Adhyaya 155

Verse 1

नारदसूचितेन वायुना शाल्मलिमेत्य परेद्युस्तद्भञ्जनप्रतिज्ञानम्।। 1।। वायुबलज्ञेन शाल्मलिना तदागमनात्प्रागेव स्वेनैव स्वीयशाखावशातनपूर्वकमवस्थानम्।। 2।। परेद्युरागतेन वायुना तंप्रति तत्कृतशाखावशातनस्यापि स्वबलप्रयोज्यत्वोक्तिः।। 3।। भीष्म उवाच। एवमुक्त्वा तु राजेन्द्र शाल्मलिं ब्रह्मवित्तमः। नारदः पवने सर्वं शाल्मलेर्वाक्यमब्रवीत्।।

nāradasūcitena vāyunā śālmalimetya paredyustadbhañjanapratijñānam|| 1|| vāyubalajñena śālmalinā tadāgamanātprāgeva svenaiva svīyaśākhāvaśātanapūrvakamavasthānam|| 2|| paredyurāgatena vāyunā taṃprati tatkṛtaśākhāvaśātanasyāpi svabalaprayojyatvoktiḥ|| 3|| bhīṣma uvāca| evamuktvā tu rājendra śālmaliṃ brahmavittamaḥ| nāradaḥ pavane sarvaṃ śālmalervākyamabravīt||

Verse 2

नारद उवाच। हिमवत्पृष्ठजः कश्चिच्छाल्मलिः परिवारवान्। बृहन्मूलो बृहच्छायः स त्वां वायोऽवमन्यते।।

nārada uvāca| himavatpṛṣṭhajaḥ kaścicchālmaliḥ parivāravān| bṛhanmūlo bṛhacchāyaḥ sa tvāṃ vāyo'vamanyate||

Verse 3

बहुव्याक्षेपयुक्तानि त्वामाह वचनानि सः। न युक्तानि मया वायो तानि वक्तुं तवाग्रतः।।

bahuvyākṣepayuktāni tvāmāha vacanāni saḥ| na yuktāni mayā vāyo tāni vaktuṃ tavāgrataḥ||

Verse 4

जानामि त्वामहं वायो सर्वप्राणभृतां वरम्। वरिष्ठं च गरिष्ठं च सर्वलोकेश्वरं प्रभुम्।।

jānāmi tvāmahaṃ vāyo sarvaprāṇabhṛtāṃ varam| variṣṭhaṃ ca gariṣṭhaṃ ca sarvalokeśvaraṃ prabhum||

Verse 5

भीष्म उवाच। एतत्तु वचनं श्रुत्वा नारदस्य समीरणः। शाल्मलिं तमुपागम्य क्रुद्धो वचनमब्रवीत्।।

bhīṣma uvāca| etattu vacanaṃ śrutvā nāradasya samīraṇaḥ| śālmaliṃ tamupāgamya kruddho vacanamabravīt||

Verse 6

वायुरुवाच। शाल्मले नारदो गच्छंस्त्वयोक्तो मद्विगर्हणम्। अहं वायुः प्रभावं ते दर्शयाम्यात्मनो बलम्।।

vāyuruvāca| śālmale nārado gacchaṃstvayokto madvigarhaṇam| ahaṃ vāyuḥ prabhāvaṃ te darśayāmyātmano balam||

Verse 7

नाहं त्वां नाभिजानामि विदितश्चासि मे द्रुम। पितामहः प्रजासर्गे त्वयि विश्रान्तवान्प्रभुः।।

nāhaṃ tvāṃ nābhijānāmi viditaścāsi me druma| pitāmahaḥ prajāsarge tvayi viśrāntavānprabhuḥ||

Verse 8

तस्य विश्रमणादेव प्रसादौ मत्कृतस्तव। अभूत्तस्य प्रसादात्त्वां न भज्यामि द्रुमाधम।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि पञ्चषच्चाशदधिकशततमोऽध्यायः।। 155।।

tasya viśramaṇādeva prasādau matkṛtastava| abhūttasya prasādāttvāṃ na bhajyāmi drumādhama|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi āpaddharmaparvaṇi pañcaṣaccāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 155||

Verse 9

यन्मां त्वमवजानीषे यथाऽन्यं प्राकृतं तथा। दर्शयाम्येष चात्मानं यथा मां नावमन्यसे।।

yanmāṃ tvamavajānīṣe yathā'nyaṃ prākṛtaṃ tathā| darśayāmyeṣa cātmānaṃ yathā māṃ nāvamanyase||

Verse 10

भीष्म उवाच। एवमुक्तस्ततः प्राह शाल्मलिः प्रहसन्निव। पवन त्वं वने क्रुद्धो दर्शयात्मानमात्मना।।

bhīṣma uvāca| evamuktastataḥ prāha śālmaliḥ prahasanniva| pavana tvaṃ vane kruddho darśayātmānamātmanā||

Verse 11

मयि वै मुच्यतां क्रोधः किं मे क्रुद्धः करिष्यसि। न ते बिभेमि पवन यद्यपि त्वं स्वयं प्रभुः। बलाधिकोऽहं त्वत्तश्च न भीः कार्या मया तव।।

mayi vai mucyatāṃ krodhaḥ kiṃ me kruddhaḥ kariṣyasi| na te bibhemi pavana yadyapi tvaṃ svayaṃ prabhuḥ| balādhiko'haṃ tvattaśca na bhīḥ kāryā mayā tava||

Verse 12

ये तु बुद्ध्या हि बलिनस्ते भवन्ति बलीयसः। प्राणमात्रबला ये वै नैव ते बलिनो मताः।।

ye tu buddhyā hi balinaste bhavanti balīyasaḥ| prāṇamātrabalā ye vai naiva te balino matāḥ||

Verse 13

इत्येवमुक्तः पवनः श्व इत्येवाब्रवीद्वचः। दर्शयिष्यामि ते तेजस्ततो रात्रिरुपागमत्।।

ityevamuktaḥ pavanaḥ śva ityevābravīdvacaḥ| darśayiṣyāmi te tejastato rātrirupāgamat||

Verse 14

अथ निश्चित्य मनसा शाल्मलिर्वैरधारणम्। पश्यमानस्तदात्मानमसमं मातरिश्वना।।

atha niścitya manasā śālmalirvairadhāraṇam| paśyamānastadātmānamasamaṃ mātariśvanā||

Verse 15

नारदे यन्मया प्रोक्तं वचनं प्रति तन्मृषा। असमर्थो ह्यहं वायोर्बलेन बलवान्हि सः।।

nārade yanmayā proktaṃ vacanaṃ prati tanmṛṣā| asamartho hyahaṃ vāyorbalena balavānhi saḥ||

Verse 16

मारुतो बल्यान्नित्यं यथा वै नारदोऽब्रवीत्। अहं तु दुर्बलोऽन्येभ्यो वृक्षेभ्यो नात्र संशयः।।

māruto balyānnityaṃ yathā vai nārado'bravīt| ahaṃ tu durbalo'nyebhyo vṛkṣebhyo nātra saṃśayaḥ||

Verse 17

किं तु बुद्ध्या समो नास्ति मम कश्चिद्वनस्पतिः। तदहं बुद्धिमास्थाय भयं त्यक्ष्ये समीरणात्।।

kiṃ tu buddhyā samo nāsti mama kaścidvanaspatiḥ| tadahaṃ buddhimāsthāya bhayaṃ tyakṣye samīraṇāt||

Verse 18

यदि तां बुद्धिमास्थाय तिष्ठेयुः पर्णिनो वने। अरिष्टाः स्युः सदा क्रुद्धात्पवनान्नात्र संशयः।।

yadi tāṃ buddhimāsthāya tiṣṭheyuḥ parṇino vane| ariṣṭāḥ syuḥ sadā kruddhātpavanānnātra saṃśayaḥ||

Verse 19

ते तु बाला न जानन्ति यथा नैतान्समीरणः। समीरयेत संक्रुद्धो यथा जानाम्यहं तथा।।

te tu bālā na jānanti yathā naitānsamīraṇaḥ| samīrayeta saṃkruddho yathā jānāmyahaṃ tathā||

Verse 20

भीष्म उवाच। ततो निश्चित्य मनसा शाल्मलिः क्षुभितस्तदा। शाखाः स्कन्धान्प्रशाखाश्च स्वयमेव व्यशातयत्।।

bhīṣma uvāca| tato niścitya manasā śālmaliḥ kṣubhitastadā| śākhāḥ skandhānpraśākhāśca svayameva vyaśātayat||

Verse 21

स परित्यज्य शाखाश्च पत्राणि कुसुमानि च। प्रभाते वायुमायान्तं प्रेक्षते स्म वनस्पतिः।।

sa parityajya śākhāśca patrāṇi kusumāni ca| prabhāte vāyumāyāntaṃ prekṣate sma vanaspatiḥ||

Verse 22

ततः क्रुद्धः श्वसन्वायुः पातयन्वै महाद्रुमान्। आजगामाथ तं देशमास्ते यत्र स शाल्मलिः।।

tataḥ kruddhaḥ śvasanvāyuḥ pātayanvai mahādrumān| ājagāmātha taṃ deśamāste yatra sa śālmaliḥ||

Verse 23

तं हीनपर्णं पतिताग्रशाखं निशीर्णपुष्पं प्रसमीक्ष्य वायुः। उवाच वाक्यं स्ययमान एवं मुदायुतः शाल्मलिं रुग्णशाखम्।।

taṃ hīnaparṇaṃ patitāgraśākhaṃ niśīrṇapuṣpaṃ prasamīkṣya vāyuḥ| uvāca vākyaṃ syayamāna evaṃ mudāyutaḥ śālmaliṃ rugṇaśākham||

Verse 24

वायुरुवाच। अहमप्येवमेव त्वां कुर्यां वै शाल्मले रुषा। आत्मना यत्कृतं कृच्छ्रं शाखानामपकर्षणम्।।

vāyuruvāca| ahamapyevameva tvāṃ kuryāṃ vai śālmale ruṣā| ātmanā yatkṛtaṃ kṛcchraṃ śākhānāmapakarṣaṇam||

Verse 25

हीनपुष्पाग्रशाखस्त्वं शीर्णाङ्कुरपलाशकः। आत्मदुर्मन्त्रितेनेह मद्वीर्यवशगः कृतः।।

hīnapuṣpāgraśākhastvaṃ śīrṇāṅkurapalāśakaḥ| ātmadurmantriteneha madvīryavaśagaḥ kṛtaḥ||

Verse 26

भीष्म उवाच। एतच्छ्रुत्वा वचो वायोः शाल्मलिर्व्रीडितस्तदा। अतप्यत वचः स्मृत्वा नारदो यत्तदाऽब्रवीत्।।

bhīṣma uvāca| etacchrutvā vaco vāyoḥ śālmalirvrīḍitastadā| atapyata vacaḥ smṛtvā nārado yattadā'bravīt||

Verse 27

एवं हि राजशार्दूल दुर्बलः सन्वलीयसा। वैरमासञ्जते बालस्तप्यते शाल्मलिर्यथा।। रक्ष्यसे तेन दुर्बुद्धे नात्मवीर्याद्द्रुमाधमेति झ. पाठः।।

evaṃ hi rājaśārdūla durbalaḥ sanvalīyasā| vairamāsañjate bālastapyate śālmaliryathā|| rakṣyase tena durbuddhe nātmavīryāddrumādhameti jha. pāṭhaḥ||

Verse 28

तस्माद्वैरं न कुर्वीत दुर्बलो बलवत्तरैः। शोचेद्धि वैरं कुर्वाणो यथा वै शाल्मलिस्तथा।।

tasmādvairaṃ na kurvīta durbalo balavattaraiḥ| śoceddhi vairaṃ kurvāṇo yathā vai śālmalistathā||

Verse 29

न हि वैरं महात्मानो विवृण्वन्त्यपकारिषु। शनैः शनैर्महाराज दर्शयन्ति स्म ते बलम्।।

na hi vairaṃ mahātmāno vivṛṇvantyapakāriṣu| śanaiḥ śanairmahārāja darśayanti sma te balam||

Verse 30

वैरं न कुर्वीत नरो दुर्बुद्धिर्बुद्धिजीविना। बुद्धिर्वुद्धिमतो याति तूलष्विव हुताशनः।। वैरमारभते इति झ. पाठः।।

vairaṃ na kurvīta naro durbuddhirbuddhijīvinā| buddhirvuddhimato yāti tūlaṣviva hutāśanaḥ|| vairamārabhate iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 31

न हि बुद्ध्या समं किंचिद्विद्यते पुरुषे नृप। तथा बलेन राजेन्द्र न समोऽस्तीह कश्चन।।

na hi buddhyā samaṃ kiṃcidvidyate puruṣe nṛpa| tathā balena rājendra na samo'stīha kaścana||

Verse 32

तस्मात्क्षमेत बालाय जडान्धवधिराय च। बलाधिकाय राजेन्द्र तद्दृष्टं त्वयि शत्रुहन्।।

tasmātkṣameta bālāya jaḍāndhavadhirāya ca| balādhikāya rājendra taddṛṣṭaṃ tvayi śatruhan||

Verse 33

अक्षौहिण्यो दशैका च सप्त चैव महाद्युते। बलेन न समा राजन्नर्जुनस्य महात्मनः।।

akṣauhiṇyo daśaikā ca sapta caiva mahādyute| balena na samā rājannarjunasya mahātmanaḥ||

Verse 34

निहताश्चैव भग्नाश्च पाण्डवेन यशस्विना। चरता बलमास्थाय पाकशासनिना मृधे।।

nihatāścaiva bhagnāśca pāṇḍavena yaśasvinā| caratā balamāsthāya pākaśāsaninā mṛdhe||

Verse 35

उक्ताश्च ते राजधर्मा आपद्धर्माश्च भारत। विस्तरेण महाराज किं भूयः प्रव्रवीमि ते।।

uktāśca te rājadharmā āpaddharmāśca bhārata| vistareṇa mahārāja kiṃ bhūyaḥ pravravīmi te||