Adhyaya 165

Verse 1

स्वस्वाभिमतार्थकथनाय चोदितैर्विदुरार्जुनभीमसेनैः क्रमेण धर्मार्थकामेषु अभिष्टुतेषु युधिष्ठिरेण मोक्षप्रशंसनम्।। 1।। वैशंपायन उवाच। इत्युक्तवति भीष्मे तु तूष्णींभूते युधिष्ठिरः। पप्रच्छावसथं गत्वा भ्रातृन्विदुरपञ्चमान्।।

svasvābhimatārthakathanāya coditairvidurārjunabhīmasenaiḥ krameṇa dharmārthakāmeṣu abhiṣṭuteṣu yudhiṣṭhireṇa mokṣapraśaṃsanam|| 1|| vaiśaṃpāyana uvāca| ityuktavati bhīṣme tu tūṣṇīṃbhūte yudhiṣṭhiraḥ| papracchāvasathaṃ gatvā bhrātṛnvidurapañcamān||

Verse 2

धर्मे चार्थे च कामे च लोकवृत्तिः समाहिता। तेषां गरीयान्कतमो मध्यमः को लघुश्च कः।।

dharme cārthe ca kāme ca lokavṛttiḥ samāhitā| teṣāṃ garīyānkatamo madhyamaḥ ko laghuśca kaḥ||

Verse 3

कस्मिंश्चात्मा नियन्तव्यस्त्रिवर्गविजयाय वै। संपृष्टा नैष्ठिकं वाक्यं यथाबद्वक्तुमर्हथ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि पञ्चषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः।। 165।।

kasmiṃścātmā niyantavyastrivargavijayāya vai| saṃpṛṣṭā naiṣṭhikaṃ vākyaṃ yathābadvaktumarhatha|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi āpaddharmaparvaṇi pañcaṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 165||

Verse 4

ततोऽर्थगतितत्त्वज्ञः प्रथमं प्रतिभानवान्। जगाद विदुरो वाक्यं धर्मशास्त्रमनुस्मरन्।।

tato'rthagatitattvajñaḥ prathamaṃ pratibhānavān| jagāda viduro vākyaṃ dharmaśāstramanusmaran||

Verse 5

विदुर उवाच। बहुश्रुतं तपस्त्यागः श्रद्धा यज्ञक्रिया क्षमा। भावशुद्धिर्दया सत्यं संयमश्चात्मसंपदः।।

vidura uvāca| bahuśrutaṃ tapastyāgaḥ śraddhā yajñakriyā kṣamā| bhāvaśuddhirdayā satyaṃ saṃyamaścātmasaṃpadaḥ||

Verse 6

एतदेवाभिपद्यस्व मा ते भूच्चलितं मनः। एतन्मूलौ हि धर्मार्थावेतदेकपदं हितम्।।

etadevābhipadyasva mā te bhūccalitaṃ manaḥ| etanmūlau hi dharmārthāvetadekapadaṃ hitam||

Verse 7

धर्मेणैवर्षयस्तीर्णा धर्मे लोकाः प्रतिष्ठिताः। धर्मेण देवा दिवि च धर्मे चार्थः समाहितः।।

dharmeṇaivarṣayastīrṇā dharme lokāḥ pratiṣṭhitāḥ| dharmeṇa devā divi ca dharme cārthaḥ samāhitaḥ||

Verse 8

धर्मो राजन्गुणः श्रेष्ठो मध्यमो ह्यर्थ उच्यते। कामो यवीयानिति च प्रवदन्ति मनीषिणः।।

dharmo rājanguṇaḥ śreṣṭho madhyamo hyartha ucyate| kāmo yavīyāniti ca pravadanti manīṣiṇaḥ||

Verse 9

तस्माद्धर्मप्रधानेन भवितव्यं यतात्मना। तथा च सर्वभूतेषु वर्तितव्यं यतात्मना।।

tasmāddharmapradhānena bhavitavyaṃ yatātmanā| tathā ca sarvabhūteṣu vartitavyaṃ yatātmanā||

Verse 10

वैशंपायन उवाच। समाप्तवचने तस्मिन्भीमकर्मा धनञ्जयः। ततोऽर्थगतितत्त्वज्ञो जगौ वाक्यं प्रचोदितः।।

vaiśaṃpāyana uvāca| samāptavacane tasminbhīmakarmā dhanañjayaḥ| tato'rthagatitattvajño jagau vākyaṃ pracoditaḥ||

Verse 11

कर्मभूमिरियं राजन्निह वार्ता प्रशस्यते। कृषिर्वाणिज्यगोरक्षं शिल्पानि विविधानि च।।

karmabhūmiriyaṃ rājanniha vārtā praśasyate| kṛṣirvāṇijyagorakṣaṃ śilpāni vividhāni ca||

Verse 12

अर्थ इत्येव सर्वेषां कर्मणामव्यतिक्रमः। निवृत्तेऽर्थे न वर्तेते धर्मकामाविति श्रुतिः।। त्रिवर्गविजयाय कामक्रोधलोभानां जयाय।।

artha ityeva sarveṣāṃ karmaṇāmavyatikramaḥ| nivṛtte'rthe na vartete dharmakāmāviti śrutiḥ|| trivargavijayāya kāmakrodhalobhānāṃ jayāya||

Verse 13

विषहेतार्थवान्धर्ममाराधयितुमुत्तमम्। कामं च चरितुं शक्तो दुष्प्रापमकृतात्मभिः।।

viṣahetārthavāndharmamārādhayitumuttamam| kāmaṃ ca carituṃ śakto duṣprāpamakṛtātmabhiḥ||

Verse 14

अर्थस्यावयवावेतौ धर्मकामाविति श्रुतिः। अर्थसिद्ध्या विनिर्वृत्तावृभावेतौ भविष्यतः।।

arthasyāvayavāvetau dharmakāmāviti śrutiḥ| arthasiddhyā vinirvṛttāvṛbhāvetau bhaviṣyataḥ||

Verse 15

तद्गतार्थं हि पुरुषं विशिष्टतरयोनयः। ब्रह्माणमिव भूतानि सततं पर्युपासते।।

tadgatārthaṃ hi puruṣaṃ viśiṣṭatarayonayaḥ| brahmāṇamiva bhūtāni satataṃ paryupāsate||

Verse 16

जटाजिनधरा दान्ताः पङ्कदिग्धा जितेन्द्रियाः। मुण्डा निस्तन्तवश्चापि वसन्त्यर्थार्थिनः पृथक्।। अव्यतिक्रमः मर्यादा।।

jaṭājinadharā dāntāḥ paṅkadigdhā jitendriyāḥ| muṇḍā nistantavaścāpi vasantyarthārthinaḥ pṛthak|| avyatikramaḥ maryādā||

Verse 17

काषायवसनाश्चान्ये श्मश्रुला हि सुसंयताः। विद्वांसश्चैव शान्ताश्च मुक्ताः सर्वपरिग्रहैः।। निस्तन्तवः नैष्ठिकब्रह्मचारिणः।।

kāṣāyavasanāścānye śmaśrulā hi susaṃyatāḥ| vidvāṃsaścaiva śāntāśca muktāḥ sarvaparigrahaiḥ|| nistantavaḥ naiṣṭhikabrahmacāriṇaḥ||

Verse 18

अर्थार्थिनः सन्ति नित्यं परितष्यन्ति कर्मभिः। अर्थार्थिनः सन्ति केचिदपरे स्वर्गकाङ्क्षिणः। कुलप्रत्यागमाश्चैके स्वंस्वं धर्ममनुष्ठिताः।।

arthārthinaḥ santi nityaṃ paritaṣyanti karmabhiḥ| arthārthinaḥ santi kecidapare svargakāṅkṣiṇaḥ| kulapratyāgamāścaike svaṃsvaṃ dharmamanuṣṭhitāḥ||

Verse 19

आस्तिका नास्तिकाश्चैव नियताः संयमे परे। अप्रज्ञानं तमोभूतं प्रज्ञानं तु प्रकाशिता।।

āstikā nāstikāścaiva niyatāḥ saṃyame pare| aprajñānaṃ tamobhūtaṃ prajñānaṃ tu prakāśitā||

Verse 20

भृत्यान्भोगैर्द्विषो दण्डैर्यो योजयति सोऽर्थवान्। एतन्मतिमतांश्रेष्ठ मतं मम यथातथम्। अनयोस्तु विबोध त्वं वचनं शक्रकण्वयोः।। श्मश्रुला हीनिषेविण इति झ. पाठः।।

bhṛtyānbhogairdviṣo daṇḍairyo yojayati so'rthavān| etanmatimatāṃśreṣṭha mataṃ mama yathātatham| anayostu vibodha tvaṃ vacanaṃ śakrakaṇvayoḥ|| śmaśrulā hīniṣeviṇa iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 21

वैशंपायन उवाच। तथा धर्मार्थकुशलौ माद्रीपुत्रावनन्तरम्। नकुलः सहदेवश्च वाक्यमूचतुरुत्तमम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tathā dharmārthakuśalau mādrīputrāvanantaram| nakulaḥ sahadevaśca vākyamūcaturuttamam||

Verse 22

आसीनश्च शयानश्च विचरन्नपि वा स्थितः। अर्थयोगं दृढं कुर्याद्योगैरुच्चावचैरपि।।

āsīnaśca śayānaśca vicarannapi vā sthitaḥ| arthayogaṃ dṛḍhaṃ kuryādyogairuccāvacairapi||

Verse 23

अस्मिंस्तु वै विनिर्वृत्ते दुर्लभे परमप्रिये। इह कामानवाप्नोति प्रत्यक्षं नात्र संशयः।।

asmiṃstu vai vinirvṛtte durlabhe paramapriye| iha kāmānavāpnoti pratyakṣaṃ nātra saṃśayaḥ||

Verse 24

योऽर्थो धर्मेण संयुक्तो धर्मो यश्चार्थसंयुतः। मध्विवामृतसंसृष्टं तस्मादेतौ मताविह।।

yo'rtho dharmeṇa saṃyukto dharmo yaścārthasaṃyutaḥ| madhvivāmṛtasaṃsṛṣṭaṃ tasmādetau matāviha||

Verse 25

अनर्थस्य न कामोस्ति तथाऽर्थोऽधर्मिणः कुतः। तस्मादुद्विजले लोको धर्मार्थाभ्यां बहिष्कृतात्।। वचनं शुककण्वयोरिति ड.द.पाठः।।

anarthasya na kāmosti tathā'rtho'dharmiṇaḥ kutaḥ| tasmādudvijale loko dharmārthābhyāṃ bahiṣkṛtāt|| vacanaṃ śukakaṇvayoriti ḍa.da.pāṭhaḥ||

Verse 26

तस्माद्धर्मप्रधानेन साध्योऽर्थः संयतात्मना। विश्वस्तेषु हि भूतेषु कल्पते सर्वमेव हि।।

tasmāddharmapradhānena sādhyo'rthaḥ saṃyatātmanā| viśvasteṣu hi bhūteṣu kalpate sarvameva hi||

Verse 27

धर्मं समाचरेत्पूर्वं ततोऽर्थं धर्मसंयुतम्। ततः कामं चरेत्पश्चात्सिद्धार्थस्य हि तत्फलम्।। अनर्थस्य अर्थहीस्य। अधर्मिणः धर्महीनस्य।।

dharmaṃ samācaretpūrvaṃ tato'rthaṃ dharmasaṃyutam| tataḥ kāmaṃ caretpaścātsiddhārthasya hi tatphalam|| anarthasya arthahīsya| adharmiṇaḥ dharmahīnasya||

Verse 28

वैशंपायन उवाच। विरेमतुस्तु तद्वाक्यमुक्त्वा तावश्विनोः सुतौ। भीमसेनस्ततो वाक्यमिदं वक्तुं प्रचक्रमे।।

vaiśaṃpāyana uvāca| virematustu tadvākyamuktvā tāvaśvinoḥ sutau| bhīmasenastato vākyamidaṃ vaktuṃ pracakrame||

Verse 29

नाकामः कामयत्यर्थं नाकामो धर्ममिच्छति। नाकामः कामयानोऽस्ति तस्मात्कामो विशिष्यते।।

nākāmaḥ kāmayatyarthaṃ nākāmo dharmamicchati| nākāmaḥ kāmayāno'sti tasmātkāmo viśiṣyate||

Verse 30

कामेन युक्ता ऋषयस्तपस्येव समाहिताः। पलाशाः शाकमूलाशा वायुभक्षाः सुसंयताः।।

kāmena yuktā ṛṣayastapasyeva samāhitāḥ| palāśāḥ śākamūlāśā vāyubhakṣāḥ susaṃyatāḥ||

Verse 31

वेदोपवेदेष्वपरे युक्ताः स्वाध्यायपारगाः। श्राद्धे यज्ञक्रियायां च तथा दानप्रतिग्रहे।।

vedopavedeṣvapare yuktāḥ svādhyāyapāragāḥ| śrāddhe yajñakriyāyāṃ ca tathā dānapratigrahe||

Verse 32

वणिजः कर्षका गोपाः कारवः शिल्पिनस्तथा। देशधर्मकृतश्चैव युक्ताः कामेन कर्मसु।।

vaṇijaḥ karṣakā gopāḥ kāravaḥ śilpinastathā| deśadharmakṛtaścaiva yuktāḥ kāmena karmasu||

Verse 33

समुद्रं वा विशन्त्यन्ये नराः कामेन संयुताः। कामो हि विविधाकारः सर्वं कामेन संततम्।।

samudraṃ vā viśantyanye narāḥ kāmena saṃyutāḥ| kāmo hi vividhākāraḥ sarvaṃ kāmena saṃtatam||

Verse 34

नास्ति नासीन्न भविता भूतं काममृते परम्। एतत्सारं महाराज धर्मार्थावत्र संश्रितौ।।

nāsti nāsīnna bhavitā bhūtaṃ kāmamṛte param| etatsāraṃ mahārāja dharmārthāvatra saṃśritau||

Verse 35

नवनीतं यथा दध्नस्तथा कामोऽर्थधर्मतः। श्रेयस्तैलं न पिण्याको घृतं श्रेय उदश्वितः।। अत्र धर्मार्थयोः समत्वेऽपि धर्मस्य पूर्वत्वाद्विदुरमतमेवैतदीषद्भेदेन दर्शितम्।।

navanītaṃ yathā dadhnastathā kāmo'rthadharmataḥ| śreyastailaṃ na piṇyāko ghṛtaṃ śreya udaśvitaḥ|| atra dharmārthayoḥ samatve'pi dharmasya pūrvatvādviduramatamevaitadīṣadbhedena darśitam||

Verse 36

श्रेयः पुष्पफलं काष्ठात्कामो धर्मार्थयोर्वरः। पुष्पतो मध्विव परं कामात्संजायते सुखम्। कामो धर्मार्थयोर्योनिः कामश्चाथ तदात्मकः।।

śreyaḥ puṣpaphalaṃ kāṣṭhātkāmo dharmārthayorvaraḥ| puṣpato madhviva paraṃ kāmātsaṃjāyate sukham| kāmo dharmārthayoryoniḥ kāmaścātha tadātmakaḥ||

Verse 37

[नाकामतो ब्राह्मणाः स्वन्नमर्था न्नाकामतो ददति ब्राह्मणेभ्यः। नाकामतो विविधा लोकचेष्टा तस्मात्कामः प्राक् त्रिवर्गस्य दृष्टः।।] उदश्वितः तक्रात्।।

[nākāmato brāhmaṇāḥ svannamarthā nnākāmato dadati brāhmaṇebhyaḥ| nākāmato vividhā lokaceṣṭā tasmātkāmaḥ prāk trivargasya dṛṣṭaḥ||] udaśvitaḥ takrāt||

Verse 38

सुचारुवेषाभिरलंकृताभि र्मदोत्कटाभिः प्रियवादिनीभिः। रमस्व योषिद्भिरुपेत्य कामं कामो हि राजन्परमाभिरामः।।

sucāruveṣābhiralaṃkṛtābhi rmadotkaṭābhiḥ priyavādinībhiḥ| ramasva yoṣidbhirupetya kāmaṃ kāmo hi rājanparamābhirāmaḥ||

Verse 39

बुद्धिर्ममैषा परिखास्थितस्य माभूद्विचारस्तव धर्मपुत्र। स्वात्संहितं सद्भिरफल्गुसार मसस्तवाक्यं परमानृशंसम्।। अकामतः कामं विना। केवलार्थात्स्वन्नं मृष्ठान्नं नास्ति।।

buddhirmamaiṣā parikhāsthitasya mābhūdvicārastava dharmaputra| svātsaṃhitaṃ sadbhiraphalgusāra masastavākyaṃ paramānṛśaṃsam|| akāmataḥ kāmaṃ vinā| kevalārthātsvannaṃ mṛṣṭhānnaṃ nāsti||

Verse 40

वर्मार्थकामाः सममेव सेव्या यो ह्येकभक्तः स नरो जघन्यः। द्वयोस्तु सक्तं प्रवदन्ति मध्यमं स उत्तमो योऽभिरतस्त्रिवर्गे।। परिस्वास्थितस्य परितः खाता परिखा। सर्वतो मूलशोध इत्यर्थः। तत्र स्थितस्य अनृशंसमनिष्टुरम्।।

varmārthakāmāḥ samameva sevyā yo hyekabhaktaḥ sa naro jaghanyaḥ| dvayostu saktaṃ pravadanti madhyamaṃ sa uttamo yo'bhiratastrivarge|| parisvāsthitasya paritaḥ khātā parikhā| sarvato mūlaśodha ityarthaḥ| tatra sthitasya anṛśaṃsamaniṣṭuram||

Verse 41

प्राज्ञः सुहृच्चन्दनसारलिप्तो विचित्रमाल्याभरणैरुपेतः। ततो वचः संग्रहविस्तरेण प्रोक्त्वाऽथ वीरान्विरराम भीमः।।

prājñaḥ suhṛccandanasāralipto vicitramālyābharaṇairupetaḥ| tato vacaḥ saṃgrahavistareṇa proktvā'tha vīrānvirarāma bhīmaḥ||

Verse 42

ततो मुहूर्तादथ धर्मराजो वाक्यानि तेषामनुचिन्त्य सम्यक्। उवाच वाचाऽवितथं स्मयन्वै बहुश्रुतो धर्मभृतां वरिष्ठः।।

tato muhūrtādatha dharmarājo vākyāni teṣāmanucintya samyak| uvāca vācā'vitathaṃ smayanvai bahuśruto dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ||

Verse 43

वाक्यं निबोधध्वमनन्यभावाः।। तयोस्तु दाक्ष्यं प्रवदन्तीति झ. पाठः।।

vākyaṃ nibodhadhvamananyabhāvāḥ|| tayostu dākṣyaṃ pravadantīti jha. pāṭhaḥ||

Verse 44

यो वै न पापे निरतो न पुण्ये नार्थे न धर्मे मनुजो न कामे। विमुक्तदोषः समफल्गुसारो विमुच्यते दुःखसुखात्स सिद्धः।।

yo vai na pāpe nirato na puṇye nārthe na dharme manujo na kāme| vimuktadoṣaḥ samaphalgusāro vimucyate duḥkhasukhātsa siddhaḥ||

Verse 45

भूतानि जातीमरणान्वितानि जराविकारैश्च समन्वितानि। भूयश्च तैस्तैरुपसेवितानि मोक्षं प्रशंसन्ति न तं च विद्मः।।

bhūtāni jātīmaraṇānvitāni jarāvikāraiśca samanvitāni| bhūyaśca taistairupasevitāni mokṣaṃ praśaṃsanti na taṃ ca vidmaḥ||

Verse 46

स्नेहेन बद्धस्य न सन्ति तानि चैवं स्वयंभूर्भगवानुवाच। बोधाय निर्वाणपरा भवन्ति तस्मान्न कुर्यात्प्रियमप्रियं च।।

snehena baddhasya na santi tāni caivaṃ svayaṃbhūrbhagavānuvāca| bodhāya nirvāṇaparā bhavanti tasmānna kuryātpriyamapriyaṃ ca||

Verse 47

एतच्च मुख्यं न तु कामकारो यथा नियुक्तोऽस्मि तथा करोमि। भूतानि सर्वाणि विधिर्नियुङ्क्ते विधिर्बलीयानिति वित्त सर्वे।।

etacca mukhyaṃ na tu kāmakāro yathā niyukto'smi tathā karomi| bhūtāni sarvāṇi vidhirniyuṅkte vidhirbalīyāniti vitta sarve||

Verse 48

न कर्मणाऽप्नोत्यनवाप्यमर्थं यद्भावि तद्वै भवतीति विद्मः। त्रिवर्गहीनोऽपि हि विन्दतेऽर्थं तस्माददो लोकहिताय गुह्यम्।। नैष्ठिकं सिद्धान्तरूपम्। एतेन पूर्वे सर्वे पूर्वपक्षा एवेत्युक्तम्।।

na karmaṇā'pnotyanavāpyamarthaṃ yadbhāvi tadvai bhavatīti vidmaḥ| trivargahīno'pi hi vindate'rthaṃ tasmādado lokahitāya guhyam|| naiṣṭhikaṃ siddhāntarūpam| etena pūrve sarve pūrvapakṣā evetyuktam||

Verse 49

वैशंपायन उवाच। तदग्र्यबुद्धेर्वचनं मनोनुगं समस्तमाज्ञाय तथाहि हेतुमत्। तदा प्रणेदुश्च जहर्षिरे च ते कुरुप्रवीराय च चक्रिरेऽञ्जलिम्।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tadagryabuddhervacanaṃ manonugaṃ samastamājñāya tathāhi hetumat| tadā praṇeduśca jaharṣire ca te kurupravīrāya ca cakrire'ñjalim||

Verse 50

सुचारुवर्णाक्षरशब्दभूषितां मनोनुगां निर्गतवाक्यकण्टकाम्। निशम्य तां पार्थिवभाषितां गिरं पार्थस्य सर्वे प्रणता बभूवुः।।

sucāruvarṇākṣaraśabdabhūṣitāṃ manonugāṃ nirgatavākyakaṇṭakām| niśamya tāṃ pārthivabhāṣitāṃ giraṃ pārthasya sarve praṇatā babhūvuḥ||

Verse 51

तथैव राजा प्रशशंस् वीर्यवान् पुनश्च पप्रच्छ सरिद्वरासुतम्। धर्मार्थकामेषु विनिश्चयज्ञं ततः परं धर्ममहीनचेतसम्।।

tathaiva rājā praśaśaṃs vīryavān punaśca papraccha saridvarāsutam| dharmārthakāmeṣu viniścayajñaṃ tataḥ paraṃ dharmamahīnacetasam||