Adhyaya 151

Verse 1

शौनके जनमेजयस्याश्वमेधयाजनेन तदीयब्रह्महत्यापनोदनपूर्वकं राज्ये प्रतिष्ठापनम्।। 1।। शौनक उवाच। तस्मात्तेऽहं प्रवक्ष्यामि धर्ममावृतचेतसे। श्रीमन्महाबलस्तुष्टः स्वयं धर्ममवेक्षसे।।

śaunake janamejayasyāśvamedhayājanena tadīyabrahmahatyāpanodanapūrvakaṃ rājye pratiṣṭhāpanam|| 1|| śaunaka uvāca| tasmātte'haṃ pravakṣyāmi dharmamāvṛtacetase| śrīmanmahābalastuṣṭaḥ svayaṃ dharmamavekṣase||

Verse 2

पुरस्ताद्दारुणे भूत्वा सुचित्रतरमेव तत्। अनुगृह्णाति भूतानि स्वेन वृत्तेन पार्थिवः।।

purastāddāruṇe bhūtvā sucitratarameva tat| anugṛhṇāti bhūtāni svena vṛttena pārthivaḥ||

Verse 3

कृत्स्ने नूनं सदसती इति लोको व्यवस्यति। यत्र त्वं तादृशो भूत्वा धर्ममेवानुपश्यसि।

kṛtsne nūnaṃ sadasatī iti loko vyavasyati| yatra tvaṃ tādṛśo bhūtvā dharmamevānupaśyasi|

Verse 4

दर्पं हित्वा पुनश्चापि भोगांश्च तप आस्थितः। इत्येतदभिभूतानामद्भुतं जनमेजय।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि एकपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः।। 151।।

darpaṃ hitvā punaścāpi bhogāṃśca tapa āsthitaḥ| ityetadabhibhūtānāmadbhutaṃ janamejaya|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi āpaddharmaparvaṇi ekapañcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 151||

Verse 5

योऽदुर्बलो भवेद्दाता कृपणो वा तपोधनः। अनाश्चर्यं तदित्याहुर्नातिदूरेण वर्तते।।

yo'durbalo bhaveddātā kṛpaṇo vā tapodhanaḥ| anāścaryaṃ tadityāhurnātidūreṇa vartate||

Verse 6

तप एव हि कार्पण्यं समग्रमसमीक्षितम्। तच्चेत्समीक्षयैव स्याद्भवेत्तस्मिंस्तपो गुणः।।

tapa eva hi kārpaṇyaṃ samagramasamīkṣitam| taccetsamīkṣayaiva syādbhavettasmiṃstapo guṇaḥ||

Verse 7

यज्ञो दानं दया वेदाः सत्यं च पृथिवीपते। पञ्चैतानि पवित्राणि षष्ठं सुचरितं तपः।।

yajño dānaṃ dayā vedāḥ satyaṃ ca pṛthivīpate| pañcaitāni pavitrāṇi ṣaṣṭhaṃ sucaritaṃ tapaḥ||

Verse 8

तदेव राज्ञां परमं पवित्रं जनमेजय। तेन सम्यग्गृहीतेन श्रेयांसं धर्ममाप्स्यसि।।

tadeva rājñāṃ paramaṃ pavitraṃ janamejaya| tena samyaggṛhītena śreyāṃsaṃ dharmamāpsyasi||

Verse 9

पुण्यदेशाभिगमनं पवित्रं परमं स्मृतम्। अत्राप्युदाहरन्तीमां गाथां गीतां ययातिना।।

puṇyadeśābhigamanaṃ pavitraṃ paramaṃ smṛtam| atrāpyudāharantīmāṃ gāthāṃ gītāṃ yayātinā||

Verse 10

यो मर्त्यः प्रतिपद्येत आयुर्जीवेन वा पुनः। यज्ञमेकं ततः कृत्वा तत्संन्यस्य तपश्चरेत्।।

yo martyaḥ pratipadyeta āyurjīvena vā punaḥ| yajñamekaṃ tataḥ kṛtvā tatsaṃnyasya tapaścaret||

Verse 11

पुण्यमाहुः कुरुक्षेत्रं कुरुक्षेत्रात्सरस्वतीम्। सरस्वत्याश्च तीर्थानि तीर्थेभ्यश्च पृथूदकम्।।

puṇyamāhuḥ kurukṣetraṃ kurukṣetrātsarasvatīm| sarasvatyāśca tīrthāni tīrthebhyaśca pṛthūdakam||

Verse 12

यत्रावगाह्य स्थित्वा च नैनं श्वोमरणं तपेत्। महासरः पुष्कराणि प्रभासोत्तरमानसे।। अभिभूतानामधर्मेणेति शेषः।।

yatrāvagāhya sthitvā ca nainaṃ śvomaraṇaṃ tapet| mahāsaraḥ puṣkarāṇi prabhāsottaramānase|| abhibhūtānāmadharmeṇeti śeṣaḥ||

Verse 13

कालोदकं च गन्तासि लब्धायुर्जीविते पुनः। सरस्वतीदृषद्वत्योः सेवमानोऽनुसंज्वरेत्। स्वाध्यायशील एतेषु सर्वेष्वेवमुपस्पृशेत्।।

kālodakaṃ ca gantāsi labdhāyurjīvite punaḥ| sarasvatīdṛṣadvatyoḥ sevamāno'nusaṃjvaret| svādhyāyaśīla eteṣu sarveṣvevamupaspṛśet||

Verse 14

त्यागधर्मं पवित्राणां संन्यासं मनुरब्रवीत्।। अत्रावगाह्य पीत्वा चेति झ. थ. पाठः।।

tyāgadharmaṃ pavitrāṇāṃ saṃnyāsaṃ manurabravīt|| atrāvagāhya pītvā ceti jha. tha. pāṭhaḥ||

Verse 15

अत्राप्युदाहरन्तीमाः गाथाः सत्यवता कृताः। यथा कुमारः सत्यो वै नैव पुण्यो न पापकृत। न ह्यस्ति सर्वभूतेषु दुःखमस्मिन्कुतः सुखम्।। पवित्राणां पावनानां मध्ये त्यागधर्मं दानात्मकं धर्मं पवित्रतरं संन्यासं तु परं धर्मं ततोऽप्यधिकं मनुरब्रवीत्।।

atrāpyudāharantīmāḥ gāthāḥ satyavatā kṛtāḥ| yathā kumāraḥ satyo vai naiva puṇyo na pāpakṛta| na hyasti sarvabhūteṣu duḥkhamasminkutaḥ sukham|| pavitrāṇāṃ pāvanānāṃ madhye tyāgadharmaṃ dānātmakaṃ dharmaṃ pavitrataraṃ saṃnyāsaṃ tu paraṃ dharmaṃ tato'pyadhikaṃ manurabravīt||

Verse 16

एवं प्रकृतिभूतानां सर्वसंसर्गयायिनाम्। त्यजतां जीवितं प्रायो निवृत्ते पुण्यपापके।

evaṃ prakṛtibhūtānāṃ sarvasaṃsargayāyinām| tyajatāṃ jīvitaṃ prāyo nivṛtte puṇyapāpake|

Verse 17

यत्त्वेव राज्ञो ज्यायिष्ठं कार्याणां तद्ब्रवीमि ते।।

yattveva rājño jyāyiṣṭhaṃ kāryāṇāṃ tadbravīmi te||

Verse 18

बलेन संविभागैश्च जय स्वर्गं पुनीष्व च। यस्यैव बलमोजश्च स धर्मस्य प्रभुर्नरः।। कुमारो बालः सत्यो रागद्वेषशून्यत्वात्। तथा तिष्ठेदित्यर्थः।।

balena saṃvibhāgaiśca jaya svargaṃ punīṣva ca| yasyaiva balamojaśca sa dharmasya prabhurnaraḥ|| kumāro bālaḥ satyo rāgadveṣaśūnyatvāt| tathā tiṣṭhedityarthaḥ||

Verse 19

ब्राह्मणानां सुखार्थं त्वं पर्येहि पृथिवीमिमाम्। यथैवैतान्पुरा क्षेप्सीस्तथैवैतान्प्रसादय।।

brāhmaṇānāṃ sukhārthaṃ tvaṃ paryehi pṛthivīmimām| yathaivaitānpurā kṣepsīstathaivaitānprasādaya||

Verse 20

अपि धिक्‌क्रियमाणोऽपि तर्ज्यमानोऽप्यनेकधा। आत्मनो दर्शनं विद्वान्नाहर्ताऽस्मीति मा क्रुधः। घटमानः स्वकार्येषु कुरु निःश्रेयसं परम्।।

api dhik‌kriyamāṇo'pi tarjyamāno'pyanekadhā| ātmano darśanaṃ vidvānnāhartā'smīti mā krudhaḥ| ghaṭamānaḥ svakāryeṣu kuru niḥśreyasaṃ param||

Verse 21

हिमाग्निघोरसदृशो राजा भवति कश्चन। लाङ्गलाशिकल्पो वा भवेदन्यः परंतपः।। बलेन धैर्येण। संविभागैर्दानैः। ओज इन्द्रियपाटवम्।।

himāgnighorasadṛśo rājā bhavati kaścana| lāṅgalāśikalpo vā bhavedanyaḥ paraṃtapaḥ|| balena dhairyeṇa| saṃvibhāgairdānaiḥ| oja indriyapāṭavam||

Verse 22

न विशेषेण गन्तव्यमचिकित्सेन वा पुनः। न जातु नाहमस्मीति प्रसक्तव्यमसाधुषु।।

na viśeṣeṇa gantavyamacikitsena vā punaḥ| na jātu nāhamasmīti prasaktavyamasādhuṣu||

Verse 23

विकर्मणा तप्यमानः पापात्पापः प्रमुच्यते। नैतत्कुर्या पुनरिति द्वितीयात्परिमुच्यते।। हिमवच्छीतलः। अग्निवत्क्रूरः। घोरो यमस्तद्वद्गुणदोषविचारकः। लाङ्गवद्दुष्टमूलोन्मूलनपरः। अशनिवदाकस्मिकपातो दुष्टेषु हिमाग्निघोषसदृश इति द. पाठः।।

vikarmaṇā tapyamānaḥ pāpātpāpaḥ pramucyate| naitatkuryā punariti dvitīyātparimucyate|| himavacchītalaḥ| agnivatkrūraḥ| ghoro yamastadvadguṇadoṣavicārakaḥ| lāṅgavadduṣṭamūlonmūlanaparaḥ| aśanivadākasmikapāto duṣṭeṣu himāgnighoṣasadṛśa iti da. pāṭhaḥ||

Verse 24

चरिष्ये धर्ममेवेति तृतीयात्परिमुच्यते। शुचिस्तीर्थान्यनुचरन्बहुत्वात्परिमुच्यते।।

cariṣye dharmameveti tṛtīyātparimucyate| śucistīrthānyanucaranbahutvātparimucyate||

Verse 25

कल्याणमनुकर्तव्यं पुरुषेण बुभूषता। ये सुगन्धीनि सेवन्ते तथागन्धा भवन्ति ते।।

kalyāṇamanukartavyaṃ puruṣeṇa bubhūṣatā| ye sugandhīni sevante tathāgandhā bhavanti te||

Verse 26

ये दुर्गन्धीनि सेवन्ते तथागन्धा भवन्ति ये। तपश्चर्यापरः सत्यं पापाद्विपरिमुच्यते।।

ye durgandhīni sevante tathāgandhā bhavanti ye| tapaścaryāparaḥ satyaṃ pāpādviparimucyate||

Verse 27

संवत्सरमुपास्याग्निमभिशस्तः प्रमुच्यते। त्रीणि वर्षाण्युपास्याग्निं भ्रूणहा विप्रमुच्यते।।

saṃvatsaramupāsyāgnimabhiśastaḥ pramucyate| trīṇi varṣāṇyupāsyāgniṃ bhrūṇahā vipramucyate||

Verse 28

महासरः पुष्कराणि प्रभासोत्तरमानसे। अभ्येत्य योजनशतं भ्रूणहा विप्रमुच्यते।।

mahāsaraḥ puṣkarāṇi prabhāsottaramānase| abhyetya yojanaśataṃ bhrūṇahā vipramucyate||

Verse 29

यावतः प्राणिनो हन्यात्तज्जातीयांस्तु तावतः। प्रमीयमाणानुन्मोच्य प्राणिहा विप्रमुच्यते।।

yāvataḥ prāṇino hanyāttajjātīyāṃstu tāvataḥ| pramīyamāṇānunmocya prāṇihā vipramucyate||

Verse 30

अपि चाप्सु निमज्जेत जपंस्त्रिरघमर्षणम्। यथाऽश्वमेधावभृथस्तथा तन्मनुरब्रवीत्।। सकृत्कृतात्पापात्पश्चात्तापमात्रेण मुच्यते। द्विरावृत्तात्पुनर्न करिष्यामीति नियमग्रहणमात्रेण। त्रिरावृत्ताद्यत्किंचिद्धर्मस्वीकारमात्रेण। बहुकृत्वेति तदभ्यस्तात्तु तीर्थादिना मुच्यत इति श्लोकद्वयार्थः। पादात्पापस्य मुच्यत इति ट. पाठः।।

api cāpsu nimajjeta japaṃstriraghamarṣaṇam| yathā'śvamedhāvabhṛthastathā tanmanurabravīt|| sakṛtkṛtātpāpātpaścāttāpamātreṇa mucyate| dvirāvṛttātpunarna kariṣyāmīti niyamagrahaṇamātreṇa| trirāvṛttādyatkiṃciddharmasvīkāramātreṇa| bahukṛtveti tadabhyastāttu tīrthādinā mucyata iti ślokadvayārthaḥ| pādātpāpasya mucyata iti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 31

क्षिप्रं प्रणुदते पापं सत्कारं लभते तथा। अपि चैनं प्रसीदन्ति भूतानि जडमूकवत्।।

kṣipraṃ praṇudate pāpaṃ satkāraṃ labhate tathā| api cainaṃ prasīdanti bhūtāni jaḍamūkavat||

Verse 32

बृहस्पतिं देवगुरुं सुरासुराः समेत्य सर्वे नृपते त्वयुज्जत। धर्मे फलं हेतुकृते महर्षे तथेतरस्मिन्नरके पापलोक्ये।। अघमर्षणमृतं च सत्यं चेति ऋक्त्रयम्।।

bṛhaspatiṃ devaguruṃ surāsurāḥ sametya sarve nṛpate tvayujjata| dharme phalaṃ hetukṛte maharṣe tathetarasminnarake pāpalokye|| aghamarṣaṇamṛtaṃ ca satyaṃ ceti ṛktrayam||

Verse 33

उभे तु यस्य सुकृते भवेतां किं तत्तयोस्तत्र जयोत्तरं स्यात्। आचक्ष्व तत्कर्मफलं महर्षे कथं पापं नुदते धर्मशीलः।। फलं दुःखम् ।।

ubhe tu yasya sukṛte bhavetāṃ kiṃ tattayostatra jayottaraṃ syāt| ācakṣva tatkarmaphalaṃ maharṣe kathaṃ pāpaṃ nudate dharmaśīlaḥ|| phalaṃ duḥkham ||

Verse 34

बृहस्पतिरुवाच। कृत्वा पापं पूर्वमबुद्धिपूर्वं पुण्यानि चेत्कुरुते बुद्धिपूर्वम्। स तत्पापं नुदते कर्मशीलो वासो यथा मलिनं क्षारयुक्त्या।।

bṛhaspatiruvāca| kṛtvā pāpaṃ pūrvamabuddhipūrvaṃ puṇyāni cetkurute buddhipūrvam| sa tatpāpaṃ nudate karmaśīlo vāso yathā malinaṃ kṣārayuktyā||

Verse 35

पापं कृत्वा हि मन्येत नाहमस्तीति पुरुषः। चिकीर्षेदेव कल्याणं श्रद्दधानोऽनसूयकः।। यस्य योगिन उभे अपि सुखदुःखे।।

pāpaṃ kṛtvā hi manyeta nāhamastīti puruṣaḥ| cikīrṣedeva kalyāṇaṃ śraddadhāno'nasūyakaḥ|| yasya yogina ubhe api sukhaduḥkhe||

Verse 36

छिद्राणि वसनस्येव साधुना संवृणोति सः। यः पापं पुरुषः कृत्वा कल्याणमभिपद्यते।। कर्तृत्वाभिमानशून्यः पापं कुर्वन्नपि न करोत्येवेत्यर्धस्यार्थः।।

chidrāṇi vasanasyeva sādhunā saṃvṛṇoti saḥ| yaḥ pāpaṃ puruṣaḥ kṛtvā kalyāṇamabhipadyate|| kartṛtvābhimānaśūnyaḥ pāpaṃ kurvannapi na karotyevetyardhasyārthaḥ||

Verse 37

आदित्यः पुनरुद्यन्वा तमः सर्वं व्यपोहति। कल्याणमाचरन्नेवं सर्वपापं व्यपोहति।।

ādityaḥ punarudyanvā tamaḥ sarvaṃ vyapohati| kalyāṇamācarannevaṃ sarvapāpaṃ vyapohati||

Verse 38

भीष्म उवाच। एवमुक्त्वा तु राजानमिन्द्रोतो जनमेजयम्। याजयामास विधिवद्वाजिमेधेन शौनकः।।

bhīṣma uvāca| evamuktvā tu rājānamindroto janamejayam| yājayāmāsa vidhivadvājimedhena śaunakaḥ||

Verse 39

ततः स राजा व्यपनीतकल्मषः श्रिया युतः प्रज्वलितोऽनुरूपया। विवेश राज्यं स्वममित्रकर्शनो यथा दिवं पूर्णवपुर्निशाकरः।।

tataḥ sa rājā vyapanītakalmaṣaḥ śriyā yutaḥ prajvalito'nurūpayā| viveśa rājyaṃ svamamitrakarśano yathā divaṃ pūrṇavapurniśākaraḥ||