Adhyaya 157

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रत्यज्ञानलक्षणादिप्रतिपादनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। अनर्थानामधिष्ठानमुक्तो लोभः पितामह। अज्ञानमपि कौरव्य श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃpratyajñānalakṣaṇādipratipādanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| anarthānāmadhiṣṭhānamukto lobhaḥ pitāmaha| ajñānamapi kauravya śrotumicchāmi tattvataḥ||

Verse 2

भीष्म उवाच। करोति पापं योऽज्ञानान्नात्मनो वेत्ति च क्षमम्। द्विषते साधुवृत्तांश्च स लोकस्यैति वाच्यताम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि सप्तपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः।। 157।।

bhīṣma uvāca| karoti pāpaṃ yo'jñānānnātmano vetti ca kṣamam| dviṣate sādhuvṛttāṃśca sa lokasyaiti vācyatām|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi āpaddharmaparvaṇi saptapañcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 157||

Verse 3

अज्ञानान्निरयं याति तथा ज्ञानेन दुर्गतिम्। अज्ञानात्क्लेशमाप्नोति तथाऽऽपत्सु निमज्जति।।

ajñānānnirayaṃ yāti tathā jñānena durgatim| ajñānātkleśamāpnoti tathā''patsu nimajjati||

Verse 4

युधिष्ठिर उवाच। प्रजानामप्रवृत्तिं च ज्ञानवृद्धिक्षयोदयान्। मूलं स्थानं गतिं कालं कारणं हेतुमेव च।। वाच्यतां निन्द्यताम्।।

yudhiṣṭhira uvāca| prajānāmapravṛttiṃ ca jñānavṛddhikṣayodayān| mūlaṃ sthānaṃ gatiṃ kālaṃ kāraṇaṃ hetumeva ca|| vācyatāṃ nindyatām||

Verse 5

श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन यथावदिह पार्थिव। अज्ञानप्रसवं हीदं यद्दुःखमुपलभ्यते।।

śrotumicchāmi tattvena yathāvadiha pārthiva| ajñānaprasavaṃ hīdaṃ yadduḥkhamupalabhyate||

Verse 6

भीष्म उवाच। रागो द्वेषस्तथा मोहो हर्षः शोकोऽभिमानिता। कामः क्रोधश्च दर्पश्च तन्द्री चालस्यमेव च।।

bhīṣma uvāca| rāgo dveṣastathā moho harṣaḥ śoko'bhimānitā| kāmaḥ krodhaśca darpaśca tandrī cālasyameva ca||

Verse 7

इच्छा द्वेषस्तथा तापः परवृद्ध्युपतापिता। अज्ञानमेन्निर्दिष्टं पापानां चैव याः क्रियाः।। अज्ञानस्य प्रवृत्तिं चेति झ. पाठः।।

icchā dveṣastathā tāpaḥ paravṛddhyupatāpitā| ajñānamennirdiṣṭaṃ pāpānāṃ caiva yāḥ kriyāḥ|| ajñānasya pravṛttiṃ ceti jha. pāṭhaḥ||

Verse 8

एतस्य वा प्रवृत्तेश्च वृद्ध्यादीन्यांश्च पृच्छसि। विस्तरेण महाराज शृणु तच्च विशेषतः।।

etasya vā pravṛtteśca vṛddhyādīnyāṃśca pṛcchasi| vistareṇa mahārāja śṛṇu tacca viśeṣataḥ||

Verse 9

उभावेतौ समफलौ समदोषौ च भारत। अज्ञानं चातिलोभश्चाप्येवं जानीहि पार्थिव।।

ubhāvetau samaphalau samadoṣau ca bhārata| ajñānaṃ cātilobhaścāpyevaṃ jānīhi pārthiva||

Verse 10

लोभप्रभवमज्ञानं वृद्धं भूयः प्रवर्धते। स्थाने स्थानं क्षयेत्क्षीणमुपैति विविधां गतिम्।। कार्ये कारणोपचाराद्रागादय एवाज्ञानम्। पापाना क्रियाः हिंसादयः।।

lobhaprabhavamajñānaṃ vṛddhaṃ bhūyaḥ pravardhate| sthāne sthānaṃ kṣayetkṣīṇamupaiti vividhāṃ gatim|| kārye kāraṇopacārādrāgādaya evājñānam| pāpānā kriyāḥ hiṃsādayaḥ||

Verse 11

मूलं लोभस्य मोहो वै कालात्मगतिरेव च। [छिन्ने भिन्ने तथा लोभे कारणं काल एव च।।] लोभप्रभवं लोभात्तस्य प्रवृत्तिः। लोभवृद्धौ वृद्धिर्लोभस्य स्थाने साम्ये स्थानं समता। लोभभये क्षीणं भवति। उपैति उदेति। लोभभोस्यो उदेतीत्यर्थः। विविधां गतिं दुःखसंतापमोहा रूपां प्रापयितुमिति शेषः।।

mūlaṃ lobhasya moho vai kālātmagatireva ca| [chinne bhinne tathā lobhe kāraṇaṃ kāla eva ca||] lobhaprabhavaṃ lobhāttasya pravṛttiḥ| lobhavṛddhau vṛddhirlobhasya sthāne sāmye sthānaṃ samatā| lobhabhaye kṣīṇaṃ bhavati| upaiti udeti| lobhabhosyo udetītyarthaḥ| vividhāṃ gatiṃ duḥkhasaṃtāpamohā rūpāṃ prāpayitumiti śeṣaḥ||

Verse 12

तस्याज्ञानाद्धि लोभो हि कामात्मा गतिरेव च। सर्वे दोषास्तथा लोभात्तस्माल्लोभं विवर्जयेत्।।

tasyājñānāddhi lobho hi kāmātmā gatireva ca| sarve doṣāstathā lobhāttasmāllobhaṃ vivarjayet||

Verse 13

जनको युवनाश्वश्च पृषदश्वः प्रसेनजित्। लोभक्षयाद्दिवं प्राप्तास्तथैवान्ये नराधिपाः। छिन्ने छिन्ने तथा लोभे दिवं प्राप्ता जनाधिपाः।।

janako yuvanāśvaśca pṛṣadaśvaḥ prasenajit| lobhakṣayāddivaṃ prāptāstathaivānye narādhipāḥ| chinne chinne tathā lobhe divaṃ prāptā janādhipāḥ||

Verse 14

प्रत्यक्षं तु कुरुश्रेष्ठ त्यज लोभमिहात्मना। त्यक्त्वा लोभं सुखी लोके प्रेत्य चेह च मोदते।। मूलं लोभस्य महतः करणं लोभ एव च। इति द. पाठः।।

pratyakṣaṃ tu kuruśreṣṭha tyaja lobhamihātmanā| tyaktvā lobhaṃ sukhī loke pretya ceha ca modate|| mūlaṃ lobhasya mahataḥ karaṇaṃ lobha eva ca| iti da. pāṭhaḥ||