Adhyaya 166

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति संधेयासंधेयपुरुषलक्षणकथनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। पितामह महाप्राज्ञ कुरूणां प्रीतिवर्धन। प्रश्नं कंचित्प्रवक्ष्यामि तन्मे व्याख्यातुमर्हसि।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati saṃdheyāsaṃdheyapuruṣalakṣaṇakathanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| pitāmaha mahāprājña kurūṇāṃ prītivardhana| praśnaṃ kaṃcitpravakṣyāmi tanme vyākhyātumarhasi||

Verse 2

कीदृशा मानवाः सेव्याः कै प्रीति परमा भवेत्। आयत्यां च तदात्वे च के क्षमास्तान्वदस्व मे।।

kīdṛśā mānavāḥ sevyāḥ kai prīti paramā bhavet| āyatyāṃ ca tadātve ca ke kṣamāstānvadasva me||

Verse 3

न हि तत्र धनं स्फीतं न च संबन्धिबान्धवाः। तिष्ठन्ति यत्र सुहृदस्तिष्ठन्तीति मतिर्मम।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि षट्‌षष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः।। 166।।

na hi tatra dhanaṃ sphītaṃ na ca saṃbandhibāndhavāḥ| tiṣṭhanti yatra suhṛdastiṣṭhantīti matirmama|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi āpaddharmaparvaṇi ṣaṭ‌ṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 166||

Verse 4

दुर्लभो हि सुहृच्छ्रोता दुर्लभश्च हितः सुहृत्। एतद्धर्मभृतां श्रेष्ठ सर्वं व्याख्यातुमर्हसि।।

durlabho hi suhṛcchrotā durlabhaśca hitaḥ suhṛt| etaddharmabhṛtāṃ śreṣṭha sarvaṃ vyākhyātumarhasi||

Verse 5

भीष्म उवाच। सन्धेयान्पुरुषान्राजन्नसन्धेयांश्च तत्त्वतः। वदतो मे निबोध त्वं निखिलेन युधिष्ठिर।। मित्रस्यार्थादिभ्योऽन्तरङ्गत्वमाह नहीति।।

bhīṣma uvāca| sandheyānpuruṣānrājannasandheyāṃśca tattvataḥ| vadato me nibodha tvaṃ nikhilena yudhiṣṭhira|| mitrasyārthādibhyo'ntaraṅgatvamāha nahīti||

Verse 6

लुब्धः क्रूरस्त्यक्तधर्मा निकृतिः शठ एव च। क्षुद्रः पापसमाचारः सर्वशङ्की तथाऽलसः।।

lubdhaḥ krūrastyaktadharmā nikṛtiḥ śaṭha eva ca| kṣudraḥ pāpasamācāraḥ sarvaśaṅkī tathā'lasaḥ||

Verse 7

दीर्घसूत्रोऽनृजुः क्रुष्टो गुरुदारप्रधर्पकः। व्यसने यः परित्यागी दुरात्मा निरपत्रपः।। सन्धेयान नित्रीकर्तुं योग्यान्।।

dīrghasūtro'nṛjuḥ kruṣṭo gurudārapradharpakaḥ| vyasane yaḥ parityāgī durātmā nirapatrapaḥ|| sandheyāna nitrīkartuṃ yogyān||

Verse 8

सर्वतः पापदर्शी च नास्तिको वेदनिन्दकः। संप्रकीर्णेन्दियो लोके यः कालनिरतश्चरेत्।।

sarvataḥ pāpadarśī ca nāstiko vedanindakaḥ| saṃprakīrṇendiyo loke yaḥ kālanirataścaret||

Verse 9

असभ्यो लोकविद्विष्टः समये चानवस्थितः। पिशुनोऽथाकृतप्रज्ञो मत्सरी पापनिश्चयः।।

asabhyo lokavidviṣṭaḥ samaye cānavasthitaḥ| piśuno'thākṛtaprajño matsarī pāpaniścayaḥ||

Verse 10

दुःशीलोऽथाकृतात्मा च नृशंसः कितवस्तथा। मित्रैरपकृतिर्नित्यमटतेऽर्थं धनेप्सया।। क्रुष्टो लोकनिन्दितः।।

duḥśīlo'thākṛtātmā ca nṛśaṃsaḥ kitavastathā| mitrairapakṛtirnityamaṭate'rthaṃ dhanepsayā|| kruṣṭo lokaninditaḥ||

Verse 11

ददतश्च यथाशक्ति यो न तुष्यति मन्दधीः। अधैर्यमपि यो युङ्क्ते सदा मित्रं नराधमः।।

dadataśca yathāśakti yo na tuṣyati mandadhīḥ| adhairyamapi yo yuṅkte sadā mitraṃ narādhamaḥ||

Verse 12

अस्थानक्रोधनो यश्च अकस्माच्च विरज्यते। सुहृदश्चैव कल्याणानाशु त्यजति किल्बिपी।। नित्यमिच्छतेऽर्थं परस्य य इति झ. पाठः।।

asthānakrodhano yaśca akasmācca virajyate| suhṛdaścaiva kalyāṇānāśu tyajati kilbipī|| nityamicchate'rthaṃ parasya ya iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 13

अल्पेऽप्यपकृते मूढे न संस्मरनि यत्कृतम्। कार्यसेवी च मित्रेषु मित्रद्वेषी नराधिप।

alpe'pyapakṛte mūḍhe na saṃsmarani yatkṛtam| kāryasevī ca mitreṣu mitradveṣī narādhipa|

Verse 14

शत्रुर्मित्रमुखो यश्च जिह्नप्रेक्षी विलोचनः। न तुष्यति च कल्याणे यम्त्यजेत्तादृशं नरम्।। कार्यार्थमेव सेवते न तु धर्मार्धमिति कार्ययेती।।

śatrurmitramukho yaśca jihnaprekṣī vilocanaḥ| na tuṣyati ca kalyāṇe yamtyajettādṛśaṃ naram|| kāryārthameva sevate na tu dharmārdhamiti kāryayetī||

Verse 15

पानपो द्वेषणः क्रोधी निर्घृणः परुपस्तथा। परोपतापी मित्रध्रुक् तथा प्राणिवधे रतः।।

pānapo dveṣaṇaḥ krodhī nirghṛṇaḥ parupastathā| paropatāpī mitradhruk tathā prāṇivadhe rataḥ||

Verse 16

कृतघ्नश्चाधमो लोके न सन्धेयः कथंचन। मित्रद्वेषी ह्यसंधेयः सन्धेयानपि मे शृणु।। विमोचनः विपरीतदृष्टिः।।

kṛtaghnaścādhamo loke na sandheyaḥ kathaṃcana| mitradveṣī hyasaṃdheyaḥ sandheyānapi me śṛṇu|| vimocanaḥ viparītadṛṣṭiḥ||

Verse 17

कुलीना वाक्यसंपन्ना ज्ञानविज्ञानकोविदाः। रूपवन्तो गुणोपेतास्तथाऽलुब्धा जितश्रमाः।।

kulīnā vākyasaṃpannā jñānavijñānakovidāḥ| rūpavanto guṇopetāstathā'lubdhā jitaśramāḥ||

Verse 18

सन्मित्राश्च कृतज्ञाश्च सर्वज्ञा लोभवर्जिताः। माधुर्यगुणसंपन्नाः सत्यसन्धा जितेन्द्रियाः।।

sanmitrāśca kṛtajñāśca sarvajñā lobhavarjitāḥ| mādhuryaguṇasaṃpannāḥ satyasandhā jitendriyāḥ||

Verse 19

व्यायामशीलाः सततं भृत्यपुत्राः कुलोद्वहाः। दोषैः प्रमुक्ताः प्रथितास्ते ग्राह्याः पार्थिवैर्नराः।।

vyāyāmaśīlāḥ satataṃ bhṛtyaputrāḥ kulodvahāḥ| doṣaiḥ pramuktāḥ prathitāste grāhyāḥ pārthivairnarāḥ||

Verse 20

यथाशक्ति समाचाराः संप्रतुष्यन्ति हि प्रभो। नास्थाने क्रोधवन्तश्च न चाकस्माद्विरागिणः।।

yathāśakti samācārāḥ saṃpratuṣyanti hi prabho| nāsthāne krodhavantaśca na cākasmādvirāgiṇaḥ||

Verse 21

विरक्ताश्च न दुष्यन्ति मनसाऽप्यर्थकोविदाः। आत्मानं पीडयित्वाऽपि सुहृत्कार्यपरायणाः। विरज्यन्ति न मित्रेभ्यो वासो रक्तमिवाविकम्।। छिद्रान्वेपी ह्यसन्धेयं इति झ. पाठः।।

viraktāśca na duṣyanti manasā'pyarthakovidāḥ| ātmānaṃ pīḍayitvā'pi suhṛtkāryaparāyaṇāḥ| virajyanti na mitrebhyo vāso raktamivāvikam|| chidrānvepī hyasandheyaṃ iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 22

दोषांश्च लोभमोहादीनर्थेषु युवतीपु च। न दर्शयन्ति सुहृदो विश्वस्ता बन्धुवत्सलाः।।

doṣāṃśca lobhamohādīnartheṣu yuvatīpu ca| na darśayanti suhṛdo viśvastā bandhuvatsalāḥ||

Verse 23

लोष्टकाञ्चनतुल्यार्थाः सुहृत्सु दृढबुद्धयः। ये चरन्त्यनभीमाना निसृष्टार्थविभूषणाः। संगृह्णन्तः परिजनं स्वाम्यर्थपरमाः सदा।।

loṣṭakāñcanatulyārthāḥ suhṛtsu dṛḍhabuddhayaḥ| ye carantyanabhīmānā nisṛṣṭārthavibhūṣaṇāḥ| saṃgṛhṇantaḥ parijanaṃ svāmyarthaparamāḥ sadā||

Verse 24

ईदृशैः पुरुषश्रेष्ठैर्यः सन्धिं कुरुते नृपः। तस्य विस्तीर्यते राज्यं ज्योत्स्ना ग्रहपतेरिव।।

īdṛśaiḥ puruṣaśreṣṭhairyaḥ sandhiṃ kurute nṛpaḥ| tasya vistīryate rājyaṃ jyotsnā grahapateriva||

Verse 25

सत्ववन्तो जितक्रोधा बलवन्तो रणे सदा। जन्मशीलगुणोपेताः सन्धेयाः पुरुषोत्तमाः।

satvavanto jitakrodhā balavanto raṇe sadā| janmaśīlaguṇopetāḥ sandheyāḥ puruṣottamāḥ|

Verse 26

ये च दोपसमायुक्ता नराः प्रोक्ता मयाऽन। तेषामप्यधमा राजन्कृतघ्ना मित्रघातकाः। त्यक्तव्यास्तु दुराचाराः सर्वेषामिति निश्चयः। वासो रक्तमिवाधिकं मेपकम्वलः।।

ye ca dopasamāyuktā narāḥ proktā mayā'na| teṣāmapyadhamā rājankṛtaghnā mitraghātakāḥ| tyaktavyāstu durācārāḥ sarveṣāmiti niścayaḥ| vāso raktamivādhikaṃ mepakamvalaḥ||