Adhyaya 160

Verse 1

भीष्मेण सत्यप्रशंसनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। सत्यं धर्मं प्रशंसन्ति विप्रर्षिपितृदेवताः। सत्यमिच्छाम्यहं ज्ञातुं तन्मे ब्रूहि पितामह।।

bhīṣmeṇa satyapraśaṃsanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| satyaṃ dharmaṃ praśaṃsanti viprarṣipitṛdevatāḥ| satyamicchāmyahaṃ jñātuṃ tanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

सत्यं किंलक्षणं राजन्कथं वा तदवाप्यते। सत्यं प्राप्य भवेत्किंच कथं चैव तदुच्यताम्।।

satyaṃ kiṃlakṣaṇaṃ rājankathaṃ vā tadavāpyate| satyaṃ prāpya bhavetkiṃca kathaṃ caiva taducyatām||

Verse 3

भीष्म उवाच। चातुर्वर्ण्यस्य धर्माणां संकरो न प्रशस्यते। धर्मः साधारणः सत्यं सर्ववर्णेषु भारत।।

bhīṣma uvāca| cāturvarṇyasya dharmāṇāṃ saṃkaro na praśasyate| dharmaḥ sādhāraṇaḥ satyaṃ sarvavarṇeṣu bhārata||

Verse 4

सत्यं सत्सु सदा धर्मः सत्यं धर्मः सनातनः। सत्यमेव नमस्येत सत्यं हि परमा गतिः।।

satyaṃ satsu sadā dharmaḥ satyaṃ dharmaḥ sanātanaḥ| satyameva namasyeta satyaṃ hi paramā gatiḥ||

Verse 5

सत्यं धर्मस्तपोयोगः सत्यं ब्रह्म सनातनम्। सत्यं यज्ञः परः प्रोक्तः सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्।।

satyaṃ dharmastapoyogaḥ satyaṃ brahma sanātanam| satyaṃ yajñaḥ paraḥ proktaḥ sarvaṃ satye pratiṣṭhitam||

Verse 6

रूपं यदिह सत्यस्य यथावदनुपूर्वशः। लक्षणं च प्रवक्ष्यामि सत्यस्येह पराक्रमम्।।

rūpaṃ yadiha satyasya yathāvadanupūrvaśaḥ| lakṣaṇaṃ ca pravakṣyāmi satyasyeha parākramam||

Verse 7

प्राप्यते च यथा सत्यं तच्च वेत्तुमिहार्हसि। सत्यं त्रयोदशावधं सर्वलोकेषु भारत।।

prāpyate ca yathā satyaṃ tacca vettumihārhasi| satyaṃ trayodaśāvadhaṃ sarvalokeṣu bhārata||

Verse 8

सत्यं च समता चैव दमश्चैव न संशयः। अमात्सर्यं क्षमा चैव ह्रीस्तितिक्षाऽनसूयता।।

satyaṃ ca samatā caiva damaścaiva na saṃśayaḥ| amātsaryaṃ kṣamā caiva hrīstitikṣā'nasūyatā||

Verse 9

त्यागो ध्यानमथार्यत्वं धृतिश्च सततं दया। अहिंसा चैव राजेन्द्र सत्याकारास्त्रयोदश।।

tyāgo dhyānamathāryatvaṃ dhṛtiśca satataṃ dayā| ahiṃsā caiva rājendra satyākārāstrayodaśa||

Verse 10

सत्यं नामाव्ययं नित्यमविकारि तथैव च। सर्वधर्माविरुद्धं च योगेनैतदवाप्यते।।

satyaṃ nāmāvyayaṃ nityamavikāri tathaiva ca| sarvadharmāviruddhaṃ ca yogenaitadavāpyate||

Verse 11

आत्मनीष्टे तथाऽनिष्टे रिपौ च समता तथा। इच्छाद्वेषं क्षयं प्राप्य कामक्रोधक्षयं तथा।।

ātmanīṣṭe tathā'niṣṭe ripau ca samatā tathā| icchādveṣaṃ kṣayaṃ prāpya kāmakrodhakṣayaṃ tathā||

Verse 12

दमी नान्यस्पृहा नित्यं गाम्भीर्यं धैर्यमेव च। अशाठ्यं क्रोधदमनं ज्ञानेनैतदवाप्यते।।

damī nānyaspṛhā nityaṃ gāmbhīryaṃ dhairyameva ca| aśāṭhyaṃ krodhadamanaṃ jñānenaitadavāpyate||

Verse 13

अमात्सर्यं बुधाः प्राहुर्दाने धर्मे च संयमः। अवस्थितेन नित्यं च सत्येनामत्सरी भवेत्।।

amātsaryaṃ budhāḥ prāhurdāne dharme ca saṃyamaḥ| avasthitena nityaṃ ca satyenāmatsarī bhavet||

Verse 14

अक्षमायाः क्षमायाश्च प्रियाणीहाप्रियाणि च। क्षमते स तः साधुस्ततः प्राप्नोति सत्यताम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि षष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः।। 160।।

akṣamāyāḥ kṣamāyāśca priyāṇīhāpriyāṇi ca| kṣamate sa taḥ sādhustataḥ prāpnoti satyatām|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi āpaddharmaparvaṇi ṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 160||

Verse 15

कल्याणं रुते बाढं धीमान्न ग्लायते क्वचित्। प्रशान्तवाङ्भना नित्यं ह्रीस्तु धर्मादवाप्यते।।

kalyāṇaṃ rute bāḍhaṃ dhīmānna glāyate kvacit| praśāntavāṅbhanā nityaṃ hrīstu dharmādavāpyate||

Verse 16

धर्मार्थहेतोः क्षमते तितिक्षा धर्म उत्तमः। लोकसंग्रहणार्थं वै सा तु धैर्येण लभ्यते।।

dharmārthahetoḥ kṣamate titikṣā dharma uttamaḥ| lokasaṃgrahaṇārthaṃ vai sā tu dhairyeṇa labhyate||

Verse 17

अनसूया तु गाम्भीर्यं दानेनैतदवाप्यते। त्यक्तस्नेहस्य यस्त्यागो विषयाणां तथैव च। रागद्वेषप्रहीणस्य त्यागो भवति नान्यथा।।

anasūyā tu gāmbhīryaṃ dānenaitadavāpyate| tyaktasnehasya yastyāgo viṣayāṇāṃ tathaiva ca| rāgadveṣaprahīṇasya tyāgo bhavati nānyathā||

Verse 18

ध्यानं च शाठ्यमित्युक्तं मौनेनैतदवाप्यते। आर्यता नाम भूतानां यः करोति प्रयत्नतः। शुभं कर्म निराकारो वीतरागस्तथैव च।।

dhyānaṃ ca śāṭhyamityuktaṃ maunenaitadavāpyate| āryatā nāma bhūtānāṃ yaḥ karoti prayatnataḥ| śubhaṃ karma nirākāro vītarāgastathaiva ca||

Verse 19

धृतिर्नाम सुखे दुःखे यया नाप्नोति विक्रियाम्।। तां भजेत सदा प्राज्ञो य इच्छेद्भूतिमात्मनः।।

dhṛtirnāma sukhe duḥkhe yayā nāpnoti vikriyām|| tāṃ bhajeta sadā prājño ya icchedbhūtimātmanaḥ||

Verse 20

सर्वथा क्षमिणा भाव्यं तथा सत्यपरेण च। वीतहर्षभयक्रोधो धृतिमाप्नोति पण्डितः।।

sarvathā kṣamiṇā bhāvyaṃ tathā satyapareṇa ca| vītaharṣabhayakrodho dhṛtimāpnoti paṇḍitaḥ||

Verse 21

अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा। अनुग्रहश्च दानं च सतां धर्मः सनातनः।।

adrohaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā| anugrahaśca dānaṃ ca satāṃ dharmaḥ sanātanaḥ||

Verse 22

एते त्रयोदशाकाराः पृथक्सत्यैकलक्षणाः। भजन्ते सत्यमेवेह बृंहयन्ते च भारत।।

ete trayodaśākārāḥ pṛthaksatyaikalakṣaṇāḥ| bhajante satyameveha bṛṃhayante ca bhārata||

Verse 23

नान्तः शक्यो गुणानां च वक्तुं सत्यस्य पार्थिव। अतः सत्यं प्रशंसन्ति विप्राः सपितृदेवताः।।

nāntaḥ śakyo guṇānāṃ ca vaktuṃ satyasya pārthiva| ataḥ satyaṃ praśaṃsanti viprāḥ sapitṛdevatāḥ||

Verse 24

नास्ति सत्यात्परो धर्मो नानृतात्पातकं परम्। स्थितिर्हि सत्यं धर्मस्य तस्मात्सत्यं न लोपयेत्।।

nāsti satyātparo dharmo nānṛtātpātakaṃ param| sthitirhi satyaṃ dharmasya tasmātsatyaṃ na lopayet||

Verse 25

उपैति सत्याद्दानं हि तथा यज्ञाः सदक्षिणाः। त्रेताग्निहोत्रं वेदाश्च ये चान्ये धर्मनिश्चयाः।।

upaiti satyāddānaṃ hi tathā yajñāḥ sadakṣiṇāḥ| tretāgnihotraṃ vedāśca ye cānye dharmaniścayāḥ||

Verse 26

अश्वमेधसहस्त्रं च सत्यं च तुलया धृतम्। अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते।।

aśvamedhasahastraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam| aśvamedhasahasrāddhi satyameva viśiṣyate||