Adhyaya 159

Verse 1

भीष्मेण तपोनिरूपणम्।। 1।। भीष्म उवाच। सर्वमेतत्तपोमूलं कवयः परिचक्षते। न ह्यतप्ततपा मूढः क्रियाफलमवाप्नुते।।

bhīṣmeṇa taponirūpaṇam|| 1|| bhīṣma uvāca| sarvametattapomūlaṃ kavayaḥ paricakṣate| na hyataptatapā mūḍhaḥ kriyāphalamavāpnute||

Verse 2

प्रजापतिरिदं सर्वं तपसैवासृजत्प्रभुः। तथैव वेदानृषयस्तपसा प्रतिपेदिरे।।

prajāpatiridaṃ sarvaṃ tapasaivāsṛjatprabhuḥ| tathaiva vedānṛṣayastapasā pratipedire||

Verse 3

।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि एकोनषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः।। 159।।

|| iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi āpaddharmaparvaṇi ekonaṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 159||

Verse 4

तपसैव ससर्जान्नं फलमूलानि यानि च। त्रीँल्लोकांस्तपसा सिद्धाः पश्यन्ति सुसमाहिताः।। औषधान्यगदादीनि तिस्त्रो विद्याश्च संस्कृताः। तपसैव हि सिद्ध्यन्ति तपोमूलं हि साधनम्।।

tapasaiva sasarjānnaṃ phalamūlāni yāni ca| trī~llokāṃstapasā siddhāḥ paśyanti susamāhitāḥ|| auṣadhānyagadādīni tistro vidyāśca saṃskṛtāḥ| tapasaiva hi siddhyanti tapomūlaṃ hi sādhanam||

Verse 5

यद्दुरापं दुराराध्यं दुराधर्षं दुरुत्सहम्। तत्सर्वं तपसा शक्यं तपो हि दुरतिक्रमम्। ऐश्वर्यमृषयः प्राप्तास्तपसैव न संशयः।।

yaddurāpaṃ durārādhyaṃ durādharṣaṃ durutsaham| tatsarvaṃ tapasā śakyaṃ tapo hi duratikramam| aiśvaryamṛṣayaḥ prāptāstapasaiva na saṃśayaḥ||

Verse 6

सुरापोऽसंमतादायी भ्रूणहा गुरुतल्पगः। तपसैव सुतप्तेन नरः पापात्प्रमुच्यते।।

surāpo'saṃmatādāyī bhrūṇahā gurutalpagaḥ| tapasaiva sutaptena naraḥ pāpātpramucyate||

Verse 7

तपसो बहुरूपस्य तैस्तैर्द्वारैः प्रवर्ततः। निवृत्त्या वर्तमानस्य तपो नानशनात्परम्।।

tapaso bahurūpasya taistairdvāraiḥ pravartataḥ| nivṛttyā vartamānasya tapo nānaśanātparam||

Verse 8

अहिंसा सत्यवचनं दानमिन्द्रियनिग्रहः। एतेभ्यो हि महाराज तपो नानशनात्परम्।।

ahiṃsā satyavacanaṃ dānamindriyanigrahaḥ| etebhyo hi mahārāja tapo nānaśanātparam||

Verse 9

न दुष्करतरं दानान्नाति मातरमाश्रमः। त्रैविद्येभ्यः परं नास्ति संन्यासान्नापरं तपः।। तपसो ह्यानुपूर्व्येण फलमूलानिलाशिनः। इति द. ध. पाठः।।

na duṣkarataraṃ dānānnāti mātaramāśramaḥ| traividyebhyaḥ paraṃ nāsti saṃnyāsānnāparaṃ tapaḥ|| tapaso hyānupūrvyeṇa phalamūlānilāśinaḥ| iti da. dha. pāṭhaḥ||

Verse 10

इन्द्रियाणीह रक्षन्ति विप्रर्षिपितृदेवताः। तस्मादर्थे च धर्मे च तपो नानशनात्परम्।।

indriyāṇīha rakṣanti viprarṣipitṛdevatāḥ| tasmādarthe ca dharme ca tapo nānaśanātparam||

Verse 11

ऋषयः पितरो देवा मनुष्या मृगपक्षिणः। यानि चान्यानि भूतानि स्यावराणि चराणि च।।

ṛṣayaḥ pitaro devā manuṣyā mṛgapakṣiṇaḥ| yāni cānyāni bhūtāni syāvarāṇi carāṇi ca||

Verse 12

तपः परायणाः सर्वे सिध्यन्ति तपसा च ते। इत्येवं तपसा देवा महत्त्वं प्रतिपेदिरे।।

tapaḥ parāyaṇāḥ sarve sidhyanti tapasā ca te| ityevaṃ tapasā devā mahattvaṃ pratipedire||

Verse 13

इमानीष्टविभागानि फलानि तपसः सदा। तपसा शक्यते प्राप्नुं देवत्वमपि निश्चयः।। मातरमतिक्रम्याश्रमो न। सर्वेष्वप्याश्रमेषु माता पालनीयैव। तत्त्यागस्य संन्यासिनोऽप्ययोगात्।।

imānīṣṭavibhāgāni phalāni tapasaḥ sadā| tapasā śakyate prāpnuṃ devatvamapi niścayaḥ|| mātaramatikramyāśramo na| sarveṣvapyāśrameṣu mātā pālanīyaiva| tattyāgasya saṃnyāsino'pyayogāt||