Adhyaya 158

Verse 1

भीष्मेण दमप्रशंसनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। स्वाध्यायकृतयत्नस्य ब्राह्मणस्य विशेषतः। धर्मकामस्य धर्मात्मन्किंनु श्रेय इहोच्यते।।

bhīṣmeṇa damapraśaṃsanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| svādhyāyakṛtayatnasya brāhmaṇasya viśeṣataḥ| dharmakāmasya dharmātmankiṃnu śreya ihocyate||

Verse 2

बहुधा दर्शने लोके श्रेयो यदिह मन्यसे। अस्मिँल्लोके परे चैव तन्मे ब्रूहि पितामह।।

bahudhā darśane loke śreyo yadiha manyase| asmi~lloke pare caiva tanme brūhi pitāmaha||

Verse 3

महानयं धर्मपथो बहुशाखश्च भारत। किंस्विदेवेह धर्माणामनुष्ठेयतमं मतम्।।

mahānayaṃ dharmapatho bahuśākhaśca bhārata| kiṃsvideveha dharmāṇāmanuṣṭheyatamaṃ matam||

Verse 4

धर्मस्य महतो राजन्बहुशाखस्य तत्त्वतः। यन्मूलं परमं तात तत्सर्वं ब्रूह्यतन्द्रितः।।

dharmasya mahato rājanbahuśākhasya tattvataḥ| yanmūlaṃ paramaṃ tāta tatsarvaṃ brūhyatandritaḥ||

Verse 5

भीष्म उवाच। हन्त ते कथयिष्यामि येन श्रेयो ह्यवाप्स्यसि। पीत्वाऽमृतमिव प्राज्ञो येन तृप्तो भविष्यसि।।

bhīṣma uvāca| hanta te kathayiṣyāmi yena śreyo hyavāpsyasi| pītvā'mṛtamiva prājño yena tṛpto bhaviṣyasi||

Verse 6

धर्मस्य विधयो नैके तेते प्रोक्ता महर्षिभिः। स्वंस्वं विज्ञानमाश्रित्य दमस्तेषां परायणम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि अष्टपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः।। 158।।

dharmasya vidhayo naike tete proktā maharṣibhiḥ| svaṃsvaṃ vijñānamāśritya damasteṣāṃ parāyaṇam|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi āpaddharmaparvaṇi aṣṭapañcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 158||

Verse 7

दमं निःश्रेयसं प्राहुर्वृद्धा निश्चितदर्शिनः। ब्राह्मणस्य विशेषेण दमो धर्मः सनातनः।।

damaṃ niḥśreyasaṃ prāhurvṛddhā niścitadarśinaḥ| brāhmaṇasya viśeṣeṇa damo dharmaḥ sanātanaḥ||

Verse 8

नादान्तस्य क्रियासिद्धिर्यथावदुपलभ्यते। दमो दानं तथा यज्ञानधीतं चातिवर्तते।।

nādāntasya kriyāsiddhiryathāvadupalabhyate| damo dānaṃ tathā yajñānadhītaṃ cātivartate||

Verse 9

दमस्तेजो वर्धयति पवित्रं च दमः परम्। विपाप्मा तेजसा युक्तः पुरुषो विन्दते महत्।।

damastejo vardhayati pavitraṃ ca damaḥ param| vipāpmā tejasā yuktaḥ puruṣo vindate mahat||

Verse 10

दमेन सदृशं धर्मं नान्यं लोकेषु शुश्रुम्। दमो हि परमो लोके प्रशस्तः सर्वधर्मिणाम्।।

damena sadṛśaṃ dharmaṃ nānyaṃ lokeṣu śuśrum| damo hi paramo loke praśastaḥ sarvadharmiṇām||

Verse 11

प्रेत्य चात्र मनुष्येन्द्र परमं विन्दते सुखम्। दमेन हि सदा युक्तो महान्तं धर्ममश्नुते।।

pretya cātra manuṣyendra paramaṃ vindate sukham| damena hi sadā yukto mahāntaṃ dharmamaśnute||

Verse 12

सुखं दान्तः प्रस्वपिति सुखं च प्रतिबुध्यते। सुखं पर्येति लोकांश्च मनश्चास्य प्रसीदति।।

sukhaṃ dāntaḥ prasvapiti sukhaṃ ca pratibudhyate| sukhaṃ paryeti lokāṃśca manaścāsya prasīdati||

Verse 13

अदान्तः पुरुषः क्लेशमभीक्ष्णं प्रतिपद्यते। अनर्थांश्च बहूनन्यान्प्रसृजत्यात्मदोषजान्।।

adāntaḥ puruṣaḥ kleśamabhīkṣṇaṃ pratipadyate| anarthāṃśca bahūnanyānprasṛjatyātmadoṣajān||

Verse 14

आश्रमेषु चतुर्ष्वाहुर्दममेवोत्तमं व्रतम्। दमलिङ्गानि वक्ष्यामि येषां समुदयो दमः।।

āśrameṣu caturṣvāhurdamamevottamaṃ vratam| damaliṅgāni vakṣyāmi yeṣāṃ samudayo damaḥ||

Verse 15

क्षमा धृतिरार्हेसा च समता सत्यमार्जवम्। इन्द्रियाभिजयो दाक्ष्यं मार्दवं ह्रीरचापलम्।।

kṣamā dhṛtirārhesā ca samatā satyamārjavam| indriyābhijayo dākṣyaṃ mārdavaṃ hrīracāpalam||

Verse 16

अकार्पण्यमसंरम्भः संतोषः प्रियवादिता। अविहसाऽनसूया चाप्येषां समुदयो दमः।।

akārpaṇyamasaṃrambhaḥ saṃtoṣaḥ priyavāditā| avihasā'nasūyā cāpyeṣāṃ samudayo damaḥ||

Verse 17

गुरुपूजा च कौरव्य दया भूतेष्वपैशुनम्। जनवादमृषावादस्तुतिनिन्दाविसर्जनम्।।

gurupūjā ca kauravya dayā bhūteṣvapaiśunam| janavādamṛṣāvādastutinindāvisarjanam||

Verse 18

कामं क्राधं च लोभं च दर्पं स्तम्भं विकत्थनम्। रोषमीर्ष्यावमानं च नैव दान्तो निषेवते।। परायणं पराकाष्ठा। अत्रैव सर्वे धर्मा अन्तर्भूता इत्यर्थः।।

kāmaṃ krādhaṃ ca lobhaṃ ca darpaṃ stambhaṃ vikatthanam| roṣamīrṣyāvamānaṃ ca naiva dānto niṣevate|| parāyaṇaṃ parākāṣṭhā| atraiva sarve dharmā antarbhūtā ityarthaḥ||

Verse 19

अनिन्दितो ह्यकामात्मा नाल्पेष्वर्थ्यनसूयकः। समुद्रकल्पः स नरो न कथंचन पूर्यते।। दर्पं गर्वं। स्तम्भं अविनम्।।

anindito hyakāmātmā nālpeṣvarthyanasūyakaḥ| samudrakalpaḥ sa naro na kathaṃcana pūryate|| darpaṃ garvaṃ| stambhaṃ avinam||

Verse 20

अहं त्वयि मम त्वं च मयि ते तेषु चाप्यहम्। पूर्वसंबन्धिसंयोगं नैतद्दान्तो निषेवते।।

ahaṃ tvayi mama tvaṃ ca mayi te teṣu cāpyaham| pūrvasaṃbandhisaṃyogaṃ naitaddānto niṣevate||

Verse 21

सर्वा ग्राम्यास्तथाऽऽरण्या याश्च लोके प्रवृत्तयः। निन्दां चैव प्रशंसां च यो नाश्रयति मुच्यते।।

sarvā grāmyāstathā''raṇyā yāśca loke pravṛttayaḥ| nindāṃ caiva praśaṃsāṃ ca yo nāśrayati mucyate||

Verse 22

मैत्रोऽथ शीलसंपन्नः प्रसन्नात्मात्मविच्च यः। मुक्तस्य विविधैः सङ्गैस्तस्य प्रेत्य फलं महत्।।

maitro'tha śīlasaṃpannaḥ prasannātmātmavicca yaḥ| muktasya vividhaiḥ saṅgaistasya pretya phalaṃ mahat||

Verse 23

सुवृत्तः शीलसंपन्नः प्रसन्नात्माऽऽत्मविद्वुधः। प्राप्येह लोके सत्कारं सुगतिं प्रतिपद्यते।।

suvṛttaḥ śīlasaṃpannaḥ prasannātmā''tmavidvudhaḥ| prāpyeha loke satkāraṃ sugatiṃ pratipadyate||

Verse 24

कर्म यच्छुभमेवेह सद्भिराचरितं च यत्। तदेव ज्ञानयुक्तस्य मुनेर्वर्त्म न हीयते।।

karma yacchubhameveha sadbhirācaritaṃ ca yat| tadeva jñānayuktasya munervartma na hīyate||

Verse 25

निष्क्रम्य वनमास्थाय ज्ञानयुक्तो जितेन्द्रियः। कालाकाङ्गी चरन्नेवं ब्रह्मभूयाय कल्पते।। अल्पेषु अनित्यसुखेषु। कथंचन ब्रह्मलोकलाभेऽपि न पूर्यते न तृप्तो भवति।।

niṣkramya vanamāsthāya jñānayukto jitendriyaḥ| kālākāṅgī carannevaṃ brahmabhūyāya kalpate|| alpeṣu anityasukheṣu| kathaṃcana brahmalokalābhe'pi na pūryate na tṛpto bhavati||

Verse 26

अभयं यस्य भूतेभ्यो भूतानामभयं यतः। तस्य देहाद्विमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्चन।।

abhayaṃ yasya bhūtebhyo bhūtānāmabhayaṃ yataḥ| tasya dehādvimuktasya bhayaṃ nāsti kutaścana||

Verse 27

अवाचिनोति कर्माणि न च संप्रचिनोति ह। समः सर्वेषु भूतेषु मैत्रायणगतिं चरेत्।। निष्कम्य गृहादिति शेषः।।

avācinoti karmāṇi na ca saṃpracinoti ha| samaḥ sarveṣu bhūteṣu maitrāyaṇagatiṃ caret|| niṣkamya gṛhāditi śeṣaḥ||

Verse 28

शकुनीनामिवाकाशे मत्स्यानांमिव चोदके। यथा गतिर्न दृश्येत तथा तस्य स संशयः।।

śakunīnāmivākāśe matsyānāṃmiva codake| yathā gatirna dṛśyeta tathā tasya sa saṃśayaḥ||

Verse 29

गृहानुत्सृज्य यो राज्मोक्षमेवाभिपद्यते। लोकास्तेजोमयास्तस्य कल्पन्ते शाश्वतीः समाः।।

gṛhānutsṛjya yo rājmokṣamevābhipadyate| lokāstejomayāstasya kalpante śāśvatīḥ samāḥ||

Verse 30

संन्यस्य सर्वकर्माणि संन्यस्य विधिवत्तपः। संन्यस्य विविधा विद्याः सर्वं संन्यस्य चैव ह।।

saṃnyasya sarvakarmāṇi saṃnyasya vidhivattapaḥ| saṃnyasya vividhā vidyāḥ sarvaṃ saṃnyasya caiva ha||

Verse 31

कामे शुचिरनावृत्तः प्रसन्नात्माऽऽत्मविच्छुचिः। प्राप्येह लोके सत्कारं स्वर्गं समभिपद्यते।। अवाचिनोति भोगेन व्ययीकरोति। नच संचिनोति संगृह्णाति तत्त्वज्ञस्य कर्मास्लोषस्मरणात्। मैत्रायणं सर्वभूतेभ्योऽभयदानम्।।

kāme śuciranāvṛttaḥ prasannātmā''tmavicchuciḥ| prāpyeha loke satkāraṃ svargaṃ samabhipadyate|| avācinoti bhogena vyayīkaroti| naca saṃcinoti saṃgṛhṇāti tattvajñasya karmāsloṣasmaraṇāt| maitrāyaṇaṃ sarvabhūtebhyo'bhayadānam||

Verse 32

यच्च पैतामहं स्थानं ब्रह्मराशिसमुद्भवम्। गुहायां निहितं नित्यं तद्दमेनाभिगम्यते।। कामे शुचिः सत्यकामइत्यर्थः। अनावृतः सर्वत्र कामचारभाक्। तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवतीति श्रुतेः।।

yacca paitāmahaṃ sthānaṃ brahmarāśisamudbhavam| guhāyāṃ nihitaṃ nityaṃ taddamenābhigamyate|| kāme śuciḥ satyakāmaityarthaḥ| anāvṛtaḥ sarvatra kāmacārabhāk| tasya sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavatīti śruteḥ||

Verse 33

ज्ञानारामस्य बुद्धस्य सर्वभूतानुरोधिनः। नावृत्तिभयमस्तीह परलोकभयं कुतः।।

jñānārāmasya buddhasya sarvabhūtānurodhinaḥ| nāvṛttibhayamastīha paralokabhayaṃ kutaḥ||

Verse 34

एक एव दमे दोषो द्वितीयो नोपपद्यते। यदेनं दमसंयुक्तमशक्तं मन्यते जनः।।

eka eva dame doṣo dvitīyo nopapadyate| yadenaṃ damasaṃyuktamaśaktaṃ manyate janaḥ||

Verse 35

एकोऽस्य सुमहाप्राज्ञ दोषः स्यात्सुमहान्गुणः। क्षमया विपुला लोका दुर्लभा हि सहिष्णुता।।

eko'sya sumahāprājña doṣaḥ syātsumahānguṇaḥ| kṣamayā vipulā lokā durlabhā hi sahiṣṇutā||

Verse 36

दान्तस्य किमरण्येन तथाऽदान्तस्य भारत। यत्रैव निवसेद्दान्तस्तदरण्यं स चाश्रमः।।

dāntasya kimaraṇyena tathā'dāntasya bhārata| yatraiva nivaseddāntastadaraṇyaṃ sa cāśramaḥ||

Verse 37

वैशंपायन उवाच। एतद्भीष्मस्य वचनं श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरः। अमृतेनेव संतृप्तः प्रहृष्टः समपद्यत।।

vaiśaṃpāyana uvāca| etadbhīṣmasya vacanaṃ śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ| amṛteneva saṃtṛptaḥ prahṛṣṭaḥ samapadyata||

Verse 38

पुनश्च परिपप्रच्छ भीष्मं धर्मभृतां वरम्। ततः प्रीतः स चोवाच तस्मै सर्वं कुरूद्वहः।।

punaśca paripapraccha bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam| tataḥ prītaḥ sa covāca tasmai sarvaṃ kurūdvahaḥ||