Adhyaya 156

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति लोभादीनामनर्थहेतुत्वकथपूर्वकं तद्वतां गर्हणम्।। 1।। तथा सत्सङ्गस्य लोभादिजयीपायत्वसूचनाय सतां प्रशंसनपूर्वकं तत्पूजाविधानम्।। 2।। युधिष्ठिर उवाच। पापस्य यदधिष्ठानं यतः पापं प्रवर्तते। एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वेन भरतर्षभ।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati lobhādīnāmanarthahetutvakathapūrvakaṃ tadvatāṃ garhaṇam|| 1|| tathā satsaṅgasya lobhādijayīpāyatvasūcanāya satāṃ praśaṃsanapūrvakaṃ tatpūjāvidhānam|| 2|| yudhiṣṭhira uvāca| pāpasya yadadhiṣṭhānaṃ yataḥ pāpaṃ pravartate| etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tattvena bharatarṣabha||

Verse 2

भीष्म उवाच। पापस्य यदधिष्ठानं तच्छृणुष्व नराधिप। एको लोभो महाग्राहो लोभात्पापं प्रवर्तते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि षट्‌पञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः।। 156।।

bhīṣma uvāca| pāpasya yadadhiṣṭhānaṃ tacchṛṇuṣva narādhipa| eko lobho mahāgrāho lobhātpāpaṃ pravartate|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi āpaddharmaparvaṇi ṣaṭ‌pañcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 156||

Verse 3

अतः पापमधर्मश्च तथा दुःखमनुत्तमम्। निकृत्या मूलमेतद्धि येन पापकृतो जनाः।। ग्राह इव ग्राहो ग्रासकर्ता।।

ataḥ pāpamadharmaśca tathā duḥkhamanuttamam| nikṛtyā mūlametaddhi yena pāpakṛto janāḥ|| grāha iva grāho grāsakartā||

Verse 4

लोभात्क्रोधः प्रभवति लोभात्कामः प्रवर्तते। लोभान्मोहश्च माया च मानस्तम्भः परासुता।। येन लोभेन जनाः पापकृतो भवन्ति।।

lobhātkrodhaḥ prabhavati lobhātkāmaḥ pravartate| lobhānmohaśca māyā ca mānastambhaḥ parāsutā|| yena lobhena janāḥ pāpakṛto bhavanti||

Verse 5

अक्षमा ह्रीपरित्यागः श्रीनाशो धर्मसंक्षयः। अभिध्याऽप्रख्यता चैव सर्वं लोभात्प्रवर्तते।। परासुता पराधीनप्राणत्वम्।।

akṣamā hrīparityāgaḥ śrīnāśo dharmasaṃkṣayaḥ| abhidhyā'prakhyatā caiva sarvaṃ lobhātpravartate|| parāsutā parādhīnaprāṇatvam||

Verse 6

अत्यागश्च कुतर्कश्च विकर्मसु च याः क्रियः। कुलविद्यामदश्चैव रूपैश्वर्यमदस्तथा।। अभिध्या चिन्ता। अप्रख्यता अप्रकीतिः। अभिध्याऽप्रावृता चैवेति ड. थ. पाठः।।

atyāgaśca kutarkaśca vikarmasu ca yāḥ kriyaḥ| kulavidyāmadaścaiva rūpaiśvaryamadastathā|| abhidhyā cintā| aprakhyatā aprakītiḥ| abhidhyā'prāvṛtā caiveti ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 7

सर्वभूतेष्वभिद्रोहः सर्वभूतेष्वसत्कृतिः। सर्वभूतेष्वविश्वासः सर्वभूतेष्वनार्जवम्।।

sarvabhūteṣvabhidrohaḥ sarvabhūteṣvasatkṛtiḥ| sarvabhūteṣvaviśvāsaḥ sarvabhūteṣvanārjavam||

Verse 8

हरणं परवित्तानां परदाराभिमर्शनम्। वाग्वेगो मनसो वेगो निन्दावेगस्तथैव च।।

haraṇaṃ paravittānāṃ paradārābhimarśanam| vāgvego manaso vego nindāvegastathaiva ca||

Verse 9

उपस्थोदरयोर्वेगो मृत्युवेगश्च दारुणः। ईर्ष्यावेगश्च बलवान्मिथ्यावेगश्च दुर्जयः।।

upasthodarayorvego mṛtyuvegaśca dāruṇaḥ| īrṣyāvegaśca balavānmithyāvegaśca durjayaḥ||

Verse 10

रसवेगश्च दुर्वार्यः श्रोत्रवेगश्च दुःसह। कुत्सा विकत्था मात्सर्यं पापं दुष्कर्मकारिता। साहसानां च सर्वेषामकार्याणां क्रियास्तथा।।

rasavegaśca durvāryaḥ śrotravegaśca duḥsaha| kutsā vikatthā mātsaryaṃ pāpaṃ duṣkarmakāritā| sāhasānāṃ ca sarveṣāmakāryāṇāṃ kriyāstathā||

Verse 11

आतौ बाल्ये च कौमारे यौवने चापि मानवाः। न त्यजन्त्यात्मकर्मैकं यन्न जीर्यति जीर्यतः।। अत्यागादयोऽकार्यक्रियान्ताः सर्वे दोषाः लोभात् प्रवर्तन्त इति पूर्वोणान्वयः।।

ātau bālye ca kaumāre yauvane cāpi mānavāḥ| na tyajantyātmakarmaikaṃ yanna jīryati jīryataḥ|| atyāgādayo'kāryakriyāntāḥ sarve doṣāḥ lobhāt pravartanta iti pūrvoṇānvayaḥ||

Verse 12

यो न पूरयितुं शक्यो लोभः प्रीत्या कथंचन। नित्यं गम्भीरतोयाभिरापगाभिरिवोदधिः।। जातौ जन्मनि।।

yo na pūrayituṃ śakyo lobhaḥ prītyā kathaṃcana| nityaṃ gambhīratoyābhirāpagābhirivodadhiḥ|| jātau janmani||

Verse 13

न प्रहृष्यति यो लोभैः कामैर्यश्च न तृप्यति। यो न देवैर्न गन्धर्वैर्नासुरैर्न महोरगैः।।

na prahṛṣyati yo lobhaiḥ kāmairyaśca na tṛpyati| yo na devairna gandharvairnāsurairna mahoragaiḥ||

Verse 14

ज्ञायते नृप तत्त्वेन सर्वैर्भूतगणैस्तथा। स लोभः सह मोहेन विजेतव्यो जितात्मना।।

jñāyate nṛpa tattvena sarvairbhūtagaṇaistathā| sa lobhaḥ saha mohena vijetavyo jitātmanā||

Verse 15

दम्भो द्रोहश्च निन्दा च पैशून्यं मत्सरस्तथा। भवन्त्येतानि कौरव्य लुब्धानामकृतात्मनाम्।।

dambho drohaśca nindā ca paiśūnyaṃ matsarastathā| bhavantyetāni kauravya lubdhānāmakṛtātmanām||

Verse 16

सुमहान्त्यपि शास्त्राणि धारयन्तो बहुश्रुताः। छेत्तारः संशयानां च क्लिश्यन्तीहाल्पबुद्धयः।। यो न पूरयितुं शक्य इत्यादीनां स लोभो जेतव्य इति तृतीयेनान्वयः।।

sumahāntyapi śāstrāṇi dhārayanto bahuśrutāḥ| chettāraḥ saṃśayānāṃ ca kliśyantīhālpabuddhayaḥ|| yo na pūrayituṃ śakya ityādīnāṃ sa lobho jetavya iti tṛtīyenānvayaḥ||

Verse 17

द्वेपक्रोधप्रसक्ताश्च शिष्टाचारबहिष्कृताः। अन्तःक्षुरा वाङ्भधुराः कृपाश्छन्नास्तृणैरिव।।

dvepakrodhaprasaktāśca śiṣṭācārabahiṣkṛtāḥ| antaḥkṣurā vāṅbhadhurāḥ kṛpāśchannāstṛṇairiva||

Verse 18

धर्मवैतंसिकाः क्षुद्रा मुष्णन्ति ध्वजिनो जगत्। कुर्वते च बहून्मार्गांस्तान्हेतुबलमाश्रिताः। सर्वमार्गान्विलुम्पन्ति लोभज्ञानेष्ववस्थिताः।। अल्पेऽपि धनादौ बुद्धिर्येषां पवुद्धयो लुब्धा इत्यर्थः।।

dharmavaitaṃsikāḥ kṣudrā muṣṇanti dhvajino jagat| kurvate ca bahūnmārgāṃstānhetubalamāśritāḥ| sarvamārgānvilumpanti lobhajñāneṣvavasthitāḥ|| alpe'pi dhanādau buddhiryeṣāṃ pavuddhayo lubdhā ityarthaḥ||

Verse 19

धर्मस्य ह्रियमाणस्य लोभग्रस्तैर्दुरात्मभिः। याया विक्रियते संस्था ततः साऽपि प्रपद्यते।। धर्मवैतंसिकाः धर्मव्याजेने एन् हिंसन्तः। ध्वजिनो धर्मख्यापकाः। हेतुबलमिति अन्यं संतोपहेतुतया पारदार्यादेरपि धर्मत्वं वर्णयन्तीति भावः।।

dharmasya hriyamāṇasya lobhagrastairdurātmabhiḥ| yāyā vikriyate saṃsthā tataḥ sā'pi prapadyate|| dharmavaitaṃsikāḥ dharmavyājene en hiṃsantaḥ| dhvajino dharmakhyāpakāḥ| hetubalamiti anyaṃ saṃtopahetutayā pāradāryāderapi dharmatvaṃ varṇayantīti bhāvaḥ||

Verse 20

दर्पः बोधो मदः स्वप्नो हर्षः शोकोऽभिमानिता। एत हि कौरव्य दृश्यन्ते लुब्धबुद्धिषु।।

darpaḥ bodho madaḥ svapno harṣaḥ śoko'bhimānitā| eta hi kauravya dṛśyante lubdhabuddhiṣu||

Verse 21

एताना टान्बुद्धस्व नित्यं लोभसमन्वितान्। शिष्टांस्तु परिपृच्छेथा यान्वक्ष्यामि शुचिव्रतान्।।

etānā ṭānbuddhasva nityaṃ lobhasamanvitān| śiṣṭāṃstu paripṛcchethā yānvakṣyāmi śucivratān||

Verse 22

येष्वावृत्तिभयं नास्ति परलोकभयं न च। नामिपेषु प्रसङ्गोऽस्ति न प्रियेष्वप्रियेषु च।।

yeṣvāvṛttibhayaṃ nāsti paralokabhayaṃ na ca| nāmipeṣu prasaṅgo'sti na priyeṣvapriyeṣu ca||

Verse 23

शिष्टाचारः प्रियो येषु दमो येषु प्रतिष्ठितः। सुखं दुःखं समं येषां सत्यं येषां परायणम्।।

śiṣṭācāraḥ priyo yeṣu damo yeṣu pratiṣṭhitaḥ| sukhaṃ duḥkhaṃ samaṃ yeṣāṃ satyaṃ yeṣāṃ parāyaṇam||

Verse 24

दातारो न ग्रहीतारो दयावन्तस्नथैव च। पितृदेवातिथेयाश्च नित्योद्युक्तास्तथैव च।।

dātāro na grahītāro dayāvantasnathaiva ca| pitṛdevātitheyāśca nityodyuktāstathaiva ca||

Verse 25

सर्वोपकारिणो वीराः सर्वधर्मानुपालकाः। सर्वभूतहिताश्चैव सर्वदेयाश्च भारत।। संस्था स्थितिः। विक्रियतेऽन्यथा भवति।।

sarvopakāriṇo vīrāḥ sarvadharmānupālakāḥ| sarvabhūtahitāścaiva sarvadeyāśca bhārata|| saṃsthā sthitiḥ| vikriyate'nyathā bhavati||

Verse 26

न ते चालयितुं शक्या धर्मव्याहारकारिणः। न तेषां भिद्यते वृत्तं यत्पुरा साधुभिः कृतम्।।

na te cālayituṃ śakyā dharmavyāhārakāriṇaḥ| na teṣāṃ bhidyate vṛttaṃ yatpurā sādhubhiḥ kṛtam||

Verse 27

न त्रासिनो न चपला न रौद्राः सत्पथे स्थिताः। ते सेव्याः साधुभिर्नित्यमसाधूंश्च विवर्जयेत्।।

na trāsino na capalā na raudrāḥ satpathe sthitāḥ| te sevyāḥ sādhubhirnityamasādhūṃśca vivarjayet||

Verse 28

कामक्रोधव्यपेता ये निर्ममा निरहंकृताः। सुव्रताः स्थिरमर्यादास्तानुपास्व च पृच्छ च।। सर्वं प्राणपर्यन्तमपि देयं परार्थे दातुं योग्यं येषां ते।।

kāmakrodhavyapetā ye nirmamā nirahaṃkṛtāḥ| suvratāḥ sthiramaryādāstānupāsva ca pṛccha ca|| sarvaṃ prāṇaparyantamapi deyaṃ parārthe dātuṃ yogyaṃ yeṣāṃ te||

Verse 29

न वागर्थं यशोर्थं वा धर्मस्तेपां युधिष्ठिर।। अवश्यं कार्य इत्येव शरीरस्य क्रियास्तथा।। पृच्छ च धर्ममिति शेषः।।

na vāgarthaṃ yaśorthaṃ vā dharmastepāṃ yudhiṣṭhira|| avaśyaṃ kārya ityeva śarīrasya kriyāstathā|| pṛccha ca dharmamiti śeṣaḥ||

Verse 30

त भयं क्रोधचापल्ये न शोकस्तेषु विद्यते। न धर्मध्वजिनश्चैव न गुह्यं किंचिदास्थिताः।। क्रिया आहारादयः। न धनार्थमिति झ. पाठः।।

ta bhayaṃ krodhacāpalye na śokasteṣu vidyate| na dharmadhvajinaścaiva na guhyaṃ kiṃcidāsthitāḥ|| kriyā āhārādayaḥ| na dhanārthamiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 31

येष्वलोभस्तथाऽमोहो ये च सत्यार्जवे स्थिताः। तेषु कौन्तेय रज्येथा येषां न भ्रश्यते पुनः।। गुह्यं गोपनीयम्।।

yeṣvalobhastathā'moho ye ca satyārjave sthitāḥ| teṣu kaunteya rajyethā yeṣāṃ na bhraśyate punaḥ|| guhyaṃ gopanīyam||

Verse 32

ये न हृष्यन्ति लाभेषु नालाभेषु व्यथन्ति च। निर्ममा निरहंकाराः सत्वस्थाः समदर्शिनः।।

ye na hṛṣyanti lābheṣu nālābheṣu vyathanti ca| nirmamā nirahaṃkārāḥ satvasthāḥ samadarśinaḥ||

Verse 33

लाभालाभौ सुखदुःखे च तात प्रियाप्रिये मरणं जीवितं च। समानि येषां स्थिरविक्रमाणां बुभुत्सतां सत्यपथे स्थितानाम्।।

lābhālābhau sukhaduḥkhe ca tāta priyāpriye maraṇaṃ jīvitaṃ ca| samāni yeṣāṃ sthiravikramāṇāṃ bubhutsatāṃ satyapathe sthitānām||

Verse 34

धर्मप्रियांस्तान्सुमहानुभावान् दान्तोऽप्रमत्तश्च समर्चयेथाः। दैवात्सर्वे गुणवन्तो भवन्ति शुभाशुभे वाक्प्रलापास्तथाऽन्ये।। अमोह इति च्छेदः। येषां वृत्तमिति शेषः।।

dharmapriyāṃstānsumahānubhāvān dānto'pramattaśca samarcayethāḥ| daivātsarve guṇavanto bhavanti śubhāśubhe vākpralāpāstathā'nye|| amoha iti cchedaḥ| yeṣāṃ vṛttamiti śeṣaḥ||