Adhyaya 15

Verse 1

युधिष्ठिरंप्रत्यर्जुनवाक्यम्।। 1।। वैशंपायन उवाच। याज्ञसेन्या वचः श्रुत्वा पुनरेवार्जुनोऽब्रवीत्। अनुमान्य महाबाहुं ज्येष्ठं भ्रातरमीश्वरम्।।

yudhiṣṭhiraṃpratyarjunavākyam|| 1|| vaiśaṃpāyana uvāca| yājñasenyā vacaḥ śrutvā punarevārjuno'bravīt| anumānya mahābāhuṃ jyeṣṭhaṃ bhrātaramīśvaram||

Verse 2

अर्जुन उवाच। दण्डः शास्ति प्रजाः सर्वा दण्ड एवाभिरक्षति। दण्‍डः सुप्तेषु जागर्ति दण्डं धर्मं विदुर्बुधाः।।

arjuna uvāca| daṇḍaḥ śāsti prajāḥ sarvā daṇḍa evābhirakṣati| daṇ‍ḍaḥ supteṣu jāgarti daṇḍaṃ dharmaṃ vidurbudhāḥ||

Verse 3

दण्डः संरक्षते धर्मं तथैवार्यं जनाधिप। कामं संरक्षते दण्डस्त्रिवर्गो दण्ड उच्यते।।

daṇḍaḥ saṃrakṣate dharmaṃ tathaivāryaṃ janādhipa| kāmaṃ saṃrakṣate daṇḍastrivargo daṇḍa ucyate||

Verse 4

दण्डेन रक्ष्यते धान्यं धनं दण्डेन रक्ष्यते। एतद्विद्वानुपादाय स्वभावं पश्य लौकिकम्।।

daṇḍena rakṣyate dhānyaṃ dhanaṃ daṇḍena rakṣyate| etadvidvānupādāya svabhāvaṃ paśya laukikam||

Verse 5

राजदण्डभयादेके नराः पापं न कुर्वते। यमदण्डभयादेके परलोकभयादपि।।

rājadaṇḍabhayādeke narāḥ pāpaṃ na kurvate| yamadaṇḍabhayādeke paralokabhayādapi||

Verse 6

परस्परभयादेके पापाः पापं न कुर्वते। एवं सांसिद्धिके लोके सर्वं दण्डे प्रतिष्ठितम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि पञ्चदशोऽध्यायः।। 15।।

parasparabhayādeke pāpāḥ pāpaṃ na kurvate| evaṃ sāṃsiddhike loke sarvaṃ daṇḍe pratiṣṭhitam|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi pañcadaśo'dhyāyaḥ|| 15||

Verse 7

दण्डस्यैव भयादेके न खादन्ति परस्परम्। अन्धेतमसि मज्जेयुर्यदि दण्डो न पालयेत्।।

daṇḍasyaiva bhayādeke na khādanti parasparam| andhetamasi majjeyuryadi daṇḍo na pālayet||

Verse 8

यस्माददान्तान्दमयत्यशिष्टान्दण्डयत्यपि। दमनाद्दण्डनाच्चैव तस्माद्दण्डं विदुर्बुधाः।। संसिद्धिके पशुवत् दण्डार्हस्वभावे।।

yasmādadāntāndamayatyaśiṣṭāndaṇḍayatyapi| damanāddaṇḍanāccaiva tasmāddaṇḍaṃ vidurbudhāḥ|| saṃsiddhike paśuvat daṇḍārhasvabhāve||

Verse 9

वाचि दण्डो ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां भुजार्पणम्। धनदण्डाः स्मृता वैश्या निर्दण्डः शूद्र उच्यते।। दमयति ताडनादिना। दण्डयति वित्तमपहरति।।

vāci daṇḍo brāhmaṇānāṃ kṣatriyāṇāṃ bhujārpaṇam| dhanadaṇḍāḥ smṛtā vaiśyā nirdaṇḍaḥ śūdra ucyate|| damayati tāḍanādinā| daṇḍayati vittamapaharati||

Verse 10

असंमोहाय मर्त्यानामर्थसंरक्षणाय च। मर्यादा स्थापिता लोके दण्डसंज्ञा विशांपते।।

asaṃmohāya martyānāmarthasaṃrakṣaṇāya ca| maryādā sthāpitā loke daṇḍasaṃjñā viśāṃpate||

Verse 11

यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति सूद्यतः। प्रजास्तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत्साधु पश्यति।। भुज्यत इति भुजं भक्तं तन्मात्रार्पणं वेतनप्रदानमित्यर्थः।।

yatra śyāmo lohitākṣo daṇḍaścarati sūdyataḥ| prajāstatra na muhyanti netā cetsādhu paśyati|| bhujyata iti bhujaṃ bhaktaṃ tanmātrārpaṇaṃ vetanapradānamityarthaḥ||

Verse 12

ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थस्च भिक्षुकः। दण्डस्यैव भयादेते मनुष्या वर्त्मनि स्थिताः।।

brahmacārī gṛhasthaśca vānaprasthasca bhikṣukaḥ| daṇḍasyaiva bhayādete manuṣyā vartmani sthitāḥ||

Verse 13

नाभीतो यजते राजन्नाभीतो दातुमिच्छति। नाभीतः पुरुषः कश्चित्समये स्थातुमिच्छति।।

nābhīto yajate rājannābhīto dātumicchati| nābhītaḥ puruṣaḥ kaścitsamaye sthātumicchati||

Verse 14

नाच्छित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दुष्करम्। नाहत्वा मत्स्यघातीव प्राप्नोति महतीं श्रियम्।।

nācchittvā paramarmāṇi nākṛtvā karma duṣkaram| nāhatvā matsyaghātīva prāpnoti mahatīṃ śriyam||

Verse 15

नाघ्नतः कीर्तिरस्तीह न वित्तं न पुनः प्रजाः। इन्द्रो वृत्रवधेनैव महेन्द्रः समपद्यत। माहेन्द्रं च गृहं लेभे लोकानां चेश्वरोऽभवत्।।

nāghnataḥ kīrtirastīha na vittaṃ na punaḥ prajāḥ| indro vṛtravadhenaiva mahendraḥ samapadyata| māhendraṃ ca gṛhaṃ lebhe lokānāṃ ceśvaro'bhavat||

Verse 16

य एव देवा हन्तारस्ताँल्लोकोऽर्चयते भृशम्। हन्तारुद्रस्तथास्कन्दः शक्रोऽग्निर्वरुणो यमः।।

ya eva devā hantārastā~lloko'rcayate bhṛśam| hantārudrastathāskandaḥ śakro'gnirvaruṇo yamaḥ||

Verse 17

हन्ता कालस्तथा वायुर्मृत्युर्वैश्रवणो रविः। वसवो मरुतः साध्या विश्वेदेवाश्च भारत।।

hantā kālastathā vāyurmṛtyurvaiśravaṇo raviḥ| vasavo marutaḥ sādhyā viśvedevāśca bhārata||

Verse 18

एतान्देवान्नमस्यन्ति प्रतापप्रणता जनाः। न ब्रह्माणं न धातारं न पूषाणं कथंचन।।

etāndevānnamasyanti pratāpapraṇatā janāḥ| na brahmāṇaṃ na dhātāraṃ na pūṣāṇaṃ kathaṃcana||

Verse 19

मध्यस्थान्सर्वभूतेषु दान्ताञ्शमपरायणान्। यजन्ते मानवाः केचित्प्रशान्तान्सर्वकर्मसु।।

madhyasthānsarvabhūteṣu dāntāñśamaparāyaṇān| yajante mānavāḥ kecitpraśāntānsarvakarmasu||

Verse 20

न हि पश्यामि जीवन्तं लोके कंचिदर्हिसया। सत्वैः सत्वा हि जीवन्ति दुर्बलैर्बलवत्तराः।। श्यामः दृढाभिघातेन दण्ड्यस्यान्ध्यजनकत्वात्। लोहिताक्षो दण्डयितुः क्रोधातिशयात्। सूद्यतः सुतरामुद्यतः। साधु यथापराधम्।।

na hi paśyāmi jīvantaṃ loke kaṃcidarhisayā| satvaiḥ satvā hi jīvanti durbalairbalavattarāḥ|| śyāmaḥ dṛḍhābhighātena daṇḍyasyāndhyajanakatvāt| lohitākṣo daṇḍayituḥ krodhātiśayāt| sūdyataḥ sutarāmudyataḥ| sādhu yathāparādham||

Verse 21

नकुलो मूषिकानत्ति बिडालो नकुलं तथा। बिडालमत्ति श्वा राजञ्श्वानं व्यालमृगस्तथा।। सत्वैः सत्वानीति ट. ड. थ. पाठः।।

nakulo mūṣikānatti biḍālo nakulaṃ tathā| biḍālamatti śvā rājañśvānaṃ vyālamṛgastathā|| satvaiḥ satvānīti ṭa. ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 22

तानत्ति पुरुषः सर्वान्पश्य धर्मो यथा गतः। प्राणस्यान्नमिदं सर्वं जङ्गमं स्थावरं च यत्।। व्यालमृगश्चित्रव्याघ्रः।।

tānatti puruṣaḥ sarvānpaśya dharmo yathā gataḥ| prāṇasyānnamidaṃ sarvaṃ jaṅgamaṃ sthāvaraṃ ca yat|| vyālamṛgaścitravyāghraḥ||

Verse 23

विधानं दैवविहितं तत्र विद्वान्न मुह्यति। यथा सृष्टोऽसि राजेन्द्र तथा भवितुमर्हसि।। पश्य कालो यथा गत इति झ. पाठः। पश्य धर्मं यथागतमिति ड. त. पाठः।।

vidhānaṃ daivavihitaṃ tatra vidvānna muhyati| yathā sṛṣṭo'si rājendra tathā bhavitumarhasi|| paśya kālo yathā gata iti jha. pāṭhaḥ| paśya dharmaṃ yathāgatamiti ḍa. ta. pāṭhaḥ||

Verse 24

विनीतक्रोधहर्षा हि मन्दा वनमुपाश्रिताः। विना वधं न कुर्वन्ति तापसाः प्राणयापनम्।। यथासृष्टः शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यमित्याद्युक्तस्वभावः क्षत्रियः सृष्टोऽसि धात्रा।।

vinītakrodhaharṣā hi mandā vanamupāśritāḥ| vinā vadhaṃ na kurvanti tāpasāḥ prāṇayāpanam|| yathāsṛṣṭaḥ śauryaṃ tejo dhṛtirdākṣyamityādyuktasvabhāvaḥ kṣatriyaḥ sṛṣṭo'si dhātrā||

Verse 25

उदके बहवः प्राणाः पृथिव्यां च फलेषु च। न च कश्चिन्न तान्हन्ति किमन्यत्प्राणयापनम्।।

udake bahavaḥ prāṇāḥ pṛthivyāṃ ca phaleṣu ca| na ca kaścinna tānhanti kimanyatprāṇayāpanam||

Verse 26

सूक्ष्मयोनीनि भूतानि तर्कगम्यानि कानिचित्। पक्ष्मणोऽपि निपातेन येषां स्यात्स्कन्धपर्ययः।। विनीतावपनीतौ क्रोधहर्षौ यैस्ते। मन्दाः क्षत्रियाः। वधं कन्दमूलादिवधम्।।

sūkṣmayonīni bhūtāni tarkagamyāni kānicit| pakṣmaṇo'pi nipātena yeṣāṃ syātskandhaparyayaḥ|| vinītāvapanītau krodhaharṣau yaiste| mandāḥ kṣatriyāḥ| vadhaṃ kandamūlādivadham||

Verse 27

ग्रामान्निष्क्रम्य मुनयो विगतक्रोधमत्सराः। वने कुटुम्बधर्माणो दृश्यन्ते परिमोहिताः।।

grāmānniṣkramya munayo vigatakrodhamatsarāḥ| vane kuṭumbadharmāṇo dṛśyante parimohitāḥ||

Verse 28

भूमिं भित्त्वौषधीश्छित्त्वा वृक्षादीनण्डजान्पशून्। मनुष्यास्तन्वये यज्ञांस्ते स्वर्गं प्राप्नुवन्ति च।।

bhūmiṃ bhittvauṣadhīśchittvā vṛkṣādīnaṇḍajānpaśūn| manuṣyāstanvaye yajñāṃste svargaṃ prāpnuvanti ca||

Verse 29

दण्डनीत्यां प्रणीतायां सर्वे सिध्यन्त्युपक्रमाः। कौन्तेय सर्वभूतानां तत्र मे नास्ति संशयः।। स्कन्धपर्ययो देहस्य नाशः।।

daṇḍanītyāṃ praṇītāyāṃ sarve sidhyantyupakramāḥ| kaunteya sarvabhūtānāṃ tatra me nāsti saṃśayaḥ|| skandhaparyayo dehasya nāśaḥ||

Verse 30

दण्डश्चेन्न भवेल्लोके विनश्येयुरिमाः प्रजाः। जले मत्स्यानिवाभक्ष्यन्दुर्बलान्बलवत्तराः।। दण्डयुक्ता नीतिर्दण्डनीतिस्तस्यां प्रणीतायां प्रवर्तितायाम्।।

daṇḍaścenna bhavelloke vinaśyeyurimāḥ prajāḥ| jale matsyānivābhakṣyandurbalānbalavattarāḥ|| daṇḍayuktā nītirdaṇḍanītistasyāṃ praṇītāyāṃ pravartitāyām||

Verse 31

सत्यं बतेदं ब्रह्मणा पूर्वमुक्तं दण्डः प्रजा रक्षति साधुनीतः। पश्याग्नयः पूतिमांसस्य भीताः सन्तर्जिता दण्डभयाज्ज्वलन्ति।। अभक्ष्यन् भक्षयेयुः।।

satyaṃ batedaṃ brahmaṇā pūrvamuktaṃ daṇḍaḥ prajā rakṣati sādhunītaḥ| paśyāgnayaḥ pūtimāṃsasya bhītāḥ santarjitā daṇḍabhayājjvalanti|| abhakṣyan bhakṣayeyuḥ||

Verse 32

अन्धंतम इवेदं स्यान्न प्रज्ञायेत किंचन। दण्डश्चेन्न भवेल्लोके विभजन्साध्वसाधुनी।।

andhaṃtama ivedaṃ syānna prajñāyeta kiṃcana| daṇḍaścenna bhavelloke vibhajansādhvasādhunī||

Verse 33

येऽपि संभिन्नमर्यादा नास्तिका वेदनिन्दकाः। तेऽपि भोगाय कल्पन्ते दण्डेनाशु निपीडिताः।। पश्याग्नयश्च प्रतिशाम्येति झ.पाठः। संतर्जिताः फूत्कारेण।।

ye'pi saṃbhinnamaryādā nāstikā vedanindakāḥ| te'pi bhogāya kalpante daṇḍenāśu nipīḍitāḥ|| paśyāgnayaśca pratiśāmyeti jha.pāṭhaḥ| saṃtarjitāḥ phūtkāreṇa||

Verse 34

सर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभो हि शुचिर्जनः। दण्डस्य हि भयाद्भीतो भोगायैव प्रकल्पते।।

sarvo daṇḍajito loko durlabho hi śucirjanaḥ| daṇḍasya hi bhayādbhīto bhogāyaiva prakalpate||

Verse 35

चातुर्वर्ण्यप्रमोदाय सुनीतिकरणाय च। दण्डो विधात्रा विहितो धर्मार्थौं भुवि रक्षितुम्।।

cāturvarṇyapramodāya sunītikaraṇāya ca| daṇḍo vidhātrā vihito dharmārthauṃ bhuvi rakṣitum||

Verse 36

यदि दण्डान्न विभ्येयुर्वयांसि श्वापदानि च। अद्युः पशून्मनुष्यांश्च यज्ञार्थानि हवींषि च।। भोगाय पालनाय। मर्यादाया इति शेषः।।

yadi daṇḍānna vibhyeyurvayāṃsi śvāpadāni ca| adyuḥ paśūnmanuṣyāṃśca yajñārthāni havīṃṣi ca|| bhogāya pālanāya| maryādāyā iti śeṣaḥ||

Verse 37

न ब्रह्मचार्यधीयीत न काल्यं दुहते च गौः। न कन्योद्वहनं गच्छेद्यदि दण्डो न पालयेत्।। हन्युः पशूनिति ट. ड. पाठः।।

na brahmacāryadhīyīta na kālyaṃ duhate ca gauḥ| na kanyodvahanaṃ gacchedyadi daṇḍo na pālayet|| hanyuḥ paśūniti ṭa. ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 38

विष्वग्लोपः प्रवर्तेत भिद्येरन्सर्वसेतवः। ममत्वं न प्रजानीयुर्यदि दण्डो न पालयेत्।। न कल्याणीं दुहेत गामिति झ. पाठः। तत्र कल्याणीमपत्यवतीं न दुहेत लोक इत्यर्थः। उद्वहनं न गच्छेत् किंतु व्यभिचरेदेव।।

viṣvaglopaḥ pravarteta bhidyeransarvasetavaḥ| mamatvaṃ na prajānīyuryadi daṇḍo na pālayet|| na kalyāṇīṃ duheta gāmiti jha. pāṭhaḥ| tatra kalyāṇīmapatyavatīṃ na duheta loka ityarthaḥ| udvahanaṃ na gacchet kiṃtu vyabhicaredeva||

Verse 39

न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुरकुतोभयाः। विधिवद्दक्षिणावन्ति यदि दण्डो न पालयेत्।। विश्वलोप इति ट. थ. पाठः। सेतवो मर्यादाः। ममत्वं परिच्छिन्नं न जानीयुः। सर्वः सर्वत्र ममत्वं कुर्यादित्यर्थरः।।

na saṃvatsarasatrāṇi tiṣṭheyurakutobhayāḥ| vidhivaddakṣiṇāvanti yadi daṇḍo na pālayet|| viśvalopa iti ṭa. tha. pāṭhaḥ| setavo maryādāḥ| mamatvaṃ paricchinnaṃ na jānīyuḥ| sarvaḥ sarvatra mamatvaṃ kuryādityartharaḥ||

Verse 40

चरेयुर्नाश्रमे धर्मं यथोक्तं विधिमाश्रिताः। न विद्यां प्राप्नुयात्कश्चिद्यदि दण्डो न पालयेत्।।

careyurnāśrame dharmaṃ yathoktaṃ vidhimāśritāḥ| na vidyāṃ prāpnuyātkaścidyadi daṇḍo na pālayet||

Verse 41

न चोष्ट्रा न बलीवर्दा नाश्वाश्वतरगर्दभाः। न विद्यां प्राप्नुर्यानानि यदि दण्डो न पालयेत्।।

na coṣṭrā na balīvardā nāśvāśvataragardabhāḥ| na vidyāṃ prāpnuryānāni yadi daṇḍo na pālayet||

Verse 42

न प्रेष्या वचनं कुर्युर्न बालो जातु कर्हिचित्। तिष्ठेत्पितुर्मते धर्मे यदि दण्डो न पालयेत्।। तिष्ठेयुरनुतिष्ठेयुः ।।

na preṣyā vacanaṃ kuryurna bālo jātu karhicit| tiṣṭhetpiturmate dharme yadi daṇḍo na pālayet|| tiṣṭheyuranutiṣṭheyuḥ ||

Verse 43

दण्डे स्थिताः प्रजाः सर्वा भयं दण्डे विदुर्बुधाः। दण्डे स्वर्गो मनुष्याणां लोकोऽयं च प्रतिष्ठितः।।

daṇḍe sthitāḥ prajāḥ sarvā bhayaṃ daṇḍe vidurbudhāḥ| daṇḍe svargo manuṣyāṇāṃ loko'yaṃ ca pratiṣṭhitaḥ||

Verse 44

न तत्र कूटं पापं वा वञ्चना वाऽपि दृश्यते। यत्र दण्डः सुविहितश्चरत्यरिविनाशनः।।

na tatra kūṭaṃ pāpaṃ vā vañcanā vā'pi dṛśyate| yatra daṇḍaḥ suvihitaścaratyarivināśanaḥ||

Verse 45

हविः श्वा प्रलिहेद्दृष्ट्वा दण्डश्चेन्नोद्यतो भवेत्। हरेत्काकः पुरोडाशं यदि दण्डो न पालयेत्।।

haviḥ śvā praliheddṛṣṭvā daṇḍaścennodyato bhavet| haretkākaḥ puroḍāśaṃ yadi daṇḍo na pālayet||

Verse 46

यदीदं धर्मतो राज्यं विहितं यद्यधर्मतः। कार्यस्तत्र न शोको वै भुङ्क्ष्व भोगान्यजस्व च।। न तिष्ठेद्युवतीधर्म इति झ. पाठः।।

yadīdaṃ dharmato rājyaṃ vihitaṃ yadyadharmataḥ| kāryastatra na śoko vai bhuṅkṣva bhogānyajasva ca|| na tiṣṭhedyuvatīdharma iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 47

सुखेन धर्मं श्रीमन्तश्चरन्ति शुचिवाससः। संवसन्तः प्रियैर्दारैर्भुञ्जानाश्चान्नमुत्तमम्।। यदि दण्डवतो राज्यं विहितं यद्यधर्मतः। कार्यं तत्र न कार्यं च इति ड. थ. पाठः।।

sukhena dharmaṃ śrīmantaścaranti śucivāsasaḥ| saṃvasantaḥ priyairdārairbhuñjānāścānnamuttamam|| yadi daṇḍavato rājyaṃ vihitaṃ yadyadharmataḥ| kāryaṃ tatra na kāryaṃ ca iti ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 48

अर्थे सर्वे समारम्भाः समायत्ता न संशयः। स च दण्डे समायत्तः पश्य दण्डस्य गौस्वम्।।

arthe sarve samārambhāḥ samāyattā na saṃśayaḥ| sa ca daṇḍe samāyattaḥ paśya daṇḍasya gausvam||

Verse 49

लोकयात्रार्थमेवेह धर्मप्रवचनं कृतम्। अहिंसाऽसाधुहिंसेति श्रेयान्धर्मपरिग्रहः।।

lokayātrārthameveha dharmapravacanaṃ kṛtam| ahiṃsā'sādhuhiṃseti śreyāndharmaparigrahaḥ||

Verse 50

नात्यन्तं गुणवत्किंचिन्न चाप्यत्यन्तनिर्गुणम्। उभयं सर्वकार्येषु दृश्यते साध्वसाधु च।।

nātyantaṃ guṇavatkiṃcinna cāpyatyantanirguṇam| ubhayaṃ sarvakāryeṣu dṛśyate sādhvasādhu ca||

Verse 51

पशूनां वृषणं छित्त्वा ततो भिन्दन्ति नस्सु तान्। वहन्ति बहवो भारान्बध्नन्ति दमयन्ति च।। संवर्षन्तः फलैदीनैरिति झ. पाठः।।

paśūnāṃ vṛṣaṇaṃ chittvā tato bhindanti nassu tān| vahanti bahavo bhārānbadhnanti damayanti ca|| saṃvarṣantaḥ phalaidīnairiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 52

एवं पर्याकुले लोके वितथैर्जर्झरीकृते। तैस्तैर्न्यायैर्महाराज पुराणं धर्ममाचर।। नस्मु नासिकासु। भिन्दन्ति मस्तकमिति पाठे मस्तकं भिन्दन्ति शृङ्गवृद्धिर्माभूदितीत्यर्थः।।

evaṃ paryākule loke vitathairjarjharīkṛte| taistairnyāyairmahārāja purāṇaṃ dharmamācara|| nasmu nāsikāsu| bhindanti mastakamiti pāṭhe mastakaṃ bhindanti śṛṅgavṛddhirmābhūditītyarthaḥ||

Verse 53

यज देहि प्रजा रक्ष धर्मं समनुपालय। अमित्राञ्जहि कौन्तेय मित्राणि परिपालय।।

yaja dehi prajā rakṣa dharmaṃ samanupālaya| amitrāñjahi kaunteya mitrāṇi paripālaya||

Verse 54

मा च ते निघ्नतः शत्रून्मन्युर्भवतु पार्थिव। न तत्र किल्विषं किंचिद्धन्तुर्भवति भारत।। जर्झरीकृते दण्डेन। तदभावे भारवहनादिकार्यं न स्यादतः पुराणमेव धर्ममाचर। नत्वत्र प्रवाहायातं हिंसादिदोषमवेक्षस्वेति भावः।।

mā ca te nighnataḥ śatrūnmanyurbhavatu pārthiva| na tatra kilviṣaṃ kiṃciddhanturbhavati bhārata|| jarjharīkṛte daṇḍena| tadabhāve bhāravahanādikāryaṃ na syādataḥ purāṇameva dharmamācara| natvatra pravāhāyātaṃ hiṃsādidoṣamavekṣasveti bhāvaḥ||

Verse 55

आततायी हि यो हन्यादाततायिनमागतम्। न तेन भ्रूणहा स स्यान्मन्युस्तं मन्युमार्च्छति।। मन्युर्दैन्यम्।।

ātatāyī hi yo hanyādātatāyinamāgatam| na tena bhrūṇahā sa syānmanyustaṃ manyumārcchati|| manyurdainyam||

Verse 56

अवध्यः सर्वभूतानामन्तरात्मा न संशयः। अवध्ये चात्मनि कथं वध्यो भवति कस्यचित्।।

avadhyaḥ sarvabhūtānāmantarātmā na saṃśayaḥ| avadhye cātmani kathaṃ vadhyo bhavati kasyacit||

Verse 57

यथा हि पुरुषः शालां पुनः संप्रविशेन्नवाम्। एव जीवः शरीराणि तानितानि प्रपद्यते।।

yathā hi puruṣaḥ śālāṃ punaḥ saṃpraviśennavām| eva jīvaḥ śarīrāṇi tānitāni prapadyate||

Verse 58

देहान्पुराणानुत्सृज्य नवान्संप्रतिपद्यते। एवं मृत्युमुखं प्राहुर्जना ये तत्त्वदर्शिनः।।

dehānpurāṇānutsṛjya navānsaṃpratipadyate| evaṃ mṛtyumukhaṃ prāhurjanā ye tattvadarśinaḥ||