश्चान्ये भारुण्डा इति विश्रुताः।।

samantato dvijaśreṣṭhā valgu kūjanti tatra vai| manuṣyavadanāścānye bhāruṇḍā iti viśrutāḥ||

Verse 10

स तान्यतिमनोज्ञानि विहगानां रुतानि वै। शृण्वन्सुरमणीयानि विप्रोऽगच्छत गौतमः।।

sa tānyatimanojñāni vihagānāṃ rutāni vai| śṛṇvansuramaṇīyāni vipro'gacchata gautamaḥ||

Verse 11

ततोऽपश्यत्सुरम्येषु सुवर्णसिकताचिते। देशभागे समे चित्रे स्वर्गोद्देशसमप्रभे। श्रिया जुष्टं ददर्शाथ न्यग्रोधं च सुमण्डलम्।। कां दिशं प्रयामीत्याकुलः कांदिग्भूतः।।

tato'paśyatsuramyeṣu suvarṇasikatācite| deśabhāge same citre svargoddeśasamaprabhe| śriyā juṣṭaṃ dadarśātha nyagrodhaṃ ca sumaṇḍalam|| kāṃ diśaṃ prayāmītyākulaḥ kāṃdigbhūtaḥ||

Verse 12

शाखाभिरनुरूपाभिः संवृतं छत्रसन्निभम्। तस्य मूलं च संसिक्तं वरचन्दनवारिणा।।

śākhābhiranurūpābhiḥ saṃvṛtaṃ chatrasannibham| tasya mūlaṃ ca saṃsiktaṃ varacandanavāriṇā||

Verse 13

दिव्यपुष्पान्वितं श्रीमत्पितामहसदोपमम्। तं दृष्ट्वा गौतमः प्रीतो मनःकान्तमनुत्तमम्।। रम्येषु प्रदेशेषु मध्ये एकत्र।।

divyapuṣpānvitaṃ śrīmatpitāmahasadopamam| taṃ dṛṣṭvā gautamaḥ prīto manaḥkāntamanuttamam|| ramyeṣu pradeśeṣu madhye ekatra||

Verse 14

मेध्यं सुरगृहप्रख्यं पुष्पितैः पादपैर्वृतम्। तमासाद्य मुदा युक्तस्तस्याधस्तादुपाविशत्।।

medhyaṃ suragṛhaprakhyaṃ puṣpitaiḥ pādapairvṛtam| tamāsādya mudā yuktastasyādhastādupāviśat||

Verse 15

तत्रासीनस्य कौन्तेय गौतमस्य नराधिप। पुष्पाणि समुपस्पृश्य प्रववावनिलः शुभः। ह्लादयंस्तस्य गात्राणि गौतमस्य तदा नृप।।

tatrāsīnasya kaunteya gautamasya narādhipa| puṣpāṇi samupaspṛśya pravavāvanilaḥ śubhaḥ| hlādayaṃstasya gātrāṇi gautamasya tadā nṛpa||

Verse 16

स तु विप्रः परिश्रान्तिः स्पृष्टः पुण्येन वायुना। सुखमासाद्य सुष्वाप भास्करश्चास्तमभ्ययात्।।

sa tu vipraḥ pariśrāntiḥ spṛṣṭaḥ puṇyena vāyunā| sukhamāsādya suṣvāpa bhāskaraścāstamabhyayāt||

Verse 17

ततोऽस्तं भास्करे याते सन्ध्याकाल उपस्थिते। आजगाम स्वभवनं ब्रह्मलोकात्खगोत्तमः।।

tato'staṃ bhāskare yāte sandhyākāla upasthite| ājagāma svabhavanaṃ brahmalokātkhagottamaḥ||

Verse 18

नाडीजङ्घ इति ख्यातो दयितो ब्रह्मणः सखा। बकराजो महाप्राज्ञः काश्यपस्यात्मसंभवः।।

nāḍījaṅgha iti khyāto dayito brahmaṇaḥ sakhā| bakarājo mahāprājñaḥ kāśyapasyātmasaṃbhavaḥ||

Verse 19

राजधर्मेति विख्यातो बभूवाप्रतिभो भुवि। देवकन्यासुतः श्रीमान्विद्वान्देवसमप्रभः।।

rājadharmeti vikhyāto babhūvāpratibho bhuvi| devakanyāsutaḥ śrīmānvidvāndevasamaprabhaḥ||

Verse 20

मृष्टहाटकसंछन्नो भूषणैरर्कसन्निभैः। भूषितः सर्वगात्रेषु देवगर्भः श्रिया ज्वलन्।।

mṛṣṭahāṭakasaṃchanno bhūṣaṇairarkasannibhaiḥ| bhūṣitaḥ sarvagātreṣu devagarbhaḥ śriyā jvalan||

Verse 21

तमागतं खगं दृष्ट्वा गौतमो विस्मितोऽभवत्। क्षुत्पिपासापरीतात्मा हिंसार्थं चैनमैक्षत।।

tamāgataṃ khagaṃ dṛṣṭvā gautamo vismito'bhavat| kṣutpipāsāparītātmā hiṃsārthaṃ cainamaikṣata||

Verse 22

राजधर्मोवाच। स्वागतं भवतो विप्र दिष्ट्या प्राप्तोऽसि मे गृहान्। अस्तं च सविता यातः संध्येयं समुपस्थिता।।

rājadharmovāca| svāgataṃ bhavato vipra diṣṭyā prāpto'si me gṛhān| astaṃ ca savitā yātaḥ saṃdhyeyaṃ samupasthitā||

Verse 23

मम त्वं निलयं प्राप्तः प्रियातिथिरनिन्दितः। पूजितो यास्यसि प्रातर्विधिदृष्टेन कर्मणा।।

mama tvaṃ nilayaṃ prāptaḥ priyātithiraninditaḥ| pūjito yāsyasi prātarvidhidṛṣṭena karmaṇā||