Adhyaya 14

Verse 1

युधिष्ठिरंप्रति द्रौपदीवचनम्।। 1।। वैशंपायन उवाच। अव्याहरति कौन्तेये धर्मराजे युधिष्ठिरे। भ्रातृणां ब्रुवतां तांस्तान्विविधान्वेदनिश्चयान्।।

yudhiṣṭhiraṃprati draupadīvacanam|| 1|| vaiśaṃpāyana uvāca| avyāharati kaunteye dharmarāje yudhiṣṭhire| bhrātṛṇāṃ bruvatāṃ tāṃstānvividhānvedaniścayān||

Verse 2

महाभिजनसंपन्ना श्रीमत्यायतलोचना। अभ्यभाषत राजानं द्रौपदी योषितां वरा।।

mahābhijanasaṃpannā śrīmatyāyatalocanā| abhyabhāṣata rājānaṃ draupadī yoṣitāṃ varā||

Verse 3

आसीनमृषभं राज्ञां भ्रातृभिः परिवारितम्। सिंहशार्दूलसदृशैर्वारणैरिव यूथपम्।।

āsīnamṛṣabhaṃ rājñāṃ bhrātṛbhiḥ parivāritam| siṃhaśārdūlasadṛśairvāraṇairiva yūthapam||

Verse 4

अभिमानवती नित्यं विशेषेण युधिष्ठिरे। लालिता सततं राज्ञा धर्माधर्मनिदर्शिनी।।

abhimānavatī nityaṃ viśeṣeṇa yudhiṣṭhire| lālitā satataṃ rājñā dharmādharmanidarśinī||

Verse 5

आमन्त्रयित्वा सुश्रोणी साम्ना परमवल्गुना। भर्तारमभिसंप्रेक्ष्य ततो वचनमब्रवीत्।।

āmantrayitvā suśroṇī sāmnā paramavalgunā| bhartāramabhisaṃprekṣya tato vacanamabravīt||

Verse 6

द्रौपद्युवाच। इमे ते भ्रातरः पार्थ शुष्यन्ते स्तोकका इव। वावाश्यमानास्तिष्ठन्ति न चैनानभिनन्दसे।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि चतुर्दशोऽध्यायः।। 14।।

draupadyuvāca| ime te bhrātaraḥ pārtha śuṣyante stokakā iva| vāvāśyamānāstiṣṭhanti na cainānabhinandase|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi caturdaśo'dhyāyaḥ|| 14||

Verse 7

नन्दयैतान्महाराज मत्तानिव महाद्विपान्। उपपन्नेन वाक्येन सततं दुःखभागिनः।। स्तोककाश्चातका वावाश्यमानाः पुनः पुनः क्रन्दन्तः।।

nandayaitānmahārāja mattāniva mahādvipān| upapannena vākyena satataṃ duḥkhabhāginaḥ|| stokakāścātakā vāvāśyamānāḥ punaḥ punaḥ krandantaḥ||

Verse 8

कथं द्वैतवने राजन्पूर्वमुक्त्वा तथा वचः। भ्रातॄनेतान्स्म सहिताञ्शीतवातातपार्दितान्।।

kathaṃ dvaitavane rājanpūrvamuktvā tathā vacaḥ| bhrātṝnetānsma sahitāñśītavātātapārditān||

Verse 9

वयं दुर्योधनं हत्वा मृधे भोक्ष्याम मेदिनीम्। संपूर्णां सर्वकामानामाहवे विजयैषिणः।। उपपन्नेन युक्तियुक्तेन।।

vayaṃ duryodhanaṃ hatvā mṛdhe bhokṣyāma medinīm| saṃpūrṇāṃ sarvakāmānāmāhave vijayaiṣiṇaḥ|| upapannena yuktiyuktena||

Verse 10

नृवीरांश्च रथान्हत्वा निहत्य च महागजान्। संस्तीर्य च रथैर्भूमिं ससादिभिररिंदमाः।।

nṛvīrāṃśca rathānhatvā nihatya ca mahāgajān| saṃstīrya ca rathairbhūmiṃ sasādibhirariṃdamāḥ||

Verse 11

यजेभ विविधैर्यज्ञैः समृद्धैराप्तदक्षिणैः। वनवासकृतं दुःखं भविष्यति सुखाय नः।।

yajebha vividhairyajñaiḥ samṛddhairāptadakṣiṇaiḥ| vanavāsakṛtaṃ duḥkhaṃ bhaviṣyati sukhāya naḥ||

Verse 12

इत्येतानेवमुक्त्वा त्वं स्वयं धर्मभृतां वर। कथमद्य पुनर्वीर विनिहंसि मनांसि नः।।

ityetānevamuktvā tvaṃ svayaṃ dharmabhṛtāṃ vara| kathamadya punarvīra vinihaṃsi manāṃsi naḥ||

Verse 13

न क्लीबो वसुधां भुङ्क्ते न क्लीबो धनमश्नुते। न क्लीबस्य गृहे पुत्रा मत्स्याः पङ्क इवासते।। सर्वकामानां सर्वैरर्थैः।।

na klībo vasudhāṃ bhuṅkte na klībo dhanamaśnute| na klībasya gṛhe putrā matsyāḥ paṅka ivāsate|| sarvakāmānāṃ sarvairarthaiḥ||

Verse 14

नादण्डः क्षत्रियो भाति नादण्डो भूमिमश्नुते। नादण्डस्य प्रजा राज्ञः सुखं विन्दन्ति भारत।।

nādaṇḍaḥ kṣatriyo bhāti nādaṇḍo bhūmimaśnute| nādaṇḍasya prajā rājñaḥ sukhaṃ vindanti bhārata||

Verse 15

सदेवासुरगन्घर्वैरप्सरोभिर्विभूषितम्। रक्षोभिर्गुह्यकैर्नागैर्मनुष्यैश्च विभूषितम्।।

sadevāsuragangharvairapsarobhirvibhūṣitam| rakṣobhirguhyakairnāgairmanuṣyaiśca vibhūṣitam||

Verse 16

त्रिवर्गेण च संपूर्णं त्रिवर्गस्यागमेन च। दण्डेनाभ्याहृतं सर्वं जगद्भोगाय कल्पते।।

trivargeṇa ca saṃpūrṇaṃ trivargasyāgamena ca| daṇḍenābhyāhṛtaṃ sarvaṃ jagadbhogāya kalpate||

Verse 17

स्वायंभुवं महीपाल आगमं शृणु शाश्वतम्। विप्राणां विदितश्चायं तव चैव विशांपते।।

svāyaṃbhuvaṃ mahīpāla āgamaṃ śṛṇu śāśvatam| viprāṇāṃ viditaścāyaṃ tava caiva viśāṃpate||

Verse 18

अराजके हि लोकेऽस्मिन्सर्वतो विद्रुते भयात्। रक्षार्थमस्य लोकस्य राजानमसृजत्प्रभुः। महाकायं महावीर्यं पालने जगतः क्षमम्।।

arājake hi loke'sminsarvato vidrute bhayāt| rakṣārthamasya lokasya rājānamasṛjatprabhuḥ| mahākāyaṃ mahāvīryaṃ pālane jagataḥ kṣamam||

Verse 19

अनिलाग्नियमार्काणामिन्द्रस्य वरुणस्य च। चन्द्रवित्तेशयोश्चैव मात्रा निर्हृत्य शाश्वतीः।।

anilāgniyamārkāṇāmindrasya varuṇasya ca| candravitteśayoścaiva mātrā nirhṛtya śāśvatīḥ||

Verse 20

यस्मादेषां सुरेन्द्राणां संभवत्यंशतो नृपः। तस्मादभिभवत्येष सर्वभूतानि तेजसा।।

yasmādeṣāṃ surendrāṇāṃ saṃbhavatyaṃśato nṛpaḥ| tasmādabhibhavatyeṣa sarvabhūtāni tejasā||

Verse 21

तपत्यादित्यवच्चैव चक्षूंषि च मनांसि च। च चैनं भुवि शक्नोति कश्चिदप्यभिवीक्षितुम्।।

tapatyādityavaccaiva cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca| ca cainaṃ bhuvi śaknoti kaścidapyabhivīkṣitum||

Verse 22

सोऽग्निर्भवति वायुश्च सोऽर्कः सोमश्च धर्मराट्। स कुबेरः स वरुणः स महेन्द्रः प्रतापवान्।।

so'gnirbhavati vāyuśca so'rkaḥ somaśca dharmarāṭ| sa kuberaḥ sa varuṇaḥ sa mahendraḥ pratāpavān||

Verse 23

पितामहस्य देवस्य विष्णोः शर्वस्य चैव हि। ऋषीणां चैव सर्वेषां तस्मिंस्तेजः प्रतिष्ठितम्।।

pitāmahasya devasya viṣṇoḥ śarvasya caiva hi| ṛṣīṇāṃ caiva sarveṣāṃ tasmiṃstejaḥ pratiṣṭhitam||

Verse 24

बालोऽपि नावमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः। महती देवता ह्येषा नररूपेण तिष्ठति।।

bālo'pi nāvamantavyo manuṣya iti bhūmipaḥ| mahatī devatā hyeṣā nararūpeṇa tiṣṭhati||

Verse 25

एकमेव दहत्यग्निर्नरं दुरुपसर्पिणम्। कुलं दहति राजाग्निः सपशुद्रव्यसंचयम्।।

ekameva dahatyagnirnaraṃ durupasarpiṇam| kulaṃ dahati rājāgniḥ sapaśudravyasaṃcayam||

Verse 26

धृतराष्ट्रकुलं दग्धं क्रोधोद्भूतेन वह्निना। प्रत्यक्षमेतल्लोकस्य संशयो हि न विद्यते।।

dhṛtarāṣṭrakulaṃ dagdhaṃ krodhodbhūtena vahninā| pratyakṣametallokasya saṃśayo hi na vidyate||

Verse 27

कुलजो वृत्तसंपन्नो धार्मिकश्च महीपतिः। प्रजानां पालने युक्तः पूज्यते दैवतैरपि।।

kulajo vṛttasaṃpanno dhārmikaśca mahīpatiḥ| prajānāṃ pālane yuktaḥ pūjyate daivatairapi||

Verse 28

कार्यं योऽवेक्ष्य शक्तिं च देशकालौ च तत्वतः। कुरुते धर्मसिद्ध्यर्थं वैश्वरूप्यं पुनः पुनः।।

kāryaṃ yo'vekṣya śaktiṃ ca deśakālau ca tatvataḥ| kurute dharmasiddhyarthaṃ vaiśvarūpyaṃ punaḥ punaḥ||

Verse 29

तस्य प्रसादे पद्मा श्रीर्विजयश्च पराक्रमे। मृत्युश्च वसति क्रोधे सर्वतेजोमयो हि सः।।

tasya prasāde padmā śrīrvijayaśca parākrame| mṛtyuśca vasati krodhe sarvatejomayo hi saḥ||

Verse 30

तं यस्तु द्वेष्टि संमोहात्स विनश्यति मानवः। तस्य ह्याशुविनाशाय राजाऽपि कुरुते मनः।।

taṃ yastu dveṣṭi saṃmohātsa vinaśyati mānavaḥ| tasya hyāśuvināśāya rājā'pi kurute manaḥ||

Verse 31

तस्माद्धर्मं यदिष्टेषु स व्यवस्यति पार्थिवः। अनिष्टं चाप्यनिष्टेषु तद्धर्मं न विचालयेत्।।

tasmāddharmaṃ yadiṣṭeṣu sa vyavasyati pārthivaḥ| aniṣṭaṃ cāpyaniṣṭeṣu taddharmaṃ na vicālayet||

Verse 32

तस्यार्थे सर्वभूतानां गोप्तारं धर्ममात्मजम्।। ब्रह्मतेजोमयं दण्डमसृजत्पूर्वमीश्वरः।।

tasyārthe sarvabhūtānāṃ goptāraṃ dharmamātmajam|| brahmatejomayaṃ daṇḍamasṛjatpūrvamīśvaraḥ||

Verse 33

तस्य सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणि च। भयाद्भोगाय कल्पन्ते धर्मान्न विचलन्ति च।।

tasya sarvāṇi bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca| bhayādbhogāya kalpante dharmānna vicalanti ca||

Verse 34

देशकालौ च शक्तिं च कार्यं चावेक्ष्य तत्वतः। यथार्हतः संप्रणयेन्नरेष्वन्यायवर्तिषु।।

deśakālau ca śaktiṃ ca kāryaṃ cāvekṣya tatvataḥ| yathārhataḥ saṃpraṇayennareṣvanyāyavartiṣu||

Verse 35

स राजा पुरुषो दण्डः स नेता शासिता च सः। वर्णानामाश्रमाणां च धर्मप्रभुरथाव्ययः।।

sa rājā puruṣo daṇḍaḥ sa netā śāsitā ca saḥ| varṇānāmāśramāṇāṃ ca dharmaprabhurathāvyayaḥ||

Verse 36

दण्डः शास्ति प्रजाः सर्वा दण्ड एवाभिरक्षति। दण्डः सुप्तेषु जागर्ति दण्डं धर्मं विदुर्बुधाः।।

daṇḍaḥ śāsti prajāḥ sarvā daṇḍa evābhirakṣati| daṇḍaḥ supteṣu jāgarti daṇḍaṃ dharmaṃ vidurbudhāḥ||

Verse 37

सुसमीक्ष्य धृतो दण्डः सर्वा रञ्जयति प्रजाः। असमीक्ष्य प्रणीतस्तु विनाशयति सर्वशः।।

susamīkṣya dhṛto daṇḍaḥ sarvā rañjayati prajāḥ| asamīkṣya praṇītastu vināśayati sarvaśaḥ||

Verse 38

यदि न प्रणयेद्राजा दण्डं दण्ड्येष्वतन्द्रितः। जले मत्स्यानिवाभक्ष्यन्दुर्बलान्बलवत्तराः।।

yadi na praṇayedrājā daṇḍaṃ daṇḍyeṣvatandritaḥ| jale matsyānivābhakṣyandurbalānbalavattarāḥ||

Verse 39

काकोऽद्याच्च पुरोडाशं श्वा चैवावलिहेद्धविः। स्वामित्वं न क्वचिच्च स्यात्प्रपद्येताधरोत्तरम्।।

kāko'dyācca puroḍāśaṃ śvā caivāvaliheddhaviḥ| svāmitvaṃ na kvacicca syātprapadyetādharottaram||

Verse 40

सर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभस्तु शुचिर्नरः। दण्डस्य हि भयात्सर्वं जगद्भोगाय कल्पते।।

sarvo daṇḍajito loko durlabhastu śucirnaraḥ| daṇḍasya hi bhayātsarvaṃ jagadbhogāya kalpate||

Verse 41

देवदानवगन्धर्वा रक्षांसि पतगोरगाः। तेऽपि भोगाय कल्पन्ते दण्डेनैवाभिपीडिताः।।

devadānavagandharvā rakṣāṃsi patagoragāḥ| te'pi bhogāya kalpante daṇḍenaivābhipīḍitāḥ||

Verse 42

दूष्येयुः सर्ववर्णाश्च भिद्येरन्सर्वसेतवः। सर्वलोकप्रकोपश्च भवेद्दण्डस्य विभ्रमात्।।

dūṣyeyuḥ sarvavarṇāśca bhidyeransarvasetavaḥ| sarvalokaprakopaśca bhaveddaṇḍasya vibhramāt||

Verse 43

यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति पापहा। प्रजास्तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत्साधु पश्यति।।

yatra śyāmo lohitākṣo daṇḍaścarati pāpahā| prajāstatra na muhyanti netā cetsādhu paśyati||

Verse 44

आहुस्तस्य प्रणेतारं राजानं सत्यवादिनम्। समीक्ष्यकारिणं प्राज्ञं धर्मकामार्थकोविदम्।।

āhustasya praṇetāraṃ rājānaṃ satyavādinam| samīkṣyakāriṇaṃ prājñaṃ dharmakāmārthakovidam||

Verse 45

तं राजा प्रणयन्सम्यक्स्वर्गायाभिप्रवर्तते। कामात्मविषयी क्षुद्रो दण्डेनैव निहन्यते।।

taṃ rājā praṇayansamyaksvargāyābhipravartate| kāmātmaviṣayī kṣudro daṇḍenaiva nihanyate||

Verse 46

दण्डो हि सुमहातेजा दुर्धरश्चाकृतात्मभिः। धर्माद्विचलितं हन्ति नृपमेव सबान्धवम्।।

daṇḍo hi sumahātejā durdharaścākṛtātmabhiḥ| dharmādvicalitaṃ hanti nṛpameva sabāndhavam||

Verse 47

ततो दुर्गं च राष्ट्रं च लोकं च सचराचरम्। अन्तरिक्षगतांश्चैव मुनीन्देवांश्च हिंसति।।

tato durgaṃ ca rāṣṭraṃ ca lokaṃ ca sacarācaram| antarikṣagatāṃścaiva munīndevāṃśca hiṃsati||

Verse 48

सोऽसहायेन मूढेन लुब्धेनाकृतबुद्धिना। अशक्यो न्यायतो नेतुं विषयांश्चैव सेवता।।

so'sahāyena mūḍhena lubdhenākṛtabuddhinā| aśakyo nyāyato netuṃ viṣayāṃścaiva sevatā||

Verse 49

शुचिना सत्यसन्धेन नीतिशास्त्रानुसारिणा। दण्डः प्रणेतुं शक्यो हि सुसहायेन धीमता।।

śucinā satyasandhena nītiśāstrānusāriṇā| daṇḍaḥ praṇetuṃ śakyo hi susahāyena dhīmatā||

Verse 50

स्वराष्ट्रे न्यायवर्ती स्याद्भृशदण्डश्च शत्रुषु। सुहृत्स्वजिह्मः स्निग्धेषु ब्राह्मणेषु क्षमान्वितः।।

svarāṣṭre nyāyavartī syādbhṛśadaṇḍaśca śatruṣu| suhṛtsvajihmaḥ snigdheṣu brāhmaṇeṣu kṣamānvitaḥ||

Verse 51

एवंवृत्तस्य राज्ञस्तु शिलोञ्छेनापि जीवतः। विस्तीर्येत यशो लोके तैलबिन्दुरिवाम्भसि।।

evaṃvṛttasya rājñastu śiloñchenāpi jīvataḥ| vistīryeta yaśo loke tailabindurivāmbhasi||

Verse 52

अतस्तु विपरीतस्य नृपतेरकृतात्मनः। संक्षिप्येन यशो लोके घृतबिन्दुरिवाम्भसि।।

atastu viparītasya nṛpaterakṛtātmanaḥ| saṃkṣipyena yaśo loke ghṛtabindurivāmbhasi||

Verse 53

देवदेवेन रुद्रेण ब्रह्मणा च महीपते। विष्णुना चैव देवेन शक्रेण च महात्मना।।

devadevena rudreṇa brahmaṇā ca mahīpate| viṣṇunā caiva devena śakreṇa ca mahātmanā||

Verse 54

लोकपालैश्च भूतैश्च पाण्डवैश्च महात्मभिः। धर्माद्विचलिता राजन्धार्तराष्ट्रा निपातिताः। अधार्मिका दुराचाराः ससैन्या विनिपातिताः।।

lokapālaiśca bhūtaiśca pāṇḍavaiśca mahātmabhiḥ| dharmādvicalitā rājandhārtarāṣṭrā nipātitāḥ| adhārmikā durācārāḥ sasainyā vinipātitāḥ||

Verse 55

तान्निहत्य न दोषस्ते स्वल्पोऽपि जगतीपते। छलेन मायया वाऽथ क्षत्रधर्मेण वा नृप।।

tānnihatya na doṣaste svalpo'pi jagatīpate| chalena māyayā vā'tha kṣatradharmeṇa vā nṛpa||

Verse 56

मित्रता सर्वभूतेषु दानमध्ययनं तपः। ब्राह्मणस्यैव धर्मः स्यान्न राज्ञो राजसत्तम।।

mitratā sarvabhūteṣu dānamadhyayanaṃ tapaḥ| brāhmaṇasyaiva dharmaḥ syānna rājño rājasattama||

Verse 57

असतां प्रतिषेधश्च सतां च परिपालनम्। एष राज्ञां परो धर्मः समरे चापलायनम्।। क्लीबोऽधीरः। अविपाला इवासत इति. ट. ड. पाठः। वत्सपाला इवासत इति थ. पाठः।।

asatāṃ pratiṣedhaśca satāṃ ca paripālanam| eṣa rājñāṃ paro dharmaḥ samare cāpalāyanam|| klībo'dhīraḥ| avipālā ivāsata iti. ṭa. ḍa. pāṭhaḥ| vatsapālā ivāsata iti tha. pāṭhaḥ||

Verse 58

यस्मिन्क्षमा च क्रोधश्च दानादाने भयाभये। निग्रहानुग्रहौ चोभौ स वै धर्मविदुच्यते।। प्रतिषेधो दण्डो राज्यान्निर्वासनं वा।।

yasminkṣamā ca krodhaśca dānādāne bhayābhaye| nigrahānugrahau cobhau sa vai dharmaviducyate|| pratiṣedho daṇḍo rājyānnirvāsanaṃ vā||

Verse 59

न श्रुतेन न दानेन न सांत्वेन न चेज्यया। त्वयेयं पृथिवी लब्धा न संकोचेन चाप्युत।। दानं आदानं च ते।।

na śrutena na dānena na sāṃtvena na cejyayā| tvayeyaṃ pṛthivī labdhā na saṃkocena cāpyuta|| dānaṃ ādānaṃ ca te||

Verse 60

यत्तद्बलममित्राणां तथा वीरसमुद्यतम्। हस्त्यश्वरथसंपन्नं त्रिभिरङ्गैरनुत्तमम्।।

yattadbalamamitrāṇāṃ tathā vīrasamudyatam| hastyaśvarathasaṃpannaṃ tribhiraṅgairanuttamam||

Verse 61

रक्षितं द्रोणकर्णाभ्यामश्वत्थाम्ना कृपेण च। तत्त्वया निहतं वीर तस्माद्भुङ्क्ष्व वसुंधराम्।।

rakṣitaṃ droṇakarṇābhyāmaśvatthāmnā kṛpeṇa ca| tattvayā nihataṃ vīra tasmādbhuṅkṣva vasuṃdharām||

Verse 62

जम्बूद्वीपो महाराज नानाजनपदैर्युतः। त्वया पुरुषशार्दूल दण्डेन मृदितः प्रभो।।

jambūdvīpo mahārāja nānājanapadairyutaḥ| tvayā puruṣaśārdūla daṇḍena mṛditaḥ prabho||

Verse 63

जम्बूद्वीपेन सदृशः क्रौञ्चद्वीपो नराधिप। अपरेण महामेरोर्दण्डेन मृदितस्त्वया।। संकोचेन याञ्चया।।

jambūdvīpena sadṛśaḥ krauñcadvīpo narādhipa| apareṇa mahāmerordaṇḍena mṛditastvayā|| saṃkocena yāñcayā||

Verse 64

क्रौञ्चद्वीपेन सदृशः शाकद्वीपो नराधिप। पूर्वेण तु महामेरोर्दण्डेन मृदितस्त्वया।। अपरेण पश्चिमतः

krauñcadvīpena sadṛśaḥ śākadvīpo narādhipa| pūrveṇa tu mahāmerordaṇḍena mṛditastvayā|| apareṇa paścimataḥ

Verse 65

उत्तरेण महामेरोः शाकद्वीपेन संमितः। भद्राश्वः पुरुषव्याघ्र दण्डेन मृदितस्त्वया।।

uttareṇa mahāmeroḥ śākadvīpena saṃmitaḥ| bhadrāśvaḥ puruṣavyāghra daṇḍena mṛditastvayā||

Verse 66

द्वीपाश्च सान्तरद्वीपा नानाजनपदाश्रयाः। विगाह्य सागरं वीर दण्डेन मृदितास्त्वया।।

dvīpāśca sāntaradvīpā nānājanapadāśrayāḥ| vigāhya sāgaraṃ vīra daṇḍena mṛditāstvayā||

Verse 67

एतान्यप्रतिमेयानि कृत्वा कर्माणि भारत। न प्रीयसे महाराज पूज्यमानो द्विजातिभिः।।

etānyapratimeyāni kṛtvā karmāṇi bhārata| na prīyase mahārāja pūjyamāno dvijātibhiḥ||

Verse 68

स त्वं भ्रातॄनिमान्दृष्ट्वा प्रतिनन्दस्व भारत। ऋषभानिव संमत्तान्गजेन्द्रान्गर्जितानिव।।

sa tvaṃ bhrātṝnimāndṛṣṭvā pratinandasva bhārata| ṛṣabhāniva saṃmattāngajendrāngarjitāniva||

Verse 69

अमरप्रतिमाः सर्वे शत्रुसाहाः परंतपाः। एकैकोऽपि सुखायैषां मम स्यादिति मे मतिः।।

amarapratimāḥ sarve śatrusāhāḥ paraṃtapāḥ| ekaiko'pi sukhāyaiṣāṃ mama syāditi me matiḥ||

Verse 70

किं पुनः पुरुषव्याघ्राः पतयो मे नरर्षभाः। समस्तानीन्द्रियाणीव शरीरस्य विचेष्टने।।

kiṃ punaḥ puruṣavyāghrāḥ patayo me nararṣabhāḥ| samastānīndriyāṇīva śarīrasya viceṣṭane||

Verse 71

अनृतं नाब्रवीच्छ्वश्रूः सर्वज्ञा सर्वदर्शिनी। युधिष्ठिरस्त्वां पाञ्चालि सुखे धास्यत्यनुत्तमे।।

anṛtaṃ nābravīcchvaśrūḥ sarvajñā sarvadarśinī| yudhiṣṭhirastvāṃ pāñcāli sukhe dhāsyatyanuttame||

Verse 72

इत्वा राजसहस्राणि बहून्याशुपराक्रमः। तद्व्यर्थं संप्रपश्यामि मोहात्तव जनाधिप।।

itvā rājasahasrāṇi bahūnyāśuparākramaḥ| tadvyarthaṃ saṃprapaśyāmi mohāttava janādhipa||

Verse 73

येषामुन्मत्तको ज्येष्ठः सर्वे तेऽप्यनुसारिणः। तवोन्मादान्महाराजसोन्मादाः सर्वपाण्डवाः।। क्रौञ्चद्वीपादिवशीकरणं सिद्धद्वारा राजसूये।।

yeṣāmunmattako jyeṣṭhaḥ sarve te'pyanusāriṇaḥ| tavonmādānmahārājasonmādāḥ sarvapāṇḍavāḥ|| krauñcadvīpādivaśīkaraṇaṃ siddhadvārā rājasūye||

Verse 74

यदि हि स्युरनुन्मत्ता भ्रातरस्ते नराधिप। बद्ध्वा त्वां नास्तिकैः सार्धं प्रशासेयुर्वसुंधराम्।।

yadi hi syuranunmattā bhrātaraste narādhipa| baddhvā tvāṃ nāstikaiḥ sārdhaṃ praśāseyurvasuṃdharām||

Verse 75

कुरुते मूढ एवं हि यः श्रेयो नाधिगच्छति। धूपैरञ्जनयोगैश्च नस्यकर्मभिरेव च।। सर्वे तेप्यवमानिता इति ट. ड. द. पठः।।

kurute mūḍha evaṃ hi yaḥ śreyo nādhigacchati| dhūpairañjanayogaiśca nasyakarmabhireva ca|| sarve tepyavamānitā iti ṭa. ḍa. da. paṭhaḥ||

Verse 76

उन्मत्तिरपनेतव्या तव राजन्यदृच्छया। भेषजैः स चिकित्स्यः स्याद्य उन्मार्गेण गच्छति।।

unmattirapanetavyā tava rājanyadṛcchayā| bheṣajaiḥ sa cikitsyaḥ syādya unmārgeṇa gacchati||

Verse 77

साहं सर्वाधमा लोके स्त्रीणां भरतसत्तम। तथा विनिकृता पुत्रैर्याऽहमिच्छामि जीवितुम्।।

sāhaṃ sarvādhamā loke strīṇāṃ bharatasattama| tathā vinikṛtā putrairyā'hamicchāmi jīvitum||

Verse 78

धृतराष्ट्रसुता राजन्नित्यमुत्पथगामिनः। तादृशानां वधे दोषं नाहं पश्यामि कर्हिचित्।।

dhṛtarāṣṭrasutā rājannityamutpathagāminaḥ| tādṛśānāṃ vadhe doṣaṃ nāhaṃ paśyāmi karhicit||

Verse 79

इमांश्चोशनसा गीताञ्श्लोकाञ्श्रृणु नराधिप।।

imāṃścośanasā gītāñślokāñśrṛṇu narādhipa||

Verse 80

आत्महन्ताऽर्थहन्ता च बन्धुहन्ता विषप्रदः। अकारणेन हन्ता च यश्च भार्यां परामृशेत्।।

ātmahantā'rthahantā ca bandhuhantā viṣapradaḥ| akāraṇena hantā ca yaśca bhāryāṃ parāmṛśet||

Verse 81

निर्दोषं वधमेतेषां षण्णामप्याततायिनाम्। ब्रह्मा प्रोवाच भगवान्भार्गवाय महात्मने।।

nirdoṣaṃ vadhameteṣāṃ ṣaṇṇāmapyātatāyinām| brahmā provāca bhagavānbhārgavāya mahātmane||

Verse 82

ब्रह्मक्षत्रविशां राजन्सत्पथे वर्तिनामपि। प्रसह्यागारमागम्य हन्तारं गरदं तथा।।

brahmakṣatraviśāṃ rājansatpathe vartināmapi| prasahyāgāramāgamya hantāraṃ garadaṃ tathā||

Verse 83

अभक्ष्यापेयदातारमग्निदं च निशातयेत्। मार्ग एष महीपानां गोब्राह्मणवधेषु च।।

abhakṣyāpeyadātāramagnidaṃ ca niśātayet| mārga eṣa mahīpānāṃ gobrāhmaṇavadheṣu ca||

Verse 84

केशग्रहे च नारीणामपि युध्येत्पितामहम्। ब्रह्माणं देवदेवेशं किं पुनः पापकारिणम्।।

keśagrahe ca nārīṇāmapi yudhyetpitāmaham| brahmāṇaṃ devadeveśaṃ kiṃ punaḥ pāpakāriṇam||

Verse 85

गोब्राह्मणार्थे व्यसने च राज्ञां राष्ट्रोपमर्दे स्वशरीरहेतोः। स्त्रीणां च विक्रुष्टरुतानि श्रुत्वा विप्रोऽपि युध्येत महाप्रभावः।।

gobrāhmaṇārthe vyasane ca rājñāṃ rāṣṭropamarde svaśarīrahetoḥ| strīṇāṃ ca vikruṣṭarutāni śrutvā vipro'pi yudhyeta mahāprabhāvaḥ||

Verse 86

धर्माद्विचलितं विप्रं निहन्यादाततायिनम्। तस्यान्यत्र वधं विद्वान्मनसाऽपि न चिन्तयेत्।।

dharmādvicalitaṃ vipraṃ nihanyādātatāyinam| tasyānyatra vadhaṃ vidvānmanasā'pi na cintayet||

Verse 87

गोब्राह्मणवधे वृत्तं मन्त्रत्राणार्थमेव च। निहन्यात्क्षत्रियो विप्रं स्वकुटुम्बस्य चाप्तये।।

gobrāhmaṇavadhe vṛttaṃ mantratrāṇārthameva ca| nihanyātkṣatriyo vipraṃ svakuṭumbasya cāptaye||

Verse 88

तस्करेण नृशंसेन धर्मात्प्रचलितेन च। क्षत्रबन्धुः परं शक्त्या युध्येद्विप्रेण संयुगे।।

taskareṇa nṛśaṃsena dharmātpracalitena ca| kṣatrabandhuḥ paraṃ śaktyā yudhyedvipreṇa saṃyuge||

Verse 89

आततायिनमायान्तमपि वेदान्तपारगम्। जिघांसन्तं जिघांसीयान्न तेन भ्रूणहा भवेत्।।

ātatāyinamāyāntamapi vedāntapāragam| jighāṃsantaṃ jighāṃsīyānna tena bhrūṇahā bhavet||

Verse 90

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वाऽप्यन्त्यजोपि वा। न हन्याद्ब्राह्मणं शान्तं तृणेनापि कदाचन।।

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdro vā'pyantyajopi vā| na hanyādbrāhmaṇaṃ śāntaṃ tṛṇenāpi kadācana||

Verse 91

ब्राह्मणायावगुर्याद्यः स्पृष्ट्वा गुरुतरं महत्। वर्षाणां त्रिशतं पापः प्रतिष्ठां नाधिगच्छति।।

brāhmaṇāyāvaguryādyaḥ spṛṣṭvā gurutaraṃ mahat| varṣāṇāṃ triśataṃ pāpaḥ pratiṣṭhāṃ nādhigacchati||

Verse 92

सहस्राणि च वर्षाणि निहत्य नरके पतेत्। तस्मान्नैवावगुर्याद्धि नैव शस्त्रं निपातयेत्।।

sahasrāṇi ca varṣāṇi nihatya narake patet| tasmānnaivāvaguryāddhi naiva śastraṃ nipātayet||

Verse 93

शोणितं यावतः पांसून्गृह्णातीति हि धारणा। तावतीः स समाः पापो नरके परिवर्तते।।

śoṇitaṃ yāvataḥ pāṃsūngṛhṇātīti hi dhāraṇā| tāvatīḥ sa samāḥ pāpo narake parivartate||

Verse 94

त्वगस्थिभेदं विप्रस्य यः कुर्यात्कारयेत वा। ब्रह्महा स तु विज्ञेयः प्रायश्चित्ती नराधमः।।

tvagasthibhedaṃ viprasya yaḥ kuryātkārayeta vā| brahmahā sa tu vijñeyaḥ prāyaścittī narādhamaḥ||

Verse 95

श्रोत्रियं ब्राह्मणं हत्वा तथाऽऽत्रेयीं च ब्राह्मणीम्। चतुर्विशतिवर्षाणि चरेद्ब्रह्महणो व्रतम्।।

śrotriyaṃ brāhmaṇaṃ hatvā tathā''treyīṃ ca brāhmaṇīm| caturviśativarṣāṇi caredbrahmahaṇo vratam||

Verse 96

द्विगुणां ब्रह्महत्येयं सर्वैः प्रोक्ता महर्षिभिः। प्रायश्चित्तमकुर्वाणं कृताङ्कं विप्रवासयेत्।।

dviguṇāṃ brahmahatyeyaṃ sarvaiḥ proktā maharṣibhiḥ| prāyaścittamakurvāṇaṃ kṛtāṅkaṃ vipravāsayet||

Verse 97

ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं शूद्रं वा घातयेन्नृपः। ब्रह्मघ्नं तस्करं चैव माभूदेवं चरिष्यति।।

brāhmaṇaṃ kṣatriyaṃ vaiśyaṃ śūdraṃ vā ghātayennṛpaḥ| brahmaghnaṃ taskaraṃ caiva mābhūdevaṃ cariṣyati||

Verse 98

छित्त्वा हस्तौ च पादौ च नासिकोष्ठौ च भूपतिः। ब्रह्मघ्नं चोत्तमं पापं नेत्रोद्धारेण योजयेत्।।

chittvā hastau ca pādau ca nāsikoṣṭhau ca bhūpatiḥ| brahmaghnaṃ cottamaṃ pāpaṃ netroddhāreṇa yojayet||

Verse 99

शूद्रस्यैव स्मृतो दण्डस्तद्वद्राजन्यवैश्ययोः। प्रायश्चित्तमकुर्वाणं ब्राह्मणं तु प्रवासयेत्।।

śūdrasyaiva smṛto daṇḍastadvadrājanyavaiśyayoḥ| prāyaścittamakurvāṇaṃ brāhmaṇaṃ tu pravāsayet||

Verse 100

क्षत्रियं वैश्यशूद्रौ च शस्त्रेणैव च घातयेत्। ब्रह्मघ्नान्ब्राह्मणात्राजा कृताङ्कान्विप्रवासयेत्।।

kṣatriyaṃ vaiśyaśūdrau ca śastreṇaiva ca ghātayet| brahmaghnānbrāhmaṇātrājā kṛtāṅkānvipravāsayet||

Verse 101

विकलेन्द्रियांस्त्रिवर्णांश्च चण्डालैः सह वासयेत्। तैश्च यः संपिबेत्कश्चित्स पिबन्ब्रह्महा भवेत्।।

vikalendriyāṃstrivarṇāṃśca caṇḍālaiḥ saha vāsayet| taiśca yaḥ saṃpibetkaścitsa pibanbrahmahā bhavet||

Verse 102

प्रेतानां न च देयानि पिण्डदानानि केनचित्।।

pretānāṃ na ca deyāni piṇḍadānāni kenacit||

Verse 103

कृष्णवर्णा विरूपा च निर्णीता लम्बमूर्धजा। दुनोत्यदृष्ट्वा कर्तारं ब्रह्महत्येति तां विदुः।।

kṛṣṇavarṇā virūpā ca nirṇītā lambamūrdhajā| dunotyadṛṣṭvā kartāraṃ brahmahatyeti tāṃ viduḥ||

Verse 104

ब्रह्मघ्नेन पिबन्तश्च विप्रा देशाः पुराणि च। अचिरादेव पीड्यन्ते दुर्भिक्षव्याधितस्करैः।।

brahmaghnena pibantaśca viprā deśāḥ purāṇi ca| acirādeva pīḍyante durbhikṣavyādhitaskaraiḥ||

Verse 105

ब्राह्मणं पापकर्माणं विप्राणामाततायिनम्। क्षत्रियं वैश्यशूद्रौ च नेत्रोद्धारेण योजयेत्।।

brāhmaṇaṃ pāpakarmāṇaṃ viprāṇāmātatāyinam| kṣatriyaṃ vaiśyaśūdrau ca netroddhāreṇa yojayet||

Verse 106

दुर्बलानां बलं राजा बलिनो ये च साधवः। बलिनां दुर्बलानां च पापानां मृत्त्युरिष्यते।।

durbalānāṃ balaṃ rājā balino ye ca sādhavaḥ| balināṃ durbalānāṃ ca pāpānāṃ mṛttyuriṣyate||

Verse 107

सदोषमपि यो हन्यादश्राव्य जगतीपते। दुर्बलं बलवन्तं वा स पराजयमर्हति।।

sadoṣamapi yo hanyādaśrāvya jagatīpate| durbalaṃ balavantaṃ vā sa parājayamarhati||

Verse 108

राजाज्ञां प्राड्विवाकं च नेच्छेद्यच्चापि निष्पतेत्। साक्षिणं साधुवाक्यं च जितं तमपि निर्दिशेत्।।

rājājñāṃ prāḍvivākaṃ ca necchedyaccāpi niṣpatet| sākṣiṇaṃ sādhuvākyaṃ ca jitaṃ tamapi nirdiśet||

Verse 109

बन्धनान्निष्पतेद्यच्च प्रतिभूर्न ददाति च। कुलजश्च धनाढ्यश्च स पराजयमर्हति।।

bandhanānniṣpatedyacca pratibhūrna dadāti ca| kulajaśca dhanāḍhyaśca sa parājayamarhati||

Verse 110

राजाज्ञया समाहूतो यो न गच्छेत्सभां नरः। बलवन्तमुपाश्रित्य सायुधः स पराजितः।।

rājājñayā samāhūto yo na gacchetsabhāṃ naraḥ| balavantamupāśritya sāyudhaḥ sa parājitaḥ||

Verse 111

तं दण्डेन विनिर्जित्य महासाहसिकं नरम्। वियुक्तदेहसर्वस्वं परलोकं विसर्जयेत्।।

taṃ daṇḍena vinirjitya mahāsāhasikaṃ naram| viyuktadehasarvasvaṃ paralokaṃ visarjayet||

Verse 112

मृतस्यापि न देयानि पिण्डदानानि केनचित्। दत्त्वा दण्डं प्रयच्छेत मध्यमं पूर्वसाहयम्।।

mṛtasyāpi na deyāni piṇḍadānāni kenacit| dattvā daṇḍaṃ prayaccheta madhyamaṃ pūrvasāhayam||

Verse 113

कुलस्त्रीव्यभिचारं च राष्ट्रस्य च विमर्दनम्। ब्रह्महत्यां च चौर्यं च राजद्रोहं च पञ्चमम्।।

kulastrīvyabhicāraṃ ca rāṣṭrasya ca vimardanam| brahmahatyāṃ ca cauryaṃ ca rājadrohaṃ ca pañcamam||

Verse 114

युद्धादन्यत्र हिंसायां सुरापस्य च कीर्तने। महान्तं गुरुतल्पे च मित्रद्रोहे च पातकम्।।

yuddhādanyatra hiṃsāyāṃ surāpasya ca kīrtane| mahāntaṃ gurutalpe ca mitradrohe ca pātakam||

Verse 115

न कथंचिदुपेक्षेत महासाहसिकं नरम्। सर्वस्वमपहृत्याशु ततः प्राणैर्वियोजयेत्।।

na kathaṃcidupekṣeta mahāsāhasikaṃ naram| sarvasvamapahṛtyāśu tataḥ prāṇairviyojayet||

Verse 116

त्रिषु वर्णेषु यो दण्डः प्रणीतो ब्रह्मणा पुरा। महासाहसिकं विप्रं कृताङ्कं विप्रवासयेत्।।

triṣu varṇeṣu yo daṇḍaḥ praṇīto brahmaṇā purā| mahāsāhasikaṃ vipraṃ kṛtāṅkaṃ vipravāsayet||

Verse 117

साहस्रो वा भवेद्दण्डः काञ्चनो देहनिष्क्रिया। चतुर्णामपि वर्णानामेवमाहोशना कविः।।

sāhasro vā bhaveddaṇḍaḥ kāñcano dehaniṣkriyā| caturṇāmapi varṇānāmevamāhośanā kaviḥ||

Verse 118

नारीणां बालवृद्धानां गोपतेश्च महामतिः। पापानां दुर्विनीतानां प्राणान्तं च बृहस्पतिः। दण्डमाह महाभाग सर्वेषामाततायिनाम्।।

nārīṇāṃ bālavṛddhānāṃ gopateśca mahāmatiḥ| pāpānāṃ durvinītānāṃ prāṇāntaṃ ca bṛhaspatiḥ| daṇḍamāha mahābhāga sarveṣāmātatāyinām||

Verse 119

सर्वेषां पापबुद्धीनां पापकर्मैव क्वुर्वताम्। धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां दण्डो निर्दोष इष्यते। सौबलस्य च दुर्बुद्धेः कर्णस्य च दुरात्मनः।।

sarveṣāṃ pāpabuddhīnāṃ pāpakarmaiva kvurvatām| dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ daṇḍo nirdoṣa iṣyate| saubalasya ca durbuddheḥ karṇasya ca durātmanaḥ||

Verse 120

पश्यतां चैव शूराणां याऽहं द्यूते सभां तदा। रजस्वला समानीता भवतां पश्यतां नृप। वाससैकेन संवीता तव दोषेण भूपते।।

paśyatāṃ caiva śūrāṇāṃ yā'haṃ dyūte sabhāṃ tadā| rajasvalā samānītā bhavatāṃ paśyatāṃ nṛpa| vāsasaikena saṃvītā tava doṣeṇa bhūpate||

Verse 121

माभूद्धर्मविलोपस्ते धृतराष्ट्रकुलक्षयात्। क्रोधाग्निना तु दग्धं च सपशुद्रव्यसंचयम्।।

mābhūddharmavilopaste dhṛtarāṣṭrakulakṣayāt| krodhāgninā tu dagdhaṃ ca sapaśudravyasaṃcayam||

Verse 122

साऽहमेवंविधं दुःखं संप्राप्ता तव हेतुना। आदित्यस्य प्रसादेन न च प्राणैर्वियोजिता।।

sā'hamevaṃvidhaṃ duḥkhaṃ saṃprāptā tava hetunā| ādityasya prasādena na ca prāṇairviyojitā||

Verse 123

रक्षिता देवदेवेन जगतः कालहेतुना। दिवाकरेण देवेन विवस्त्रा न कृता तदा।।

rakṣitā devadevena jagataḥ kālahetunā| divākareṇa devena vivastrā na kṛtā tadā||

Verse 124

एतेषां यतमानानां न मेऽद्य वचनं मृषा। त्वं तु सर्वां महीं त्यक्त्वा कुरुषे स्वयमापदम्।।

eteṣāṃ yatamānānāṃ na me'dya vacanaṃ mṛṣā| tvaṃ tu sarvāṃ mahīṃ tyaktvā kuruṣe svayamāpadam||

Verse 125

यथाऽऽस्तां संमतौ राज्ञां पृथिव्यां राजसत्तम्। मांधाता चाम्बरीषश्च तथा राजन्विराजसे।।

yathā''stāṃ saṃmatau rājñāṃ pṛthivyāṃ rājasattam| māṃdhātā cāmbarīṣaśca tathā rājanvirājase||

Verse 126

प्रशाधि पृथिवीं देवीं प्रजा धर्मेण पालयन्। सपर्वतवनद्वीपां मा राजन्विमना भव।।

praśādhi pṛthivīṃ devīṃ prajā dharmeṇa pālayan| saparvatavanadvīpāṃ mā rājanvimanā bhava||

Verse 127

यजस्व विविधैर्यज्ञैर्युध्यस्वारीन्प्रयच्छ च। धनानि भोगान्वासांसि द्विजातिभ्यो नृपोत्तम।।

yajasva vividhairyajñairyudhyasvārīnprayaccha ca| dhanāni bhogānvāsāṃsi dvijātibhyo nṛpottama||