Adhyaya 161

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति लोभादिनिरूपणम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। यतः प्रभवति क्रोधः कामो वा भरतर्षभ। शोकमोहौ विधित्सा च परासुत्वं तथा मदः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati lobhādinirūpaṇam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| yataḥ prabhavati krodhaḥ kāmo vā bharatarṣabha| śokamohau vidhitsā ca parāsutvaṃ tathā madaḥ||

Verse 2

लोभो मात्सर्यमीर्ष्या च कुत्साऽसूया कृपा भयम्। एतत्सर्वं महाप्राज्ञ याथातथ्येन मे वद।।

lobho mātsaryamīrṣyā ca kutsā'sūyā kṛpā bhayam| etatsarvaṃ mahāprājña yāthātathyena me vada||

Verse 3

भीष्म उवाच। त्रयोदशैतेऽतिबलाः शत्रवः प्राणिनां स्मृताः। उपासते महाराज समन्तात्पुरुषानिह।।

bhīṣma uvāca| trayodaśaite'tibalāḥ śatravaḥ prāṇināṃ smṛtāḥ| upāsate mahārāja samantātpuruṣāniha||

Verse 4

एते प्रमत्तं पुरुषमप्रमत्तास्तुदन्ति च। वृका इव विलुम्पन्ति दृष्ट्वेव पुरुषेतरान्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि एकषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः।। 161।।

ete pramattaṃ puruṣamapramattāstudanti ca| vṛkā iva vilumpanti dṛṣṭveva puruṣetarān|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi āpaddharmaparvaṇi ekaṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 161||

Verse 5

एभ्यः प्रवर्तते दुःखमेभ्यः पापं प्रवर्तते। इति मर्त्यो विजानीयात्सततं पुरुषर्षभ।।

ebhyaḥ pravartate duḥkhamebhyaḥ pāpaṃ pravartate| iti martyo vijānīyātsatataṃ puruṣarṣabha||

Verse 6

एतेषामुदयं स्थानं क्षयं च पृथिवीपते। हन्त ते कथयिष्यामि क्रोधस्योत्पत्तिमादितः। यथातत्त्वं क्षितिपते तन्मे निगदतः शृणु।।

eteṣāmudayaṃ sthānaṃ kṣayaṃ ca pṛthivīpate| hanta te kathayiṣyāmi krodhasyotpattimāditaḥ| yathātattvaṃ kṣitipate tanme nigadataḥ śṛṇu||

Verse 7

लोभात्क्रोधः प्रभवति परदोषैरुदीर्यते। क्षमया तिष्ठते राजन्क्षमया विनिवर्तते।। दृष्ट्वेव पुरुषं बलादिति झ. पाठः।।

lobhātkrodhaḥ prabhavati paradoṣairudīryate| kṣamayā tiṣṭhate rājankṣamayā vinivartate|| dṛṣṭveva puruṣaṃ balāditi jha. pāṭhaḥ||

Verse 8

संकल्पाज्जायते कामः सेव्यमानो विवर्धते। यदा प्राज्ञो विरमते तदा सद्यः प्रणश्यति।।

saṃkalpājjāyate kāmaḥ sevyamāno vivardhate| yadā prājño viramate tadā sadyaḥ praṇaśyati||

Verse 9

[परामूया क्रोधलोभावन्तरा प्रतिमुच्यते। दयया सर्वभूतानां निर्वेदाद्विनिवर्तते।] अवद्यदर्शनादेति तत्त्वज्ञानाच्च नश्यति।।

[parāmūyā krodhalobhāvantarā pratimucyate| dayayā sarvabhūtānāṃ nirvedādvinivartate|] avadyadarśanādeti tattvajñānācca naśyati||

Verse 10

अज्ञानप्रभवो मोहः पापाभ्यासात्प्रवर्तते। यदा प्राज्ञेषु रमते तदा सद्यः प्रणश्यति।।

ajñānaprabhavo mohaḥ pāpābhyāsātpravartate| yadā prājñeṣu ramate tadā sadyaḥ praṇaśyati||

Verse 11

विरुद्धानीह शास्त्राणि ये पश्यन्ति कुरूद्वह। विधित्सा जायते तेषां तत्त्वज्ञानान्निवर्तते।।

viruddhānīha śāstrāṇi ye paśyanti kurūdvaha| vidhitsā jāyate teṣāṃ tattvajñānānnivartate||

Verse 12

प्रीतेः शोकः प्रभवति वियोगात्तस्य देहिनः। यदा निरर्थकं वेत्ति तदा सद्यः प्रणश्यति।।

prīteḥ śokaḥ prabhavati viyogāttasya dehinaḥ| yadā nirarthakaṃ vetti tadā sadyaḥ praṇaśyati||

Verse 13

परासुता क्रोधलोभादभ्यासाच्च प्रवर्तते। दयया सर्वभूतानां निर्वेदात्सा निवर्तते।।

parāsutā krodhalobhādabhyāsācca pravartate| dayayā sarvabhūtānāṃ nirvedātsā nivartate||

Verse 14

सत्यत्यागात्तु मात्सर्यमहितानां च सेवया। एतत्तु क्षीयते तात साधूनामुपसेवनात्।।

satyatyāgāttu mātsaryamahitānāṃ ca sevayā| etattu kṣīyate tāta sādhūnāmupasevanāt||

Verse 15

कुलाञ्ज्ञानात्तथैश्वर्यान्मदो भवति देहिनाम्। एभिरेव तु विज्ञातैर्मदः सद्यः प्रणश्यति।।

kulāñjñānāttathaiśvaryānmado bhavati dehinām| ebhireva tu vijñātairmadaḥ sadyaḥ praṇaśyati||

Verse 16

ईर्ष्या कामात्प्रभवति संहर्षाच्चैव जायते। इतरेषां तु सत्वानां प्रज्ञया सा प्रणश्यति।।

īrṣyā kāmātprabhavati saṃharṣāccaiva jāyate| itareṣāṃ tu satvānāṃ prajñayā sā praṇaśyati||

Verse 17

विभ्रमाल्लोकबाह्यानां द्वेष्यैर्वाक्यैरसंमतैः। कुत्सा संजायते राजँल्लोकान्प्रेक्ष्याभिशाम्यति।।

vibhramāllokabāhyānāṃ dveṣyairvākyairasaṃmataiḥ| kutsā saṃjāyate rāja~llokānprekṣyābhiśāmyati||

Verse 18

प्रतिकर्तुं न शक्ता ये बलस्थायापकारिणे। असूया जायते तीव्रा कारुण्याद्विनिवर्तते।।

pratikartuṃ na śaktā ye balasthāyāpakāriṇe| asūyā jāyate tīvrā kāruṇyādvinivartate||

Verse 19

कृपणान्सततं दृष्ट्वा ततः संजायते कृपा। धर्मनिष्ठां यदा वेत्ति तदा शाम्यति सा कृपा।।

kṛpaṇānsatataṃ dṛṣṭvā tataḥ saṃjāyate kṛpā| dharmaniṣṭhāṃ yadā vetti tadā śāmyati sā kṛpā||

Verse 20

अज्ञानप्रभवो लोभो भूतानां दृश्यते सदा। अस्थिरत्वं च भोगानां दृष्ट्वा ज्ञात्वा निवर्तते।।

ajñānaprabhavo lobho bhūtānāṃ dṛśyate sadā| asthiratvaṃ ca bhogānāṃ dṛṣṭvā jñātvā nivartate||

Verse 21

एतान्येव जितान्याहुः प्रशान्तेन त्रयोदश। एते हि धार्तराष्ट्राणां सर्वे दोषास्त्रयोदश। त्वया सत्यार्थिना नित्यं विजिता जेष्यता चते।।

etānyeva jitānyāhuḥ praśāntena trayodaśa| ete hi dhārtarāṣṭrāṇāṃ sarve doṣāstrayodaśa| tvayā satyārthinā nityaṃ vijitā jeṣyatā cate||