Adhyaya 152

Verse 1

वैदिशनाम्नि नगरे केषुचिद्ब्राह्मणेषु मृतबालं श्मशानमुपनीय गृध्रजम्बुकवचनैर्ढौलायमानमानसतथा चिन्तयत्सु तत्र यदृच्छासमागतपरमेश्वरेण पार्वतीचोदनया मृतबालकोज्जीवनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। कच्चित्पितामहेनासीच्छ्रुवं वा दृष्टमेव च। कच्चिन्मर्त्यो मृतो राजन्पुनरुज्जीवितोऽभवत्।।

vaidiśanāmni nagare keṣucidbrāhmaṇeṣu mṛtabālaṃ śmaśānamupanīya gṛdhrajambukavacanairḍhaulāyamānamānasatathā cintayatsu tatra yadṛcchāsamāgataparameśvareṇa pārvatīcodanayā mṛtabālakojjīvanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| kaccitpitāmahenāsīcchruvaṃ vā dṛṣṭameva ca| kaccinmartyo mṛto rājanpunarujjīvito'bhavat||

Verse 2

भीष्म उवाच। शृणु पार्थ यथावृत्तमितिहासं पुरातनम्। गृध्रजम्बुकसंवादं यो वृत्तो वैदिशे पुरे।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि द्विपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः।। 152।।

bhīṣma uvāca| śṛṇu pārtha yathāvṛttamitihāsaṃ purātanam| gṛdhrajambukasaṃvādaṃ yo vṛtto vaidiśe pure|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi āpaddharmaparvaṇi dvipañcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 152||

Verse 3

कस्यचिद्ब्राह्मणस्यासीद्दुःखलब्धः सुतो मृतः। बाल एव विशालाक्षो बालग्रहनिपीडितः।।

kasyacidbrāhmaṇasyāsīdduḥkhalabdhaḥ suto mṛtaḥ| bāla eva viśālākṣo bālagrahanipīḍitaḥ||

Verse 4

दुःखिताः केचिदादाय बालमप्राप्तयोवनम्। कुलसर्वस्वभूतं वै रुदन्तः शोककर्शिताः।।

duḥkhitāḥ kecidādāya bālamaprāptayovanam| kulasarvasvabhūtaṃ vai rudantaḥ śokakarśitāḥ||

Verse 5

बालं मृतं गृहीत्वाऽथ श्मशानाभिमुखाः स्थिताः। अङ्गेनाङ्गं समाक्रस्य रुरुदुर्भृशदुःखिताः।। यो वृत्तो नैमिषे पुरेति झ. पाठः।।

bālaṃ mṛtaṃ gṛhītvā'tha śmaśānābhimukhāḥ sthitāḥ| aṅgenāṅgaṃ samākrasya rurudurbhṛśaduḥkhitāḥ|| yo vṛtto naimiṣe pureti jha. pāṭhaḥ||

Verse 6

शोचन्तस्तस्य पूर्वोक्तान्भाषितांश्चासकृत्पुनः। तं बालं भूतले क्षिप्य प्रतिगन्तुं न शक्नुयुः।।

śocantastasya pūrvoktānbhāṣitāṃścāsakṛtpunaḥ| taṃ bālaṃ bhūtale kṣipya pratigantuṃ na śaknuyuḥ||

Verse 7

तेषां रुदितशब्देन गृध्रोऽभ्येत्य वचोऽब्रवीत्। प्रेतात्मकमिमंकाले त्यक्त्वा गच्छत माचिरम्।। अङ्केनाङ्कं समाक्रम्येति ड. थ. पाठः।।

teṣāṃ ruditaśabdena gṛdhro'bhyetya vaco'bravīt| pretātmakamimaṃkāle tyaktvā gacchata māciram|| aṅkenāṅkaṃ samākramyeti ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 8

इह पुंसां सहस्राणि स्त्रीसहस्राणि चैव ह। समानीतानि कालेन हित्वा वै यान्ति बान्धवाः।। एकात्मकमिदं लोके इति थ. ध. पाठः।।

iha puṃsāṃ sahasrāṇi strīsahasrāṇi caiva ha| samānītāni kālena hitvā vai yānti bāndhavāḥ|| ekātmakamidaṃ loke iti tha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 9

संपश्यत जगत्सर्वं सुखदुःखैरधिष्ठितम्। संयोगो विप्रयोगश्च पर्यायेणोपलभ्यते।।

saṃpaśyata jagatsarvaṃ sukhaduḥkhairadhiṣṭhitam| saṃyogo viprayogaśca paryāyeṇopalabhyate||

Verse 10

गृहीत्वा ये च गच्छन्ति येऽनुयान्ति च तान्मृतान्। तेऽप्यायुषः प्रमाणेन स्वेन गच्छन्ति जन्तवः।।

gṛhītvā ye ca gacchanti ye'nuyānti ca tānmṛtān| te'pyāyuṣaḥ pramāṇena svena gacchanti jantavaḥ||

Verse 11

अलं स्थित्वा श्मशानेऽस्मिन्गृध्रगोमायुसंकुले। कङ्कालबहुले घोरे सर्वप्राणिभयंकरे।।

alaṃ sthitvā śmaśāne'smingṛdhragomāyusaṃkule| kaṅkālabahule ghore sarvaprāṇibhayaṃkare||

Verse 12

न पुनर्जीवितः कश्चित्कालधर्ममुपागतः। प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः प्राणिनां गतिरीदृशी।। किं तैर्वैयातबान्धवा इति थ. ध. पाठः।।

na punarjīvitaḥ kaścitkāladharmamupāgataḥ| priyo vā yadi vā dveṣyaḥ prāṇināṃ gatirīdṛśī|| kiṃ tairvaiyātabāndhavā iti tha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 13

सर्वेण खलु मर्तव्यं मर्त्यलोके प्रसूयता। कृतान्तविहिते मार्गे मृतं को जीवयिष्यति।। न पुनर्जीवते कश्चिदिति ड. थ. द. पाठः।।

sarveṇa khalu martavyaṃ martyaloke prasūyatā| kṛtāntavihite mārge mṛtaṃ ko jīvayiṣyati|| na punarjīvate kaściditi ḍa. tha. da. pāṭhaḥ||

Verse 14

दिशान्तोपचितो यावदस्तं गच्छति भास्करः। गम्यतां स्वमधिष्ठानं सुतस्नेहं विसृज्य वै।। जीवलोके प्रसूयतेति थ. द. पाठः।।

diśāntopacito yāvadastaṃ gacchati bhāskaraḥ| gamyatāṃ svamadhiṣṭhānaṃ sutasnehaṃ visṛjya vai|| jīvaloke prasūyateti tha. da. pāṭhaḥ||

Verse 15

ततो गृध्रवचः श्रुत्वा विक्रोशन्तस्तदा नृप। बान्धवास्तेऽभ्यगच्छन्त पुत्रमुत्सृज्य भूतले।।

tato gṛdhravacaḥ śrutvā vikrośantastadā nṛpa| bāndhavāste'bhyagacchanta putramutsṛjya bhūtale||

Verse 16

विनिश्चित्याथ च तदा विक्रोशन्तस्ततस्ततः। [मृत इत्येव गच्छन्तो निराशास्तस्य दर्शने।।]

viniścityātha ca tadā vikrośantastatastataḥ| [mṛta ityeva gacchanto nirāśāstasya darśane||]

Verse 17

निश्चितार्थाश्च ते सर्वे संत्यजन्तः स्वमात्मजम्। निराशा जीविते तस्य मार्गमावृत्य धिष्ठिताः।।

niścitārthāśca te sarve saṃtyajantaḥ svamātmajam| nirāśā jīvite tasya mārgamāvṛtya dhiṣṭhitāḥ||

Verse 18

ध्वाङ्क्षपक्षसवर्णस्तु बिलान्निःसृत्य जम्बुकः। गच्छमानान्स्म तानाह निर्घृणाः खलु मानुषाः।।

dhvāṅkṣapakṣasavarṇastu bilānniḥsṛtya jambukaḥ| gacchamānānsma tānāha nirghṛṇāḥ khalu mānuṣāḥ||

Verse 19

आदित्योऽयं स्थितो मूढाः स्नेहं कुरुत मा भयम्। बहुरूपो मुहूर्ताच्च जीवेदपि च बालकः।।

ādityo'yaṃ sthito mūḍhāḥ snehaṃ kuruta mā bhayam| bahurūpo muhūrtācca jīvedapi ca bālakaḥ||

Verse 20

दर्भान्भूमौ विनिक्षिप्य पुत्रस्नेहविनाकृताः। श्मशाने सुतमुत्सृज्य कस्माद्गच्छत निर्घृणाः।।

darbhānbhūmau vinikṣipya putrasnehavinākṛtāḥ| śmaśāne sutamutsṛjya kasmādgacchata nirghṛṇāḥ||

Verse 21

न वोऽस्त्यस्मिन्सुते स्नेहो बाले मधुरभाषिणि। यस्य भाषितमात्रेण प्रसादमधिगच्छत।।

na vo'styasminsute sneho bāle madhurabhāṣiṇi| yasya bhāṣitamātreṇa prasādamadhigacchata||

Verse 22

न पश्यध्वं सुतस्नेहो यादृशः पशुपक्षिणाम्। न तेषां धारयित्वा तान्कश्चिदस्ति फलागमः।। दिशान्तोपरते काले चास्तं गच्छति भास्कर इति ध. पाठः।।

na paśyadhvaṃ sutasneho yādṛśaḥ paśupakṣiṇām| na teṣāṃ dhārayitvā tānkaścidasti phalāgamaḥ|| diśāntoparate kāle cāstaṃ gacchati bhāskara iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 23

चतुष्पात्पक्षिकीटानां प्राणिनां स्नेहसङ्गिनाम्। परलोकगतिस्थानां मुनियज्ञक्रियामिव।।

catuṣpātpakṣikīṭānāṃ prāṇināṃ snehasaṅginām| paralokagatisthānāṃ muniyajñakriyāmiva||

Verse 24

तेषां पुत्राभिरामाणामिह लोके परत्र च। न गुणो दृश्यते कश्चित्प्रजाः संधारयन्ति च।।

teṣāṃ putrābhirāmāṇāmiha loke paratra ca| na guṇo dṛśyate kaścitprajāḥ saṃdhārayanti ca||

Verse 25

अपश्यतां प्रियान्पुत्रान्येषां शोको न तिष्ठति। न ते पोषणसंप्रीता मातापितर एव हि।।

apaśyatāṃ priyānputrānyeṣāṃ śoko na tiṣṭhati| na te poṣaṇasaṃprītā mātāpitara eva hi||

Verse 26

मानुषाणां कुतः स्नेहो येषां शोको न विद्यते। इमं कुलकरं पुत्रं त्यक्त्वा क्व नु गमिष्यथ।।

mānuṣāṇāṃ kutaḥ sneho yeṣāṃ śoko na vidyate| imaṃ kulakaraṃ putraṃ tyaktvā kva nu gamiṣyatha||

Verse 27

चिरं मुञ्चत बाष्पं च चिरं स्नेहेनन पश्यत। एवंविधानि हीष्टानि दुस्त्यजानि विशेषतः।।

ciraṃ muñcata bāṣpaṃ ca ciraṃ snehenana paśyata| evaṃvidhāni hīṣṭāni dustyajāni viśeṣataḥ||

Verse 28

क्षीणस्याथामिशस्तस्य श्मशानाभिमुखस्य च। बान्धवा यत्र तिष्ठति तत्रान्यो नाधितिष्ठति।।

kṣīṇasyāthāmiśastasya śmaśānābhimukhasya ca| bāndhavā yatra tiṣṭhati tatrānyo nādhitiṣṭhati||

Verse 29

सर्वस्य दयिताः प्राणाः सर्वः स्नेहं च विन्दति। तिर्यग्योनिष्वपि संतां स्नेहं पश्यत यादृशम्।।

sarvasya dayitāḥ prāṇāḥ sarvaḥ snehaṃ ca vindati| tiryagyoniṣvapi saṃtāṃ snehaṃ paśyata yādṛśam||

Verse 30

त्यक्त्वा कथं गच्छथेमं पद्मलोलायतेक्षणम्। यथा नवोद्वाहकृतं स्नानमाल्यविभूषितम्।

tyaktvā kathaṃ gacchathemaṃ padmalolāyatekṣaṇam| yathā navodvāhakṛtaṃ snānamālyavibhūṣitam|

Verse 31

जम्बुकस्य वचः श्रुत्वा कृपणं परिदेवतः। न्यवर्तन्त तदा सर्वे बालार्थं ते स्म मानुषाः।।

jambukasya vacaḥ śrutvā kṛpaṇaṃ paridevataḥ| nyavartanta tadā sarve bālārthaṃ te sma mānuṣāḥ||

Verse 32

गृध्र उवाच। अहो बत नृशंसेन जम्बुकेनाल्पमेधसा। क्षुद्रेणोक्ता हीनसत्वा मानुषाः किं निवर्तथ।।

gṛdhra uvāca| aho bata nṛśaṃsena jambukenālpamedhasā| kṣudreṇoktā hīnasatvā mānuṣāḥ kiṃ nivartatha||

Verse 33

पञ्चभूतपरित्यक्तं शुष्कं काष्ठत्वमागतम्। कस्माच्छोचथ निश्चेष्टमात्मानं किं न शोचथ।।

pañcabhūtaparityaktaṃ śuṣkaṃ kāṣṭhatvamāgatam| kasmācchocatha niśceṣṭamātmānaṃ kiṃ na śocatha||

Verse 34

तपः कुरुत वै तीव्रं मुच्यध्वं येन किल्बिषात्। तपसा लभ्यते सर्वं विलापः किं करिष्यति।।

tapaḥ kuruta vai tīvraṃ mucyadhvaṃ yena kilbiṣāt| tapasā labhyate sarvaṃ vilāpaḥ kiṃ kariṣyati||

Verse 35

अनिष्टानि न भाग्यानि जानीत स्वंस्वमात्मना। येन गच्छति बालोऽयं दत्त्वा शोकमनन्तकम्।।

aniṣṭāni na bhāgyāni jānīta svaṃsvamātmanā| yena gacchati bālo'yaṃ dattvā śokamanantakam||

Verse 36

धनं गावः सुवर्णं च मणिरत्नमथापि च। अपत्यं च तपोमूलं तपो योगाच्च लभ्यते।।

dhanaṃ gāvaḥ suvarṇaṃ ca maṇiratnamathāpi ca| apatyaṃ ca tapomūlaṃ tapo yogācca labhyate||

Verse 37

यथा कृता च भूतेषु प्राप्यते सुखदुःखिता। गृहीत्वा जायते जन्तुर्दुःखानि च सुखानि च।।

yathā kṛtā ca bhūteṣu prāpyate sukhaduḥkhitā| gṛhītvā jāyate janturduḥkhāni ca sukhāni ca||

Verse 38

न कर्मणा पितुः पुत्रः पिता व्रा पुत्रकर्मणा। मार्गेणान्येन गच्छन्ति बद्धाः सुकृतदुष्कृतैः।।

na karmaṇā pituḥ putraḥ pitā vrā putrakarmaṇā| mārgeṇānyena gacchanti baddhāḥ sukṛtaduṣkṛtaiḥ||

Verse 39

धर्मं चरत यत्नेन तथाऽधर्मान्निवर्तत। वर्तध्वं च यथाकालं दैवतेषु द्विजेषु च।।

dharmaṃ carata yatnena tathā'dharmānnivartata| vartadhvaṃ ca yathākālaṃ daivateṣu dvijeṣu ca||

Verse 40

शोकं त्यजत दैन्यं च सुतस्नेहान्निवर्तत। त्यज्यतामयमाक्रोशस्ततः शीघ्रं निवर्तत।।

śokaṃ tyajata dainyaṃ ca sutasnehānnivartata| tyajyatāmayamākrośastataḥ śīghraṃ nivartata||

Verse 41

यत्करोति शुभं कर्म तथा कर्म सुदारुणम्। तत्कर्तैव समश्नाति बान्धवानां किमत्र ह।।

yatkaroti śubhaṃ karma tathā karma sudāruṇam| tatkartaiva samaśnāti bāndhavānāṃ kimatra ha||

Verse 42

इह त्यक्त्वा न तिष्ठन्ति बान्धवा बान्धवं प्रियम्। स्नेहमुत्सृज्य गच्छन्ति बाष्पपूर्णाविलेक्षणाः।।

iha tyaktvā na tiṣṭhanti bāndhavā bāndhavaṃ priyam| snehamutsṛjya gacchanti bāṣpapūrṇāvilekṣaṇāḥ||

Verse 43

प्राज्ञो वा यदि वा मूर्खः सधनो निर्धनोऽपि वा। सर्वः कालवशं याति शुभाशुभसमन्वितः।।

prājño vā yadi vā mūrkhaḥ sadhano nirdhano'pi vā| sarvaḥ kālavaśaṃ yāti śubhāśubhasamanvitaḥ||

Verse 44

किं करिष्यथ शोचित्वा मृतं किमनुशोचथ। सर्वस्य हि प्रभुः कालो धर्मतः समदर्शनः।।

kiṃ kariṣyatha śocitvā mṛtaṃ kimanuśocatha| sarvasya hi prabhuḥ kālo dharmataḥ samadarśanaḥ||

Verse 45

यौवनस्थांश्च बालांश्च बृद्धान्गर्भगतानपि। सर्वानाविशते मृत्युरेवंभूतमिदं जगत्।।

yauvanasthāṃśca bālāṃśca bṛddhāngarbhagatānapi| sarvānāviśate mṛtyurevaṃbhūtamidaṃ jagat||

Verse 46

जम्बुक उवाच। अहो मन्दीकृतः स्नेहो गृध्रेणेहाल्पबुद्धिना। पुत्रस्नेहाभिभूतानां युष्माकं शोचतां भृशम्।।

jambuka uvāca| aho mandīkṛtaḥ sneho gṛdhreṇehālpabuddhinā| putrasnehābhibhūtānāṃ yuṣmākaṃ śocatāṃ bhṛśam||

Verse 47

समैः सम्यक्प्रयुक्तैश्च वचनैर्हेतुदर्शनैः। सर्वमेतत्प्रपद्याशु कुरुध्वं वा विचारणां। यद्गच्छथ जलस्थानं स्नेहमुत्सृज्य दुस्त्यजम्।। न मे संधारयित्वा तु इति ध. पाठः।।

samaiḥ samyakprayuktaiśca vacanairhetudarśanaiḥ| sarvametatprapadyāśu kurudhvaṃ vā vicāraṇāṃ| yadgacchatha jalasthānaṃ snehamutsṛjya dustyajam|| na me saṃdhārayitvā tu iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 48

अहो पुत्रवियोगेन मृतशून्योपसेवनात्। क्रोशतां वा भृशं दुःखं विवत्सानां गवामिव।।

aho putraviyogena mṛtaśūnyopasevanāt| krośatāṃ vā bhṛśaṃ duḥkhaṃ vivatsānāṃ gavāmiva||

Verse 49

अद्य शोकं विजानामि मानुषाणां महीतले। स्नेहं हि कारणं कृत्वा ममाप्यश्रूण्यथापतन्।।

adya śokaṃ vijānāmi mānuṣāṇāṃ mahītale| snehaṃ hi kāraṇaṃ kṛtvā mamāpyaśrūṇyathāpatan||

Verse 50

यत्नो हि सततं कार्यस्ततो दैवेन सिद्ध्यति। दैवं पुरुषकारश्च कृतान्तेनोपपद्यते।।

yatno hi satataṃ kāryastato daivena siddhyati| daivaṃ puruṣakāraśca kṛtāntenopapadyate||

Verse 51

अनिर्वेदः सदा कार्यो निर्वेदाद्धि कुतः सुखम्। प्रयत्नात्प्राप्यते ह्यर्थः कस्माद्गच्छथ निर्दयम्।।

anirvedaḥ sadā kāryo nirvedāddhi kutaḥ sukham| prayatnātprāpyate hyarthaḥ kasmādgacchatha nirdayam||

Verse 52

आत्ममांसोपवृत्तं च शरीरार्धमर्यी तनुम्। पितॄणां वंशकर्तारं वने त्यक्त्वा क्व यास्यथ।।

ātmamāṃsopavṛttaṃ ca śarīrārdhamaryī tanum| pitṝṇāṃ vaṃśakartāraṃ vane tyaktvā kva yāsyatha||

Verse 53

अथवाऽस्तं गते सूर्ये संध्याकाल उपस्थिते। ततो नेष्यश्च वा पुत्रमिहस्था वा भविष्यथ।।

athavā'staṃ gate sūrye saṃdhyākāla upasthite| tato neṣyaśca vā putramihasthā vā bhaviṣyatha||

Verse 54

गृध्र उवाच। अद्य वर्षसहस्रं मे साग्रं जातस्य मानुषाः। न च पश्यामि जीवन्तं मृतं स्त्रीपुंनपुंसकम्।।

gṛdhra uvāca| adya varṣasahasraṃ me sāgraṃ jātasya mānuṣāḥ| na ca paśyāmi jīvantaṃ mṛtaṃ strīpuṃnapuṃsakam||

Verse 55

मृता गर्भेषु जायन्ते जातमात्रा म्रियन्ति च। चंक्रमन्तो म्रियन्ते च यौवनस्थास्तथा परे।।

mṛtā garbheṣu jāyante jātamātrā mriyanti ca| caṃkramanto mriyante ca yauvanasthāstathā pare||

Verse 56

अनित्यानीह भाग्यानि चतुष्पात्पक्षिणामपि। जङ्गमाजङ्गमानां च ह्यायुरग्रेऽवतिष्ठते।।

anityānīha bhāgyāni catuṣpātpakṣiṇāmapi| jaṅgamājaṅgamānāṃ ca hyāyuragre'vatiṣṭhate||

Verse 57

इष्टदारवियुक्ताश्च पुत्रशोकान्वितास्तथा। दह्यमानाः स्म शोकेन गृहं गच्छन्ति नित्यशः।।

iṣṭadāraviyuktāśca putraśokānvitāstathā| dahyamānāḥ sma śokena gṛhaṃ gacchanti nityaśaḥ||

Verse 58

अनिष्टानां सहस्राणि तथेष्टानां शतानि च। उत्सृज्येह प्रयाता वै बान्धवा भृशदुःखिताः।।

aniṣṭānāṃ sahasrāṇi tatheṣṭānāṃ śatāni ca| utsṛjyeha prayātā vai bāndhavā bhṛśaduḥkhitāḥ||

Verse 59

त्यज्यतामेष निस्तेजाः शून्यः काष्ठत्वमागतः। अन्यदेहविषक्तं हि शिशुं काष्ठमुपासथ।।

tyajyatāmeṣa nistejāḥ śūnyaḥ kāṣṭhatvamāgataḥ| anyadehaviṣaktaṃ hi śiśuṃ kāṣṭhamupāsatha||

Verse 60

त्यक्तजीवस्य वै बाष्पं कस्माद्धित्वा न गच्छत। निरर्थको ह्ययं स्नेहो निष्फलश्च परिश्रमः।।

tyaktajīvasya vai bāṣpaṃ kasmāddhitvā na gacchata| nirarthako hyayaṃ sneho niṣphalaśca pariśramaḥ||

Verse 61

न च क्षुर्भ्यां न कर्णाभ्यां च शृणोति स पश्यति। कस्मादेनं सप्नुत्सृज्य न गृहान्गच्छताशु वै।।

na ca kṣurbhyāṃ na karṇābhyāṃ ca śṛṇoti sa paśyati| kasmādenaṃ sapnutsṛjya na gṛhāngacchatāśu vai||

Verse 62

मोक्षधर्माश्रितैर्वाक्यैर्हेतुमद्भिः सुनिष्ठुरैः। भयोक्ता गच्छत क्षिप्रं स्वं स्वमेव निवेशनम्।।

mokṣadharmāśritairvākyairhetumadbhiḥ suniṣṭhuraiḥ| bhayoktā gacchata kṣipraṃ svaṃ svameva niveśanam||

Verse 63

प्रज्ञाविज्ञानयुक्तेन बुद्धिसंज्ञाप्रदायिना। वच्चं श्राविता नूनं मानुषाः संनिवर्तथ।।

prajñāvijñānayuktena buddhisaṃjñāpradāyinā| vaccaṃ śrāvitā nūnaṃ mānuṣāḥ saṃnivartatha||

Verse 64

[शोको द्विगुणतां याति दृष्ट्वा स्मृत्वा च चेष्टितम्। इत्येतद्वचनं श्रुत्वा सन्निवृत्तास्तु मानुषाः। अपश्यत्तं तदा सुप्तं द्रुतमागत्य जम्बुकः।।]

[śoko dviguṇatāṃ yāti dṛṣṭvā smṛtvā ca ceṣṭitam| ityetadvacanaṃ śrutvā sannivṛttāstu mānuṣāḥ| apaśyattaṃ tadā suptaṃ drutamāgatya jambukaḥ||]

Verse 65

जम्बुक उवाच। इमं कनकवर्णाभं भूषणैः समलंकृतम्। गृध्रवाक्यात्कथं पुत्रं त्यक्ष्यध्वं पितृपिण्डदम्।।

jambuka uvāca| imaṃ kanakavarṇābhaṃ bhūṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam| gṛdhravākyātkathaṃ putraṃ tyakṣyadhvaṃ pitṛpiṇḍadam||

Verse 66

न स्नेहस्य च विच्छेदो विलापरुदितस्य च। मृतस्यास्य परित्यागात्तापो वै भविता ध्रुवम्।।

na snehasya ca vicchedo vilāparuditasya ca| mṛtasyāsya parityāgāttāpo vai bhavitā dhruvam||

Verse 67

श्रूयते शम्बुके शूद्रे हते ब्राह्मणदारकः। जीवितो धर्ममासाद्य रामात्सत्यपराक्रमात्।।

śrūyate śambuke śūdre hate brāhmaṇadārakaḥ| jīvito dharmamāsādya rāmātsatyaparākramāt||

Verse 68

तथा श्वैत्यस्य राजर्षेर्बालो दिष्टान्तमागतः। मुनिना धर्मनिष्ठेन मृतः संजीवितः पुनः।।

tathā śvaityasya rājarṣerbālo diṣṭāntamāgataḥ| muninā dharmaniṣṭhena mṛtaḥ saṃjīvitaḥ punaḥ||

Verse 69

तथा कश्चिद्भवेत्सिद्धो मुनिर्वा देवतापि वा। कृपणानामनुक्रोशं कुर्याद्वो रुदतामिह।। यद्रच्छति जनश्चायमिति झ. पाठः।।

tathā kaścidbhavetsiddho munirvā devatāpi vā| kṛpaṇānāmanukrośaṃ kuryādvo rudatāmiha|| yadracchati janaścāyamiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 70

इत्युक्तास्ते न्यवर्तन्त शोकार्ताः पुत्रवत्सलाः। अङ्के शिरः समाधाय रुरुदुर्बहुविस्तरम्। तेषां रुदितशब्देन गृध्रोऽभ्येत्य वचोऽब्रवीत्।।

ityuktāste nyavartanta śokārtāḥ putravatsalāḥ| aṅke śiraḥ samādhāya rurudurbahuvistaram| teṣāṃ ruditaśabdena gṛdhro'bhyetya vaco'bravīt||

Verse 71

अश्रुपातपरिक्लिन्नः पाणिस्पर्शप्रपीडितः। धर्मराजप्रयोगाच्च दीर्घनिद्रां प्रवेशितः।।

aśrupātapariklinnaḥ pāṇisparśaprapīḍitaḥ| dharmarājaprayogācca dīrghanidrāṃ praveśitaḥ||

Verse 72

तपसाऽपि हि संयुक्तो जनः कालेन हन्यते। सर्वस्नेहावसक्तानामिदं हि स्नेहवर्तनम्।। कश्चिल्लभेत्सिद्ध इति झ. पाठः।।

tapasā'pi hi saṃyukto janaḥ kālena hanyate| sarvasnehāvasaktānāmidaṃ hi snehavartanam|| kaścillabhetsiddha iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 73

बालवृद्धसहस्राणि सदा संत्यज्य बान्धवाः। दिनानि चैव रात्रीश्च दुःखं तिष्ठन्ति भूतले।।

bālavṛddhasahasrāṇi sadā saṃtyajya bāndhavāḥ| dināni caiva rātrīśca duḥkhaṃ tiṣṭhanti bhūtale||

Verse 74

अलं निर्बन्धमागत्य शोकस्य परिवारणम्। अप्रत्ययं कुतो ह्यस्य पुनरद्येह जीवितम्।।

alaṃ nirbandhamāgatya śokasya parivāraṇam| apratyayaṃ kuto hyasya punaradyeha jīvitam||

Verse 75

नैष जम्बुकवाक्येन पुनः प्राप्स्यति जीवितम्। मृतस्योत्सृष्टदेहस्य पुनर्देहो न विद्यते।।

naiṣa jambukavākyena punaḥ prāpsyati jīvitam| mṛtasyotsṛṣṭadehasya punardeho na vidyate||

Verse 76

नैव मूर्तिप्रदानेन जम्बुकस्य शतैरपि। न स जीवयितुं शक्यो बालो वर्षशतैरपि।।

naiva mūrtipradānena jambukasya śatairapi| na sa jīvayituṃ śakyo bālo varṣaśatairapi||

Verse 77

अथ रुद्रः कुमारो वा ब्रह्मा वा विष्णुरेव च। वरमस्मै प्रयच्छन्ति ततो जीवेदयं शिशुः।। तपसा पि हि संयुक्ता धनवन्तो महाधियः। सर्वे मृत्युवशं यान्ति तदिदं प्रेतपत्तनमिति झ. पाठः।।

atha rudraḥ kumāro vā brahmā vā viṣṇureva ca| varamasmai prayacchanti tato jīvedayaṃ śiśuḥ|| tapasā pi hi saṃyuktā dhanavanto mahādhiyaḥ| sarve mṛtyuvaśaṃ yānti tadidaṃ pretapattanamiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 78

नैव बाष्पविमोक्षेण न वा श्वासकृतेन च। न दीर्घरुदितेनायं पुनर्जीवं गमिष्यति।।

naiva bāṣpavimokṣeṇa na vā śvāsakṛtena ca| na dīrgharuditenāyaṃ punarjīvaṃ gamiṣyati||

Verse 79

अहं च क्रोष्टुकश्चैव यूयं ये चास्य बान्धवाः। धर्माधर्मौ गृहीत्वेह सर्वे वर्तामहेऽध्वनि।।

ahaṃ ca kroṣṭukaścaiva yūyaṃ ye cāsya bāndhavāḥ| dharmādharmau gṛhītveha sarve vartāmahe'dhvani||

Verse 80

अप्रियं परुषं चापि परद्रोहं परस्त्रियम्। अधर्ममनृतं चैव दूरात्प्राज्ञो विवर्जयेत्।।

apriyaṃ paruṣaṃ cāpi paradrohaṃ parastriyam| adharmamanṛtaṃ caiva dūrātprājño vivarjayet||

Verse 81

धर्मं सत्यं श्रुतं न्याय्यं महतीं प्राणिनां दयाम्। अजिह्नत्वमशाठ्यं च यत्नतः परिमार्गत।।

dharmaṃ satyaṃ śrutaṃ nyāyyaṃ mahatīṃ prāṇināṃ dayām| ajihnatvamaśāṭhyaṃ ca yatnataḥ parimārgata||

Verse 82

मातरं पितरं वाऽपि बान्धवान्सुहृदस्तथा। जीवतो ये न पश्यति तेषां धर्मविपर्ययः।।

mātaraṃ pitaraṃ vā'pi bāndhavānsuhṛdastathā| jīvato ye na paśyati teṣāṃ dharmaviparyayaḥ||

Verse 83

यो न पश्यति चक्षुर्भ्यां नेङ्गते च कथंचन। तस्य निष्ठावसानान्ते रुदन्ताः किं करिष्यथ।।

yo na paśyati cakṣurbhyāṃ neṅgate ca kathaṃcana| tasya niṣṭhāvasānānte rudantāḥ kiṃ kariṣyatha||

Verse 84

इत्युक्तास्ते सुतं त्यक्त्वा भूमौ शोकपरिप्लुताः। दह्यमानाः सुतस्नेहात्प्रययुर्बान्धवा गृहम्।।

ityuktāste sutaṃ tyaktvā bhūmau śokapariplutāḥ| dahyamānāḥ sutasnehātprayayurbāndhavā gṛham||

Verse 85

जम्बुक उवाच। दारुणो मर्त्यलोकोऽयं सर्वप्राणिविनाशनः। इष्टबन्धुवियोगश्च तथेहाल्पं च जीवितम्।।

jambuka uvāca| dāruṇo martyaloko'yaṃ sarvaprāṇivināśanaḥ| iṣṭabandhuviyogaśca tathehālpaṃ ca jīvitam||

Verse 86

बह्वलीकमसत्यं चाप्यतिवादाप्रियंवदम्। इमं प्रेक्ष्य पुनर्भावं दुःखशोकविवर्धनम्। न मे मानुषलोकोऽयं मुहूर्तमपि रोचते।।

bahvalīkamasatyaṃ cāpyativādāpriyaṃvadam| imaṃ prekṣya punarbhāvaṃ duḥkhaśokavivardhanam| na me mānuṣaloko'yaṃ muhūrtamapi rocate||

Verse 87

अहो धिग्गृध्रवाक्येन यथैवाबुद्धयस्तथा। कथं गच्छथ निःस्नेहाः सुतस्नेहं विसृज्य च।।

aho dhiggṛdhravākyena yathaivābuddhayastathā| kathaṃ gacchatha niḥsnehāḥ sutasnehaṃ visṛjya ca||

Verse 88

प्रदीप्ताः पुत्रशोकेन सन्निवर्तथ मानुषाः। श्रुत्वा गृध्रस्य वचनं पापस्येहाकृतात्मनः।।

pradīptāḥ putraśokena sannivartatha mānuṣāḥ| śrutvā gṛdhrasya vacanaṃ pāpasyehākṛtātmanaḥ||

Verse 89

सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम्। सुखदुःखावृते लोके नास्ति सौख्यमनन्तकम्।।

sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham| sukhaduḥkhāvṛte loke nāsti saukhyamanantakam||

Verse 90

इमं क्षितितले त्यक्त्वा बालं रूपसमन्वितम्। कुलशोभाकरं मूढाः पुत्रं त्यक्त्वा क्व यास्यथ।।

imaṃ kṣititale tyaktvā bālaṃ rūpasamanvitam| kulaśobhākaraṃ mūḍhāḥ putraṃ tyaktvā kva yāsyatha||

Verse 91

रूपयौवनसंपन्नं द्योतमानमिव श्रिया। जीवन्तमेव पश्यामि मनसा नात्र संशयः।।

rūpayauvanasaṃpannaṃ dyotamānamiva śriyā| jīvantameva paśyāmi manasā nātra saṃśayaḥ||

Verse 92

विनाशेनास्य न हि वै सुखं प्राप्स्यथ मानुषाः। पुत्रशोकाभितप्तानां मृतमप्यद्य वः क्षमम्।।

vināśenāsya na hi vai sukhaṃ prāpsyatha mānuṣāḥ| putraśokābhitaptānāṃ mṛtamapyadya vaḥ kṣamam||

Verse 93

दुःखसंभावनं कृत्वा धारयित्वा सुखं स्वयम्। त्यक्त्वा गमिष्यथ क्वाद्य समुत्सृज्याल्पबुद्धिवत्।।

duḥkhasaṃbhāvanaṃ kṛtvā dhārayitvā sukhaṃ svayam| tyaktvā gamiṣyatha kvādya samutsṛjyālpabuddhivat||

Verse 94

भीष्म उवाच। तथा धर्मविरोधेन प्रियमिथ्याभिधायिनाम्। श्मशानवासिना नित्यं रात्रिं मृगयता नृप।।

bhīṣma uvāca| tathā dharmavirodhena priyamithyābhidhāyinām| śmaśānavāsinā nityaṃ rātriṃ mṛgayatā nṛpa||

Verse 95

ततो मध्यस्थतां नीता वचनैरमृतोपमैः। जम्बुकेन स्वकार्यार्थं बान्धवास्तत्र वारिताः।। वरमस्मै प्रयच्छेयुस्तत इति झ. पाठः।।

tato madhyasthatāṃ nītā vacanairamṛtopamaiḥ| jambukena svakāryārthaṃ bāndhavāstatra vāritāḥ|| varamasmai prayaccheyustata iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 96

गृध्र उवाच। अयं प्रेतसमाकीर्णो यक्षराक्षससेवितः। दारुणः काननोद्देशः कौशिकैरभिनादितः।।

gṛdhra uvāca| ayaṃ pretasamākīrṇo yakṣarākṣasasevitaḥ| dāruṇaḥ kānanoddeśaḥ kauśikairabhināditaḥ||

Verse 97

भीमः सुघोरश्च तथा नीलमेघसमप्रभः। अस्मिञ्शवं परित्यज्य प्रेतकार्याण्युपासत।।

bhīmaḥ sughoraśca tathā nīlameghasamaprabhaḥ| asmiñśavaṃ parityajya pretakāryāṇyupāsata||

Verse 98

भानुर्यावन्न यात्यस्तं यावच्च विमला दिशः। तावदेनं परित्यज्य प्रेतकार्याण्युपासत।।

bhānuryāvanna yātyastaṃ yāvacca vimalā diśaḥ| tāvadenaṃ parityajya pretakāryāṇyupāsata||

Verse 99

नदन्ति परुषं श्येनाः शिवाः क्रोशन्ति दारुणम्। मृगेन्द्राः प्रतिनर्दन्ति रविरस्तं च गच्छति।।

nadanti paruṣaṃ śyenāḥ śivāḥ krośanti dāruṇam| mṛgendrāḥ pratinardanti ravirastaṃ ca gacchati||

Verse 100

चिता धूमेन नीलेन संरज्यन्ते च पादपाः। श्मशाने च निराहाराः प्रतिनर्दन्ति देवताः।।

citā dhūmena nīlena saṃrajyante ca pādapāḥ| śmaśāne ca nirāhārāḥ pratinardanti devatāḥ||

Verse 101

सर्वे विकृतदेहाश्चाप्यस्मिन्देशे सुदारुणे। युष्मान्प्रधर्षयिष्यन्ति विकृता मांसभोजिनः।।

sarve vikṛtadehāścāpyasmindeśe sudāruṇe| yuṣmānpradharṣayiṣyanti vikṛtā māṃsabhojinaḥ||

Verse 102

क्रूरश्चायं वनोद्देशो भयमद्य भविष्यति। त्यज्यतां काष्ठभूतोऽयं मुच्यतां जाम्बुकं वचः।।

krūraścāyaṃ vanoddeśo bhayamadya bhaviṣyati| tyajyatāṃ kāṣṭhabhūto'yaṃ mucyatāṃ jāmbukaṃ vacaḥ||

Verse 103

यदि जम्बुकवाक्यानि निष्फलान्यनृतानि च। श्रोष्यथ भ्रष्टविज्ञानास्ततः सर्वे विनङ्क्ष्यथ।।

yadi jambukavākyāni niṣphalānyanṛtāni ca| śroṣyatha bhraṣṭavijñānāstataḥ sarve vinaṅkṣyatha||

Verse 104

जम्बुक उवाच। स्थीयतां वो न भेतव्यं यावत्तपति भास्करः। तावदस्मिन्सुते स्नेहादनिर्वेदेन वर्तत।। बान्धवास्तस्य धारिता इति थ. पाठः।।

jambuka uvāca| sthīyatāṃ vo na bhetavyaṃ yāvattapati bhāskaraḥ| tāvadasminsute snehādanirvedena vartata|| bāndhavāstasya dhāritā iti tha. pāṭhaḥ||

Verse 105

स्वैरं रुदन्तो विस्रब्धाश्चिरं स्नेहेन पश्यत। दारुणेऽस्मिन्वनोद्देशे भयं वो न भविष्यति।।

svairaṃ rudanto visrabdhāściraṃ snehena paśyata| dāruṇe'sminvanoddeśe bhayaṃ vo na bhaviṣyati||

Verse 106

अयं सौम्यो वनोद्देशः पितृणां निधनाकरः। स्थीयतां यावदादित्यः किंवः क्रव्यादभाषितैः।।

ayaṃ saumyo vanoddeśaḥ pitṛṇāṃ nidhanākaraḥ| sthīyatāṃ yāvadādityaḥ kiṃvaḥ kravyādabhāṣitaiḥ||

Verse 107

यदि गृध्रस्य वाक्यानि तीव्राणि रभसानि च। गृह्णीत मोहितात्मानः सुतो वो न भविष्यति।।

yadi gṛdhrasya vākyāni tīvrāṇi rabhasāni ca| gṛhṇīta mohitātmānaḥ suto vo na bhaviṣyati||

Verse 108

भीष्म उवाच। गृध्रो नास्तमितेऽभ्येति तिष्ठेन्नक्तं च जम्बुकः। मृतस्य तं परिजनमूचतुस्तौ क्षुधान्वितौ।। वः युष्माभिः।।

bhīṣma uvāca| gṛdhro nāstamite'bhyeti tiṣṭhennaktaṃ ca jambukaḥ| mṛtasya taṃ parijanamūcatustau kṣudhānvitau|| vaḥ yuṣmābhiḥ||

Verse 109

स्वकार्यबद्धकक्षौ तौ राजन्गृध्रोऽथ जम्बुकः। क्षुत्पिपासापरिश्रान्तौ शास्त्रमालम्ब्य जल्पतः।।

svakāryabaddhakakṣau tau rājangṛdhro'tha jambukaḥ| kṣutpipāsāpariśrāntau śāstramālambya jalpataḥ||

Verse 110

तयोर्विज्ञानविदुषोर्द्वयोर्मृगपतत्रिणोः। वाक्यैरमृतकल्पैस्तैः प्रतिष्ठन्ते व्रजन्ति च।।

tayorvijñānaviduṣordvayormṛgapatatriṇoḥ| vākyairamṛtakalpaistaiḥ pratiṣṭhante vrajanti ca||

Verse 111

शोकदैन्यसमाविष्टा रुदन्तस्तस्थिरे तदा। स्वकार्यकुशलाभ्यां ते संभ्राम्यन्ते ह नैपुणात्।।

śokadainyasamāviṣṭā rudantastasthire tadā| svakāryakuśalābhyāṃ te saṃbhrāmyante ha naipuṇāt||

Verse 112

तथा तयोर्विवदतोर्विज्ञानविदुषोर्द्वयोः। बान्धवानां स्थितानां चाप्युपातिष्ठत शंकरः।।

tathā tayorvivadatorvijñānaviduṣordvayoḥ| bāndhavānāṃ sthitānāṃ cāpyupātiṣṭhata śaṃkaraḥ||

Verse 113

देव्या प्रणोदितो देवः कारुण्यार्द्रीकृतेक्षणः। ततस्तानाह मनुजान्वरदोऽस्मीति शंकरः।।

devyā praṇodito devaḥ kāruṇyārdrīkṛtekṣaṇaḥ| tatastānāha manujānvarado'smīti śaṃkaraḥ||

Verse 114

ते प्रत्यूचुरिदं वाक्य दुःखिताः प्रणताः स्थिताः। एकपुत्रविहीनानां सर्वेष्नां जीवितार्थिनाम्। पुत्रस्य नो जीवदानाज्जीवितं दातुमर्हसि।।

te pratyūcuridaṃ vākya duḥkhitāḥ praṇatāḥ sthitāḥ| ekaputravihīnānāṃ sarveṣnāṃ jīvitārthinām| putrasya no jīvadānājjīvitaṃ dātumarhasi||

Verse 115

एवमुक्तः स भगवान्वारिपूर्णेन पाणिना। जीवं तस्मै कुमाराय प्रादाद्वर्षशतानि वै।।

evamuktaḥ sa bhagavānvāripūrṇena pāṇinā| jīvaṃ tasmai kumārāya prādādvarṣaśatāni vai||

Verse 116

तथा गोमायुगृध्राभ्यां प्राददत्क्षुद्विनाशनम्। वरं पिनाकी भगवान्सर्वभूतहिते रतः।।

tathā gomāyugṛdhrābhyāṃ prādadatkṣudvināśanam| varaṃ pinākī bhagavānsarvabhūtahite rataḥ||

Verse 117

ततः प्रणम्य ते देवं श्रेयोहर्षसमन्विताः। कृतकृत्याः सुसंहृष्टाः प्रातिष्ठन्त तदा विभो।।

tataḥ praṇamya te devaṃ śreyoharṣasamanvitāḥ| kṛtakṛtyāḥ susaṃhṛṣṭāḥ prātiṣṭhanta tadā vibho||

Verse 118

अनिर्वेदेन दीर्घेण निश्चयेन ध्रुवेण च। देवदेवप्रसादाच्च क्षिप्रं फलमवाप्यते।।

anirvedena dīrgheṇa niścayena dhruveṇa ca| devadevaprasādācca kṣipraṃ phalamavāpyate||

Verse 119

पश्य दैवस्य संयोगं बान्धवाना च निश्चयम्। कृपणानां तु रुदतां कृतमश्रुप्रमार्जनम्।। गृध्रोऽस्तमिस्याह गतो गतो नेचि च जम्बुकः इति झ. पाठः।।

paśya daivasya saṃyogaṃ bāndhavānā ca niścayam| kṛpaṇānāṃ tu rudatāṃ kṛtamaśrupramārjanam|| gṛdhro'stamisyāha gato gato neci ca jambukaḥ iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 120

पश्य चाल्पेन कालेन निश्चयाध्वेषणेन च। प्रसादं शंकरात्प्राप्य दुःखिताः सुखमाप्नुवन्।।

paśya cālpena kālena niścayādhveṣaṇena ca| prasādaṃ śaṃkarātprāpya duḥkhitāḥ sukhamāpnuvan||

Verse 121

ते विस्मिताः प्रहृष्टाश्च पुत्रसंजीवनात्पुनः। बभूवुर्भरतश्रेष्ठ प्रसादाच्छंकरस्य वै।।

te vismitāḥ prahṛṣṭāśca putrasaṃjīvanātpunaḥ| babhūvurbharataśreṣṭha prasādācchaṃkarasya vai||

Verse 122

ततस्ते त्वरिता राजंस्त्यक्त्वा शोकं शिशूद्भवम्। विविशुः पुत्रमादाय नगरं हृष्टमानसाः।।

tataste tvaritā rājaṃstyaktvā śokaṃ śiśūdbhavam| viviśuḥ putramādāya nagaraṃ hṛṣṭamānasāḥ||

Verse 123

एषा बुद्धिः समस्तानां चातुर्वर्ण्येन दर्शिता।।

eṣā buddhiḥ samastānāṃ cāturvarṇyena darśitā||

Verse 124

धर्मार्थमोक्षसंयुक्तमितिहासं पुरातनम्। श्रुत्वा मनुष्यः सततमिहामुत्र प्रमोदते।।

dharmārthamokṣasaṃyuktamitihāsaṃ purātanam| śrutvā manuṣyaḥ satatamihāmutra pramodate||