Adhyaya 167

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति कृतघ्नमित्रद्रोहिलक्षणकथनाय दृष्टान्ततया गौतमकथाकथनारम्भः।। 1।। ब्राह्मणाधमेनकेनचिद्गौतमकुलजेन धनार्जनाय दस्युग्रामप्रवेशः।। 2।। तत्र केनचिद्दस्युवरेण भर्तृविरहितनारीसमर्पणादिना सत्कृतेन गौतमेन दस्युवृत्त्योपजीवनम्।। 3।। युधिष्ठिर उवाच। विस्तरेणार्थसंबन्धं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः। मित्रद्रोही कृतघ्नश्च यः प्रोक्तस्तं च मे वद।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati kṛtaghnamitradrohilakṣaṇakathanāya dṛṣṭāntatayā gautamakathākathanārambhaḥ|| 1|| brāhmaṇādhamenakenacidgautamakulajena dhanārjanāya dasyugrāmapraveśaḥ|| 2|| tatra kenaciddasyuvareṇa bhartṛvirahitanārīsamarpaṇādinā satkṛtena gautamena dasyuvṛttyopajīvanam|| 3|| yudhiṣṭhira uvāca| vistareṇārthasaṃbandhaṃ śrotumicchāmi tattvataḥ| mitradrohī kṛtaghnaśca yaḥ proktastaṃ ca me vada||

Verse 2

भीष्म उवाच। हन्त ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम्। उदीच्यां दिशि यद्वृत्तं म्लेच्छेषु मनुजाधिप।।

bhīṣma uvāca| hanta te vartayiṣye'hamitihāsaṃ purātanam| udīcyāṃ diśi yadvṛttaṃ mleccheṣu manujādhipa||

Verse 3

ब्राह्मणो मध्यदेशीयः कृष्णाङ्गो ब्रह्मवर्जितः। ग्रामं दस्युगणाकीर्णं प्राविशद्धनतृष्णया।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वनि आपद्धर्मपर्वणि सप्तषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः।। 167।।

brāhmaṇo madhyadeśīyaḥ kṛṣṇāṅgo brahmavarjitaḥ| grāmaṃ dasyugaṇākīrṇaṃ prāviśaddhanatṛṣṇayā|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvani āpaddharmaparvaṇi saptaṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 167||

Verse 4

तत्र दस्युर्धनयुतः सर्ववर्णविशेषवित्। ब्रह्मण्यः सत्यसन्धश्च दाने च निरतोऽभवत्।।

tatra dasyurdhanayutaḥ sarvavarṇaviśeṣavit| brahmaṇyaḥ satyasandhaśca dāne ca nirato'bhavat||

Verse 5

तस्य क्षयमुपागम्य ततो भिक्षामयाचत। प्रतिश्रयं च वासार्थं भिक्षां चैवाथ वार्षिकीम्।। ब्रह्म वेदस्तदुक्तं कर्म च तद्विवर्जितः ग्रामं वृद्धियुतं वीक्ष्य प्राविशद्भैक्ष्यकाङ्क्ष्येति झ. पाठः।।

tasya kṣayamupāgamya tato bhikṣāmayācata| pratiśrayaṃ ca vāsārthaṃ bhikṣāṃ caivātha vārṣikīm|| brahma vedastaduktaṃ karma ca tadvivarjitaḥ grāmaṃ vṛddhiyutaṃ vīkṣya prāviśadbhaikṣyakāṅkṣyeti jha. pāṭhaḥ||

Verse 6

प्रादात्तस्मै स विप्राय वस्त्रं च सदशं नवम्। नारीं चापि वयोपेतां भर्त्रा विरहितां तथा।। क्षयं गृहम्।।

prādāttasmai sa viprāya vastraṃ ca sadaśaṃ navam| nārīṃ cāpi vayopetāṃ bhartrā virahitāṃ tathā|| kṣayaṃ gṛham||

Verse 7

एतत्संप्राप्य हृष्टात्मा गौतमोऽथ द्विजस्तथा। तस्मिन्गृहवरे राजंस्तया रेमे स गौतमः।।

etatsaṃprāpya hṛṣṭātmā gautamo'tha dvijastathā| tasmingṛhavare rājaṃstayā reme sa gautamaḥ||

Verse 8

कुटुस्बार्थं च दस्योश्च साहाय्यं चाप्यथाकरोत्। सोऽवसद्वर्षमेकं वै समृद्धे शबरालये।।

kuṭusbārthaṃ ca dasyośca sāhāyyaṃ cāpyathākarot| so'vasadvarṣamekaṃ vai samṛddhe śabarālaye||

Verse 9

बाणवेधे परं यत्नमकरोच्चैव गौतमः। चक्राङ्गान्स च नित्यं वै सर्वतो वनगोचरान्। जघान गौतमो राजन्यथा दस्युगणास्तथा।। वयोपेतां युवतीम्। सन्धिरार्षः।।

bāṇavedhe paraṃ yatnamakaroccaiva gautamaḥ| cakrāṅgānsa ca nityaṃ vai sarvato vanagocarān| jaghāna gautamo rājanyathā dasyugaṇāstathā|| vayopetāṃ yuvatīm| sandhirārṣaḥ||

Verse 10

हिंसापटुर्घृणाहीनः सदा प्राणिवधे रतः। गौतमः सन्निकर्षेण दस्युभिः समतामियात्।।

hiṃsāpaṭurghṛṇāhīnaḥ sadā prāṇivadhe rataḥ| gautamaḥ sannikarṣeṇa dasyubhiḥ samatāmiyāt||

Verse 11

तथा तु वसतस्तस्य दस्युग्रामे सुखं तदा। अगमन्बहवो मासा निघ्नतः पक्षिणो बहून्।।

tathā tu vasatastasya dasyugrāme sukhaṃ tadā| agamanbahavo māsā nighnataḥ pakṣiṇo bahūn||

Verse 12

ततः कदाचिदपरो द्विजस्तं देशमागतः। जटाचीराजिनधरः स्वाध्यायनिरतः शुचिः।।

tataḥ kadācidaparo dvijastaṃ deśamāgataḥ| jaṭācīrājinadharaḥ svādhyāyanirataḥ śuciḥ||

Verse 13

विनीतो वेदशास्त्रेषु वेदान्तानां च पारगः। अदृश्यत ततस्तत्र सखा तस्यैव तु द्विजः। तं दस्युग्राममगमद्यत्रासौ गौतमोऽभवत्।।

vinīto vedaśāstreṣu vedāntānāṃ ca pāragaḥ| adṛśyata tatastatra sakhā tasyaiva tu dvijaḥ| taṃ dasyugrāmamagamadyatrāsau gautamo'bhavat||

Verse 14

स तु विप्रगृहान्वेपी शूद्रान्नपरिवर्जकः। ग्रामे दस्युसमाकीर्णे व्यचरत्सर्वतो द्विजः।।

sa tu vipragṛhānvepī śūdrānnaparivarjakaḥ| grāme dasyusamākīrṇe vyacaratsarvato dvijaḥ||

Verse 15

ततः स गौतमगृहं प्रविवेश द्विजोत्तमः। गौतमश्चापि संप्राप्तस्तावन्योन्येन संगतौ।।

tataḥ sa gautamagṛhaṃ praviveśa dvijottamaḥ| gautamaścāpi saṃprāptastāvanyonyena saṃgatau||

Verse 16

चक्राङ्गभारस्कन्धं तं धनुष्पाणिं धृतायुधम्। रुधिरेणावसिक्ताङ्गं गृहद्वारमुपागतम्।।

cakrāṅgabhāraskandhaṃ taṃ dhanuṣpāṇiṃ dhṛtāyudham| rudhireṇāvasiktāṅgaṃ gṛhadvāramupāgatam||

Verse 17

तं दृष्ट्वा पुरुषादाभमपध्वस्तं क्षमागतम्। अभिज्ञाय द्विजो व्रीडन्निदं वाक्यमथाब्रवीत्।।

taṃ dṛṣṭvā puruṣādābhamapadhvastaṃ kṣamāgatam| abhijñāya dvijo vrīḍannidaṃ vākyamathābravīt||

Verse 18

किमिदं कुरुपे मोहाद्विप्रस्त्वं हि कुलोद्भवः। मध्यदेशपरिज्ञातो दस्युभावं गतः कथम्।।

kimidaṃ kurupe mohādviprastvaṃ hi kulodbhavaḥ| madhyadeśaparijñāto dasyubhāvaṃ gataḥ katham||

Verse 19

पूर्वान्स्मर द्विज ज्ञातीन्प्रख्यातान्वेदपारगान्। येषां वंशेऽभिजातस्त्वमीदृशः कुलपांसनः।।

pūrvānsmara dvija jñātīnprakhyātānvedapāragān| yeṣāṃ vaṃśe'bhijātastvamīdṛśaḥ kulapāṃsanaḥ||

Verse 20

अवबुध्यात्मनाऽऽत्मानं सत्वं शीलं श्रुतं दमम्। अनुक्रोशं च संस्मृत्य त्यज वासमिमं द्विज।।

avabudhyātmanā''tmānaṃ satvaṃ śīlaṃ śrutaṃ damam| anukrośaṃ ca saṃsmṛtya tyaja vāsamimaṃ dvija||

Verse 21

स एवमुक्तः सुहृदा तेन तत्र हितैपिणा। प्रत्युवाच ततो राजन्विनिश्वस्य तदाऽऽर्तबत्।।

sa evamuktaḥ suhṛdā tena tatra hitaipiṇā| pratyuvāca tato rājanviniśvasya tadā''rtabat||

Verse 22

निर्धनोऽस्मि द्विजश्रेष्ठ नापि वेदविदप्यहम्। वित्तार्थमिह संप्राप्तं विद्धि मां द्विजसत्तम।।

nirdhano'smi dvijaśreṣṭha nāpi vedavidapyaham| vittārthamiha saṃprāptaṃ viddhi māṃ dvijasattama||

Verse 23

त्वद्दर्शनात्तु विप्रेन्द्र कृतार्थोऽस्म्यद्य वै द्विज। अध्वानं सह यास्यावः श्वो वसस्वाद्य शर्वरीम्।।

tvaddarśanāttu viprendra kṛtārtho'smyadya vai dvija| adhvānaṃ saha yāsyāvaḥ śvo vasasvādya śarvarīm||

Verse 24

स तत्र न्यवसद्विप्रो घृणी किंचिदसंस्पृशन्। क्षुधितश्छन्द्यमानोऽपि भोजनं नाभ्यनन्दत।।

sa tatra nyavasadvipro ghṛṇī kiṃcidasaṃspṛśan| kṣudhitaśchandyamāno'pi bhojanaṃ nābhyanandata||