Adhyaya 163

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति यज्ञाद्यर्थं संपादीयद्रव्यविवेकथनम्।। 1।। तथा पापविशेषाणां प्रायश्चित्तविशेषकथनम्।। 2।। भीष्म उवाच। कृतार्थी यक्ष्यमाणश्च सर्ववेदान्तगश्च यः। आचार्यपितृकार्यार्थं स्वाध्यायार्थमथापि च।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati yajñādyarthaṃ saṃpādīyadravyavivekathanam|| 1|| tathā pāpaviśeṣāṇāṃ prāyaścittaviśeṣakathanam|| 2|| bhīṣma uvāca| kṛtārthī yakṣyamāṇaśca sarvavedāntagaśca yaḥ| ācāryapitṛkāryārthaṃ svādhyāyārthamathāpi ca||

Verse 2

एते वै साधवो दृष्टा ब्राह्मणाः धर्मभिक्षवः। निःस्वेभ्यो देयमेतेभ्यो दानं विद्या च भारत।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि त्रिषष्ट्यधिकशततमोऽधअयायः।। 163।।

ete vai sādhavo dṛṣṭā brāhmaṇāḥ dharmabhikṣavaḥ| niḥsvebhyo deyametebhyo dānaṃ vidyā ca bhārata|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi āpaddharmaparvaṇi triṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhaayāyaḥ|| 163||

Verse 3

अन्यत्र दक्षिणादानं देयं भरतसत्तम। अन्येभ्योऽपि बहिर्वेदि न कृतान्नं विधीयते।। निःश्वो निर्धनः।।

anyatra dakṣiṇādānaṃ deyaṃ bharatasattama| anyebhyo'pi bahirvedi na kṛtānnaṃ vidhīyate|| niḥśvo nirdhanaḥ||

Verse 4

सर्वरत्नानि राजा हि यथार्हं प्रतिपादयेत्। ब्राह्मणायैव यज्ञाश्च सहान्नाः सहदक्षिणाः।।

sarvaratnāni rājā hi yathārhaṃ pratipādayet| brāhmaṇāyaiva yajñāśca sahānnāḥ sahadakṣiṇāḥ||

Verse 5

अन्येभ्यो विमलाचारा यजन्ते गुणतः सदा। यस्य त्रैवार्षिकं भक्तं पर्याप्तं भृत्यवृत्तये। अधिकं चापि विद्येत स सोमं पातुमर्हति।।

anyebhyo vimalācārā yajante guṇataḥ sadā| yasya traivārṣikaṃ bhaktaṃ paryāptaṃ bhṛtyavṛttaye| adhikaṃ cāpi vidyeta sa somaṃ pātumarhati||

Verse 6

यज्ञश्चेत्प्रतिरुद्धः स्यादंशेनैकेन यज्वनः। ब्राह्मणस्य विशेषेण धार्मिके सति राजनि।। अन्यत्र उक्तेभ्योऽन्यत्रापि ब्राह्मणेषु अन्येभ्योऽब्राह्मणेभ्यः कृतान्न पक्वान्नं न विधीयते। तेभ्योऽप्यकृतान्नं देयमिति भावः।।

yajñaścetpratiruddhaḥ syādaṃśenaikena yajvanaḥ| brāhmaṇasya viśeṣeṇa dhārmike sati rājani|| anyatra uktebhyo'nyatrāpi brāhmaṇeṣu anyebhyo'brāhmaṇebhyaḥ kṛtānna pakvānnaṃ na vidhīyate| tebhyo'pyakṛtānnaṃ deyamiti bhāvaḥ||

Verse 7

यो वैश्यः स्याद्बहुपशुर्हीनक्रतुरसोमपः। कुटुम्बात्तस्य तद्वित्तं यज्ञार्थं पार्थिवो हरेत्।।

yo vaiśyaḥ syādbahupaśurhīnakraturasomapaḥ| kuṭumbāttasya tadvittaṃ yajñārthaṃ pārthivo haret||

Verse 8

आहरेद्द्रुह्यतः किंचित्कामं शूद्रस्य वेश्मनि। न हि वेश्मनि शूद्रस्य किंचिदस्ति परिग्रहः।।

āhareddruhyataḥ kiṃcitkāmaṃ śūdrasya veśmani| na hi veśmani śūdrasya kiṃcidasti parigrahaḥ||

Verse 9

योऽनाहिताग्निः शतगुरयज्वा त्त सहस्रगुः। तयोरपि कुटुम्बाभ्यामाहरेदविचारयन्।।

yo'nāhitāgniḥ śatagurayajvā tta sahasraguḥ| tayorapi kuṭumbābhyāmāharedavicārayan||

Verse 10

अदातृभ्यो हरेद्वित्तं विख्याप्य नृपतिः सदा। तथैवाचरतो धर्मो नृपतेः स्यादथाखिलः।।

adātṛbhyo haredvittaṃ vikhyāpya nṛpatiḥ sadā| tathaivācarato dharmo nṛpateḥ syādathākhilaḥ||

Verse 11

तथैव सप्तमे भक्ते भक्तानि षडनश्नतः। अश्वस्तनविभागेन हर्तव्यं हीनकर्मणः।। ब्राह्मणस्य यज्ञः एकेनांशेन स्त्र्याद्यङ्गनासेन प्रतिरुद्धः स्यात्तर्हितस्य वैश्यस्य तद्धनं एवर्थिवो यज्ञार्थं हरेदिति द्वितीयेन संबन्धः। दोषेणैकेन यज्वन इति ध. पाठः।।

tathaiva saptame bhakte bhaktāni ṣaḍanaśnataḥ| aśvastanavibhāgena hartavyaṃ hīnakarmaṇaḥ|| brāhmaṇasya yajñaḥ ekenāṃśena stryādyaṅganāsena pratiruddhaḥ syāttarhitasya vaiśyasya taddhanaṃ evarthivo yajñārthaṃ harediti dvitīyena saṃbandhaḥ| doṣeṇaikena yajvana iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 12

खलात्क्षेत्रात्तथागाराद्यतो वाऽप्युपपद्यते। आख्यातव्यं नृपस्यैतत्पृच्छतोऽपृच्छतोपि वा। न तस्मै धारयेद्दण्डं राजा धर्मेण धर्मवित्।।

khalātkṣetrāttathāgārādyato vā'pyupapadyate| ākhyātavyaṃ nṛpasyaitatpṛcchato'pṛcchatopi vā| na tasmai dhārayeddaṇḍaṃ rājā dharmeṇa dharmavit||

Verse 13

क्षत्रियस्य तु बालिश्याद्ब्राह्मणः क्लिश्यते क्षुधा। श्रुतशीले समाज्ञाय वृत्तिमस्य प्रकल्पयेत्।। भक्तानि षडनश्नतः ध्यहमुपोषितस्य।।

kṣatriyasya tu bāliśyādbrāhmaṇaḥ kliśyate kṣudhā| śrutaśīle samājñāya vṛttimasya prakalpayet|| bhaktāni ṣaḍanaśnataḥ dhyahamupoṣitasya||

Verse 14

अथैनं परिरक्षेत पिता पुत्रमिवौरसम्।

athainaṃ parirakṣeta pitā putramivaurasam|

Verse 15

इष्टिं वैश्वानरीं नित्यं निर्वपेदब्दपर्यये। अविकल्पः पुरा धर्मो धर्मवादैस्तु केवलः।।

iṣṭiṃ vaiśvānarīṃ nityaṃ nirvapedabdaparyaye| avikalpaḥ purā dharmo dharmavādaistu kevalaḥ||

Verse 16

विश्वैर्देवैश्च साध्यैश्च ब्राह्मणैश्च महर्षिभिः। आपत्सु गरणाद्भीतैर्लिङ्गः प्रतिनिधीकृतः।।

viśvairdevaiśca sādhyaiśca brāhmaṇaiśca maharṣibhiḥ| āpatsu garaṇādbhītairliṅgaḥ pratinidhīkṛtaḥ||

Verse 17

प्रभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेन वर्तते। स नाप्नोति फलं तस्य प्रेत्य चेह च दुर्मतिः।।

prabhuḥ prathamakalpasya yo'nukalpena vartate| sa nāpnoti phalaṃ tasya pretya ceha ca durmatiḥ||

Verse 18

न ब्राह्मणो वेदयीत किंचिद्राजनि धर्मवित्। अविद्यावेदनाद्विद्यात्स्ववीर्यं वीर्यवत्तरम्। तस्माद्राज्ञः सदा तेजो दुःसहं ब्रह्मवादिनाम्।।

na brāhmaṇo vedayīta kiṃcidrājani dharmavit| avidyāvedanādvidyātsvavīryaṃ vīryavattaram| tasmādrājñaḥ sadā tejo duḥsahaṃ brahmavādinām||

Verse 19

मन्ता शास्ता विधाता च ब्राह्मणो देव उच्यते। तस्मिन्नाकुशलं ब्रूयान्न शुष्कामीरयेद्गिरम्।।

mantā śāstā vidhātā ca brāhmaṇo deva ucyate| tasminnākuśalaṃ brūyānna śuṣkāmīrayedgiram||

Verse 20

क्षत्रियो बाहुवीर्येण तरेदापदमात्मनः। धनैर्वैश्यश्च शुद्रश्च मन्त्रैर्होमैश्च वै द्विजः।।

kṣatriyo bāhuvīryeṇa taredāpadamātmanaḥ| dhanairvaiśyaśca śudraśca mantrairhomaiśca vai dvijaḥ||

Verse 21

नैव कन्या न युवतिर्नामन्त्रज्ञो न बालिशः। परिवेष्टाऽग्निहोत्रस्य भवेन्नासंस्कृतस्तथा।। बालिश्यादित्यनेन क्षत्रियस्यैव स दोष इत्युक्तम्।।

naiva kanyā na yuvatirnāmantrajño na bāliśaḥ| pariveṣṭā'gnihotrasya bhavennāsaṃskṛtastathā|| bāliśyādityanena kṣatriyasyaiva sa doṣa ityuktam||

Verse 22

नरके निपतन्त्येते जुह्वानाः सवनस्य तत्। तस्माद्वैतानकुशलो होता स्याद्वेदपारगः।।

narake nipatantyete juhvānāḥ savanasya tat| tasmādvaitānakuśalo hotā syādvedapāragaḥ||

Verse 23

प्राजापत्यमदत्त्वा च अग्न्याधेयस्य दक्षिणाम्। अनाहिताग्निरिति सं प्रोच्यते धर्मदर्शिभिः।।

prājāpatyamadattvā ca agnyādheyasya dakṣiṇām| anāhitāgniriti saṃ procyate dharmadarśibhiḥ||

Verse 24

पुण्यान्यन्यानि कुर्वीत श्रद्दधानो जितेन्द्रियः। अनाप्तदक्षिणैर्यज्ञैर्न यजेत कथंचन।।

puṇyānyanyāni kurvīta śraddadhāno jitendriyaḥ| anāptadakṣiṇairyajñairna yajeta kathaṃcana||

Verse 25

प्रजाः पंशूश्च स्वर्गं च हन्ति यज्ञो ह्यदक्षिणः। इन्द्रियाणि यशः कीर्तिभायुश्चाप्यवकृन्तति।।

prajāḥ paṃśūśca svargaṃ ca hanti yajño hyadakṣiṇaḥ| indriyāṇi yaśaḥ kīrtibhāyuścāpyavakṛntati||

Verse 26

उदक्यामासते ये च द्विजाः केचिदनग्नयः। कुलं चाश्रोत्रियं येषां सर्वे ते शूद्रकर्मिणः।। परिवेष्टा आहुतिप्रक्षेप्ता। कन्यायुवत्योः स्मार्ताग्निहोमे स्वयं पल्यणि क पुत्रः कुमार्थन्तवासी वेत्याश्वलायनवचनादधिकृतयोरप्रति प्रसक्तेर्निषेध उक्तः।।

udakyāmāsate ye ca dvijāḥ kecidanagnayaḥ| kulaṃ cāśrotriyaṃ yeṣāṃ sarve te śūdrakarmiṇaḥ|| pariveṣṭā āhutiprakṣeptā| kanyāyuvatyoḥ smārtāgnihome svayaṃ palyaṇi ka putraḥ kumārthantavāsī vetyāśvalāyanavacanādadhikṛtayoraprati prasakterniṣedha uktaḥ||

Verse 27

उदपानोदके ग्रामे ब्राह्मणो वृपलीयतिः। अपित्वा द्वादश समाः शूद्रकर्मैव गच्छति।। आसते मिथुनीभवन्ति।।

udapānodake grāme brāhmaṇo vṛpalīyatiḥ| apitvā dvādaśa samāḥ śūdrakarmaiva gacchati|| āsate mithunībhavanti||

Verse 28

अभार्यी शयने विभ्रच्छूद्रं वृद्धं च वै द्विजः। अब्राह्मणं भन्यमानस्तृणेष्वासीत पृष्ठतः। तथा संशुध्यते राजञ्शृणु चात्र वचो मम।। उदपानः कूपस्तदेकोदके एककूपोपजीव्येत्यर्थः।।

abhāryī śayane vibhracchūdraṃ vṛddhaṃ ca vai dvijaḥ| abrāhmaṇaṃ bhanyamānastṛṇeṣvāsīta pṛṣṭhataḥ| tathā saṃśudhyate rājañśṛṇu cātra vaco mama|| udapānaḥ kūpastadekodake ekakūpopajīvyetyarthaḥ||

Verse 29

यदेकरात्रेण करोति पापं कृष्णं वर्णं ब्राह्मणः सेवमानः। स्थानासनाभ्यां विहरन्वती स त्रिभिर्वर्षैः शमयेदात्मपापम्।। अभार्यामपरिणीतां शयने बिभ्रद्ब्राह्मणस्तथा शूद्रं वृद्धं महामिति गन्यमानस्तश्राऽब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं वा वृद्धं मन्यमानस्तृणेषु यद्यासीतोपविष्ठः स यथा संशुध्येत तथा तथा शृण्विशि सार्धार्थः।।

yadekarātreṇa karoti pāpaṃ kṛṣṇaṃ varṇaṃ brāhmaṇaḥ sevamānaḥ| sthānāsanābhyāṃ viharanvatī sa tribhirvarṣaiḥ śamayedātmapāpam|| abhāryāmapariṇītāṃ śayane bibhradbrāhmaṇastathā śūdraṃ vṛddhaṃ mahāmiti ganyamānastaśrā'brāhmaṇaṃ kṣatriyaṃ vaiśyaṃ vā vṛddhaṃ manyamānastṛṇeṣu yadyāsītopaviṣṭhaḥ sa yathā saṃśudhyeta tathā tathā śṛṇviśi sārdhārthaḥ||

Verse 30

न नर्मयुक्तमतृतं हिनस्ति न स्त्रीषु राजन्न विवाहकाले। प्राणात्यये सर्वधनापहारे पञ्चानृतान्याहुरपातकानि।।

na narmayuktamatṛtaṃ hinasti na strīṣu rājanna vivāhakāle| prāṇātyaye sarvadhanāpahāre pañcānṛtānyāhurapātakāni||

Verse 31

श्रद्दधानः शुभां विद्यां हीनादपि समाप्नुयात्। सुवर्णमपि चामेध्यादाददीताविचारयन्।।

śraddadhānaḥ śubhāṃ vidyāṃ hīnādapi samāpnuyāt| suvarṇamapi cāmedhyādādadītāvicārayan||

Verse 32

स्त्रीरत्नं दुष्कुलाच्चापि विषादप्यमृतं पिबेत्। अदूष्या हि स्त्रियो रत्नमाप इत्येव धर्मतः।।

strīratnaṃ duṣkulāccāpi viṣādapyamṛtaṃ pibet| adūṣyā hi striyo ratnamāpa ityeva dharmataḥ||

Verse 33

गोब्राह्मणहितार्थं च वर्णानां संकरेषु च। वैश्यो गृह्णीत शस्त्राणि परित्राणार्थमात्मनः।।

gobrāhmaṇahitārthaṃ ca varṇānāṃ saṃkareṣu ca| vaiśyo gṛhṇīta śastrāṇi paritrāṇārthamātmanaḥ||

Verse 34

सुरापो ब्रह्महा चैव गुरुतल्पगतस्तथा। अचिरेण महाराज पतितो वै भवत्युत।।

surāpo brahmahā caiva gurutalpagatastathā| acireṇa mahārāja patito vai bhavatyuta||

Verse 35

सुवर्णहरणं स्तैन्यं विप्रस्वं चेति पातकम्। विहारो मद्यपानं च अगम्यागमनं तथा।।

suvarṇaharaṇaṃ stainyaṃ viprasvaṃ ceti pātakam| vihāro madyapānaṃ ca agamyāgamanaṃ tathā||

Verse 36

पतितैः संप्रयोगश्च ब्राह्मणीयोनितस्तथा। अनिर्देश्यानि मन्यन्ते प्राणान्तानीति धारणा।। विहरन् करोतीति संबन्धः।।

patitaiḥ saṃprayogaśca brāhmaṇīyonitastathā| anirdeśyāni manyante prāṇāntānīti dhāraṇā|| viharan karotīti saṃbandhaḥ||

Verse 37

संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन्। याजनाध्यापनाद्दानान्न तु यानासनाशनात्।। अनिर्देश्यानि बुद्धिपूर्वकानि चेदत्र प्रायश्चित्तं नास्तीत्यर्थः। किं तर्हि मरणान्तमेव प्रायश्चित्तमिति धारणानिश्चयः। ब्राह्मणीयोनितः। अब्राह्मणस्य ब्राह्मणीगमनादित्यर्थः।।

saṃvatsareṇa patati patitena sahācaran| yājanādhyāpanāddānānna tu yānāsanāśanāt|| anirdeśyāni buddhipūrvakāni cedatra prāyaścittaṃ nāstītyarthaḥ| kiṃ tarhi maraṇāntameva prāyaścittamiti dhāraṇāniścayaḥ| brāhmaṇīyonitaḥ| abrāhmaṇasya brāhmaṇīgamanādityarthaḥ||

Verse 38

एतानि हित्वातोऽन्यानि निर्देश्यानीति धारणा। निर्देश्यकेन विधिना कालेनाव्यसनी भवेत्।। याजनादित्रयेण सद्यः पतति नतु यानादिना। तेन तु वर्षेण पततीत्यर्थः।।

etāni hitvāto'nyāni nirdeśyānīti dhāraṇā| nirdeśyakena vidhinā kālenāvyasanī bhavet|| yājanāditrayeṇa sadyaḥ patati natu yānādinā| tena tu varṣeṇa patatītyarthaḥ||

Verse 39

अनुत्तीर्य न होतव्यं प्रेतकर्मण्युपाश्रिते। त्रिषु त्वेतेषु पूर्वेषु न कुर्वीत विचारणम्।। एतानि पञ्चमहापापानि। अन्यानि तु निर्देश्यानि सप्रायश्चित्तानि। अव्यसनी पुनः पापरुचिर्न स्यात्।।

anuttīrya na hotavyaṃ pretakarmaṇyupāśrite| triṣu tveteṣu pūrveṣu na kurvīta vicāraṇam|| etāni pañcamahāpāpāni| anyāni tu nirdeśyāni saprāyaścittāni| avyasanī punaḥ pāparucirna syāt||

Verse 40

अमात्यान्वा गुरून्वापि जह्याद्धर्मेण धार्मिकः। प्रायश्चित्तान्यकुर्वाणा नैते कुर्वन्ति संविदम्।।

amātyānvā gurūnvāpi jahyāddharmeṇa dhārmikaḥ| prāyaścittānyakurvāṇā naite kurvanti saṃvidam||

Verse 41

अधर्मकारी धर्मेण तपसा हन्ति किल्विषम्। ब्राह्मणायावगुर्येत स्पृष्टे गुरुतरं भवेत्।।

adharmakārī dharmeṇa tapasā hanti kilviṣam| brāhmaṇāyāvaguryeta spṛṣṭe gurutaraṃ bhavet||

Verse 42

अस्तेनं स्तेन इत्युक्त्वा द्विगुणं पापमाप्नुयात्। त्रिभागं ब्रह्महत्यायाः कन्यां प्राप्नोति दुष्यति। यस्तु दूषयिता तस्याः शेषं प्राप्नोति पाप्मनः।।

astenaṃ stena ityuktvā dviguṇaṃ pāpamāpnuyāt| tribhāgaṃ brahmahatyāyāḥ kanyāṃ prāpnoti duṣyati| yastu dūṣayitā tasyāḥ śeṣaṃ prāpnoti pāpmanaḥ||

Verse 43

ब्राह्मणानवगर्ह्येह स्पृष्ट्वा गुरुतरं भवेत्। वर्षाणां हि शतं पापः प्रतिष्ठां नाधिगच्छति।। पूर्वेषु त्रिषु सुरापब्रह्मघ्नगुरुतल्पगेषु तेषु मृतेषु सपिण्डानामाशौचाभावात्तेषां प्रेतकर्मनिषेधाच्चेति भावः।।

brāhmaṇānavagarhyeha spṛṣṭvā gurutaraṃ bhavet| varṣāṇāṃ hi śataṃ pāpaḥ pratiṣṭhāṃ nādhigacchati|| pūrveṣu triṣu surāpabrahmaghnagurutalpageṣu teṣu mṛteṣu sapiṇḍānāmāśaucābhāvātteṣāṃ pretakarmaniṣedhācceti bhāvaḥ||

Verse 44

सहस्रं चैव वर्षाणां निपत्य नरकं वसेत्। तस्मान्नैवावगुर्याद्धि नैव जातु निपातयेत्।।

sahasraṃ caiva varṣāṇāṃ nipatya narakaṃ vaset| tasmānnaivāvaguryāddhi naiva jātu nipātayet||

Verse 45

शोणितं यावतः पांसून्संगृह्णीयाद्द्विजक्षतात्। तावतीः स समा राजन्नरके प्रतिपद्यते।।

śoṇitaṃ yāvataḥ pāṃsūnsaṃgṛhṇīyāddvijakṣatāt| tāvatīḥ sa samā rājannarake pratipadyate||

Verse 46

भ्रूणहाऽऽहवमध्ये तु शुध्यते शस्त्रपाततः। आत्मानं जुहुयादग्नौ समिद्धे तेन शुध्यते।। अवगर्ह्य विनिन्द्य। स्पृष्ट्वाऽर्थचन्द्रादिनापनोद्य। गुरुतरं शेषादयधिकं पातकं तस्य पलम्।।

bhrūṇahā''havamadhye tu śudhyate śastrapātataḥ| ātmānaṃ juhuyādagnau samiddhe tena śudhyate|| avagarhya vinindya| spṛṣṭvā'rthacandrādināpanodya| gurutaraṃ śeṣādayadhikaṃ pātakaṃ tasya palam||

Verse 47

सुरापो वारुणीमुष्णां पीत्वा पापाद्विमुच्यते।।

surāpo vāruṇīmuṣṇāṃ pītvā pāpādvimucyate||

Verse 48

तया स काये निर्दग्धे मृत्युं वा प्राप्य शुध्यति। लोकांश्च लभते विप्रो नान्यथा लभते हि सः।।

tayā sa kāye nirdagdhe mṛtyuṃ vā prāpya śudhyati| lokāṃśca labhate vipro nānyathā labhate hi saḥ||

Verse 49

गुरुतल्पमधिष्ठाय दुरात्मा पापचेतनः। शिलां ज्वलन्तीमासाद्य मृत्युना सोभिशुध्यति।।

gurutalpamadhiṣṭhāya durātmā pāpacetanaḥ| śilāṃ jvalantīmāsādya mṛtyunā sobhiśudhyati||

Verse 50

अधवा शिश्नवृषणावादायाञ्जलिना स्वयम्। नैर्ऋतीं दिशमास्थाय निपतेत्सत्वजिह्मगः।।

adhavā śiśnavṛṣaṇāvādāyāñjalinā svayam| nairṛtīṃ diśamāsthāya nipatetsatvajihmagaḥ||

Verse 51

ब्राह्मणार्थेऽपि वा प्राणान्संत्यजंस्तेन शुध्यति।।

brāhmaṇārthe'pi vā prāṇānsaṃtyajaṃstena śudhyati||

Verse 52

अश्वमेधेन वाऽपीष्ट्वा अथवा गोसवेन वा। मरुत्सोमेन वा सम्यगिह प्रेत्य च पूज्यते।।

aśvamedhena vā'pīṣṭvā athavā gosavena vā| marutsomena vā samyagiha pretya ca pūjyate||

Verse 53

तथैव द्वादशसमाः कापोतं धर्ममाचरेत्। एककालं चरेद्भैक्षं स्वकर्मोदाहरञ्जने।।

tathaiva dvādaśasamāḥ kāpotaṃ dharmamācaret| ekakālaṃ caredbhaikṣaṃ svakarmodāharañjane||

Verse 54

एवं वा तपसा युक्तो ब्रह्महा सवनी भवेत्। एवं गर्भमविज्ञातमात्रेयीं वा निपातयेत्।। आहवमध्ये गोब्राह्मणरक्षार्थं संग्रामे शस्त्रेण हतश्चेद्ब्राह्महा शुध्यते।।

evaṃ vā tapasā yukto brahmahā savanī bhavet| evaṃ garbhamavijñātamātreyīṃ vā nipātayet|| āhavamadhye gobrāhmaṇarakṣārthaṃ saṃgrāme śastreṇa hataścedbrāhmahā śudhyate||

Verse 55

द्विगुणा ब्रह्महत्या वै आत्रेयीहिंसने भवेत्। सुरापी नियताहारो ब्रह्मचारी क्षपाचरः।।

dviguṇā brahmahatyā vai ātreyīhiṃsane bhavet| surāpī niyatāhāro brahmacārī kṣapācaraḥ||

Verse 56

ऊर्ध्वं त्रिभ्योऽपि वर्षेभ्यो यजेताग्निष्टुता परम्। ऋषभैकसहस्रं वा गा दत्त्वा शौचमाप्नुयात्।।

ūrdhvaṃ tribhyo'pi varṣebhyo yajetāgniṣṭutā param| ṛṣabhaikasahasraṃ vā gā dattvā śaucamāpnuyāt||

Verse 57

वैश्यं दत्त्वा तु वर्षे द्वे ऋषभैकशतं च गाः। शूद्रं हत्वाऽब्दमेवैकमृषभं च शतं च गाः।।

vaiśyaṃ dattvā tu varṣe dve ṛṣabhaikaśataṃ ca gāḥ| śūdraṃ hatvā'bdamevaikamṛṣabhaṃ ca śataṃ ca gāḥ||

Verse 58

श्ववराहखरान्हत्वा शौद्रमेव व्रतं चरेत्। मार्जारचाषमण्डूकान्काकं व्यालं च मूषिकम्।।

śvavarāhakharānhatvā śaudrameva vrataṃ caret| mārjāracāṣamaṇḍūkānkākaṃ vyālaṃ ca mūṣikam||

Verse 59

उक्तः पशुवधे दोषो राजन्प्राणिनिपातनात्। अनस्थिकेषु गोमूत्रं पानमेकं प्रचक्षते। प्रायश्चित्तान्यथान्यानि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः।।

uktaḥ paśuvadhe doṣo rājanprāṇinipātanāt| anasthikeṣu gomūtraṃ pānamekaṃ pracakṣate| prāyaścittānyathānyāni pravakṣyāmyanupūrvaśaḥ||

Verse 60

तल्पे वाऽन्यस्य चौर्ये च पृथक् संवत्सरं चरेत्। त्रीणि श्रोत्रियभार्यायां परदारे च द्वे स्मृते।। सवनीत्रिषवणस्रायी। आत्रेयीं प्राप्तगर्भां स्रियम्।।

talpe vā'nyasya caurye ca pṛthak saṃvatsaraṃ caret| trīṇi śrotriyabhāryāyāṃ paradāre ca dve smṛte|| savanītriṣavaṇasrāyī| ātreyīṃ prāptagarbhāṃ sriyam||

Verse 61

काले चतुर्थे भुञ्जानो ब्रह्मचारी व्रती भवेत्। स्थानासनाभ्यां विहरेत्रिरह्नाऽभ्युपयन्नपः।।

kāle caturthe bhuñjāno brahmacārī vratī bhavet| sthānāsanābhyāṃ viharetrirahnā'bhyupayannapaḥ||

Verse 62

ऐवमेव चरन्राजंस्तस्मात्पापात्प्रमुच्यते। एवमेव निराकर्ता यश्चाग्नीनपविध्यति।।

aivameva caranrājaṃstasmātpāpātpramucyate| evameva nirākartā yaścāgnīnapavidhyati||

Verse 63

त्यजत्यकारणे यश्च पितरं मातरं गुरुम्। पतितः स्यात्स कौरव्य यथा धर्मेषु निश्चयः।।

tyajatyakāraṇe yaśca pitaraṃ mātaraṃ gurum| patitaḥ syātsa kauravya yathā dharmeṣu niścayaḥ||

Verse 64

ग्रासाच्छादनयानं च शयनं ह्यासनं तथा। ब्रह्मचारी द्विजेभ्यश्च दत्त्वा पापात्प्रमुच्यते।।

grāsācchādanayānaṃ ca śayanaṃ hyāsanaṃ tathā| brahmacārī dvijebhyaśca dattvā pāpātpramucyate||

Verse 65

भार्यायां व्यभिचारिण्यां निरुद्धायां विशेषतः। यत्पुंसः परदारेषु तदेनां चारयेद्व्रतम्।

bhāryāyāṃ vyabhicāriṇyāṃ niruddhāyāṃ viśeṣataḥ| yatpuṃsaḥ paradāreṣu tadenāṃ cārayedvratam|

Verse 66

श्रेयांसं शयने हित्वा पापीयांसं समृच्छति। श्वभिस्तमर्दयेद्राजा संस्थाने बहुविस्तरे।।

śreyāṃsaṃ śayane hitvā pāpīyāṃsaṃ samṛcchati| śvabhistamardayedrājā saṃsthāne bahuvistare||

Verse 67

पुमांसं बन्धयेत्पाशैः शयने तप्त आयसे। अप्यादधीत दारूणि तत्र दह्येत पापकृत।।

pumāṃsaṃ bandhayetpāśaiḥ śayane tapta āyase| apyādadhīta dārūṇi tatra dahyeta pāpakṛta||

Verse 68

एव दण्डो महाराज स्त्रीणां भर्तृव्यतिक्रमे। संवत्सारोऽभिशस्तस्य दुष्टस्य द्विगुणो भवेत्।। पृथक् एकैकस्योपपातकस्य प्रायश्चित्तं संवत्सरं चरेत्।।

eva daṇḍo mahārāja strīṇāṃ bhartṛvyatikrame| saṃvatsāro'bhiśastasya duṣṭasya dviguṇo bhavet|| pṛthak ekaikasyopapātakasya prāyaścittaṃ saṃvatsaraṃ caret||

Verse 69

द्वे तस्य त्रीणि वर्षाणि चत्वारि सहसेविनः। कुमारः पञ्चवर्षाणि चरेद्भैक्षं मुनिव्रतः।। अभिशस्तस्य प्रायश्चित्तं सद्योऽकुर्वतः।।

dve tasya trīṇi varṣāṇi catvāri sahasevinaḥ| kumāraḥ pañcavarṣāṇi caredbhaikṣaṃ munivrataḥ|| abhiśastasya prāyaścittaṃ sadyo'kurvataḥ||

Verse 70

परिवित्तिः परिवेत्ता या चैव परिविद्यते। पाणिग्राहस्त्वधर्मेण सर्वे ते पतिताः स्मृताः।।

parivittiḥ parivettā yā caiva parividyate| pāṇigrāhastvadharmeṇa sarve te patitāḥ smṛtāḥ||

Verse 71

चरेयुः सर्व एवैते वीरहा यद्व्रतं चरेत्। चान्द्रायणं चरेन्मासं कृच्छ्रं वा पापशुद्धये।।

careyuḥ sarva evaite vīrahā yadvrataṃ caret| cāndrāyaṇaṃ carenmāsaṃ kṛcchraṃ vā pāpaśuddhaye||

Verse 72

परिवेत्ता प्रयच्छेता तां स्नुषां परिवित्तये। ज्येष्ठेन त्वभ्यनुज्ञातो यवीयाप्यनन्तरम्। एनसो मोक्षमाप्नोति तौ च सा चैव धर्मतः।। तस्य पतितस्य सहसेविनः संसर्गिणिः।।

parivettā prayacchetā tāṃ snuṣāṃ parivittaye| jyeṣṭhena tvabhyanujñāto yavīyāpyanantaram| enaso mokṣamāpnoti tau ca sā caiva dharmataḥ|| tasya patitasya sahasevinaḥ saṃsargiṇiḥ||

Verse 73

अमानुषीषु गोवर्जमनादिष्टं न दुष्यति। अधिष्ठातारमत्तारं पशूनां पुरुषं विदुः।। परिवेत्ता कनिष्ठः परिवित्तये ज्येष्ठाय भार्यां स्रुषात्वेन प्रयच्छेत्। एतां स्वेनाभुक्तां तवैवेयं स्नुषेति मानपूर्वकं समर्पयेत्। तदा ज्येष्ठानुज्ञातो यवीयानन्तरं तां स्वीकुर्यात्। पाणिग्राहेण स्वदोषे क्षमापिते त्रयोऽपि पापान्मुच्यन्त इति सार्धश्लोयार्थः।।

amānuṣīṣu govarjamanādiṣṭaṃ na duṣyati| adhiṣṭhātāramattāraṃ paśūnāṃ puruṣaṃ viduḥ|| parivettā kaniṣṭhaḥ parivittaye jyeṣṭhāya bhāryāṃ sruṣātvena prayacchet| etāṃ svenābhuktāṃ tavaiveyaṃ snuṣeti mānapūrvakaṃ samarpayet| tadā jyeṣṭhānujñāto yavīyānantaraṃ tāṃ svīkuryāt| pāṇigrāheṇa svadoṣe kṣamāpite trayo'pi pāpānmucyanta iti sārdhaśloyārthaḥ||

Verse 74

परिधायोर्ध्ववालं तु पात्रमादाय मृन्मयम्। चरेत्सप्तगृहान्भैक्षं स्वकर्म परिकीर्तयन्।। अमानुषीषु पशुजातिषु।।

paridhāyordhvavālaṃ tu pātramādāya mṛnmayam| caretsaptagṛhānbhaikṣaṃ svakarma parikīrtayan|| amānuṣīṣu paśujātiṣu||

Verse 75

तथैव लब्धभोजी स्याद्द्वादशाहात्स शुध्यति। चरेत्संवत्सरं चापि तद्व्रतं येन कृन्तति।। ऊर्ध्ववालं चमरीपुच्छं परिधाय रङ्गेऽव्रतरन् ब्राह्मण एवैतत्प्रायश्चित्तं कुर्यात्।।

tathaiva labdhabhojī syāddvādaśāhātsa śudhyati| caretsaṃvatsaraṃ cāpi tadvrataṃ yena kṛntati|| ūrdhvavālaṃ camarīpucchaṃ paridhāya raṅge'vrataran brāhmaṇa evaitatprāyaścittaṃ kuryāt||

Verse 76

भवेत्तु मानुषेष्वेवं प्रायश्चिमनुत्तमम्। दानं वा दानशक्तेषु सवेर्मतत्प्रकल्पयेत्।।

bhavettu mānuṣeṣvevaṃ prāyaścimanuttamam| dānaṃ vā dānaśakteṣu savermatatprakalpayet||

Verse 77

अनास्तिकेषु गोमात्रं दानमेकं प्रचक्षते। श्ववराहमनुष्याणां कुक्कुटस्य खरस्य च।। येन परिधानेन हेतुभूतेन ऊर्ध्वंवालं यः कृन्तति छिनत्ति स उक्तं व्रतं संवत्सरं चरेत्।।

anāstikeṣu gomātraṃ dānamekaṃ pracakṣate| śvavarāhamanuṣyāṇāṃ kukkuṭasya kharasya ca|| yena paridhānena hetubhūtena ūrdhvaṃvālaṃ yaḥ kṛntati chinatti sa uktaṃ vrataṃ saṃvatsaraṃ caret||

Verse 78

मांसं मूत्रं पुरीषं च प्राश्य संस्कारमर्हति। ब्राह्मणस्तु सुरापस्य गन्धमादाय सोमपाः।।

māṃsaṃ mūtraṃ purīṣaṃ ca prāśya saṃskāramarhati| brāhmaṇastu surāpasya gandhamādāya somapāḥ||

Verse 79

अपख्यहं पिबेदुष्णाः संयतात्मा जितेन्द्रियः। अपः पीत्वा तु स पुनर्वायुभक्षो भवेन्त्र्यहम्।।

apakhyahaṃ pibeduṣṇāḥ saṃyatātmā jitendriyaḥ| apaḥ pītvā tu sa punarvāyubhakṣo bhaventryaham||

Verse 80

एवमेतत्समुद्दिष्टं प्रायश्चित्तिषेवणम्। ब्राह्मणस्य विशेषेण यदज्ञानेन जायते।।

evametatsamuddiṣṭaṃ prāyaścittiṣevaṇam| brāhmaṇasya viśeṣeṇa yadajñānena jāyate||