Adhyaya 142

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति राज्ञा ब्राह्मणवर्जं दण्डेन प्रजापालनकरणे शुक्रमतानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। यदिदं घोरमुद्दिष्टमश्रद्धेयमिवानृतम्। अस्तिस्विद्दस्युमर्यादा यामयं परिवर्जयेत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि द्विचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 142।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati rājñā brāhmaṇavarjaṃ daṇḍena prajāpālanakaraṇe śukramatānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| yadidaṃ ghoramuddiṣṭamaśraddheyamivānṛtam| astisviddasyumaryādā yāmayaṃ parivarjayet|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi dvicatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 142||

Verse 2

संमुह्यामि विपीदामि धर्मो मे शिथिलीकृतः। उद्यमं नाधिगच्छामि कुतश्चित्परिचिन्तयन्।। भीष्म उवाच।

saṃmuhyāmi vipīdāmi dharmo me śithilīkṛtaḥ| udyamaṃ nādhigacchāmi kutaścitparicintayan|| bhīṣma uvāca|

Verse 3

नैतच्छ्रुत्वागमादेव तव धर्मानुशासनम्। प्रज्ञासमभिहारोऽयं कविभिः संभृतं मधु।। अस्तिस्विदस्य मर्यादा इति ध. पाठः।।

naitacchrutvāgamādeva tava dharmānuśāsanam| prajñāsamabhihāro'yaṃ kavibhiḥ saṃbhṛtaṃ madhu|| astisvidasya maryādā iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 4

बाह्याः प्रतिविधातव्याः प्रज्ञा राज्ञा ततस्ततः। बहुशाखेन धर्मेण यत्रैषा संप्रसिध्यते।। एतदागमादेव श्रुत्वा तव धर्मानुशासनं मया कृतमिति नास्ति किंतु प्रज्ञायाः समभिहारो निष्ठा कल्पितेयमित्यर्थः। एतदग्रिहोत्रादिवद्विधेयं न अपितु कविभिरकरणे महान्तं दोषं पश्यद्भिः कल्पितमिति भावः। नैतद्वुध्वाऽऽगमादेवेति ध. पाठः।।

bāhyāḥ pratividhātavyāḥ prajñā rājñā tatastataḥ| bahuśākhena dharmeṇa yatraiṣā saṃprasidhyate|| etadāgamādeva śrutvā tava dharmānuśāsanaṃ mayā kṛtamiti nāsti kiṃtu prajñāyāḥ samabhihāro niṣṭhā kalpiteyamityarthaḥ| etadagrihotrādivadvidheyaṃ na apitu kavibhirakaraṇe mahāntaṃ doṣaṃ paśyadbhiḥ kalpitamiti bhāvaḥ| naitadvudhvā''gamādeveti dha. pāṭhaḥ||

Verse 5

बुद्धिं संजनयेद्राज्ञां धर्ममाचरतां सदा। जयो भवति कौरव्य सदा तद्वृद्धिरेव च।।

buddhiṃ saṃjanayedrājñāṃ dharmamācaratāṃ sadā| jayo bhavati kauravya sadā tadvṛddhireva ca||

Verse 6

बुद्धिश्रेष्ठा हि राजानो जयन्ति विजयैषिणः। धर्मः प्रतिविधातव्यो बुद्ध्या राज्ञा ततस्ततः।। ततस्ततः कोकिलवराहवूकसिंहादिभ्यः शिक्षित्वा प्रज्ञाः प्रतिविधातव्याः।।

buddhiśreṣṭhā hi rājāno jayanti vijayaiṣiṇaḥ| dharmaḥ pratividhātavyo buddhyā rājñā tatastataḥ|| tatastataḥ kokilavarāhavūkasiṃhādibhyaḥ śikṣitvā prajñāḥ pratividhātavyāḥ||

Verse 7

नैकशाखेन धर्मेण राज्ञो धर्मो विधीयते। दुर्बलस्य कुतः प्रज्ञा पुरस्तादनुदाहृता।। प्रतिविधातव्यश्चिकित्सनीयः।।

naikaśākhena dharmeṇa rājño dharmo vidhīyate| durbalasya kutaḥ prajñā purastādanudāhṛtā|| pratividhātavyaścikitsanīyaḥ||

Verse 8

अद्वैधज्ञः प्रतिद्वैधे संशयं प्राप्नुमर्हति। बुद्धिद्वैधं विधातव्यं पुरस्तादेव भारत।। द्वैधमेकस्यैव कर्मणः क्वचित्काले धर्मत्वं क्वचिदधर्मत्वमिति द्विप्रकारत्वम्। तस्मिन्प्राप्ते तदनभिज्ञः संशयं संकटं प्राप्नोति। अहिंसाया धर्मत्वेऽपि चोररक्षया पापं भवति तद्वदिहं ज्ञेयम्।।

advaidhajñaḥ pratidvaidhe saṃśayaṃ prāpnumarhati| buddhidvaidhaṃ vidhātavyaṃ purastādeva bhārata|| dvaidhamekasyaiva karmaṇaḥ kvacitkāle dharmatvaṃ kvacidadharmatvamiti dviprakāratvam| tasminprāpte tadanabhijñaḥ saṃśayaṃ saṃkaṭaṃ prāpnoti| ahiṃsāyā dharmatve'pi corarakṣayā pāpaṃ bhavati tadvadihaṃ jñeyam||

Verse 9

पार्श्वतः कारणं राज्ञो विषूच्यस्त्वापगा इव। जनास्तूच्चरितं धर्मं विजान्त्यन्यथाऽन्यथा।।

pārśvataḥ kāraṇaṃ rājño viṣūcyastvāpagā iva| janāstūccaritaṃ dharmaṃ vijāntyanyathā'nyathā||

Verse 10

सम्यग्विज्ञानिनः केचिन्मिथ्याविज्ञानिनः परे। तद्वै यथायथं बुद्ध्वा ज्ञानमाददते सताम्।।

samyagvijñāninaḥ kecinmithyāvijñāninaḥ pare| tadvai yathāyathaṃ buddhvā jñānamādadate satām||

Verse 11

परिमुष्णन्ति शास्त्राणि धर्मस्य परिपन्थिनः। वैषम्यमर्थविद्यानां निरर्थाः ख्यापयन्ति ते।। सतां मतमिति शेषः।।

parimuṣṇanti śāstrāṇi dharmasya paripanthinaḥ| vaiṣamyamarthavidyānāṃ nirarthāḥ khyāpayanti te|| satāṃ matamiti śeṣaḥ||

Verse 12

आजिजीविषवो विद्यां यशः कामौ समन्तनः। ते सर्वे नृप पापिष्ठा धर्मस्य परिपन्थिनः।। मुष्णन्ति धर्मशास्त्रविरुद्धमर्थशास्त्रां नादर्तव्यमिति वदन्ति। वैषम्यमप्रामाण्यमधर्मत्वं वा।।

ājijīviṣavo vidyāṃ yaśaḥ kāmau samantanaḥ| te sarve nṛpa pāpiṣṭhā dharmasya paripanthinaḥ|| muṣṇanti dharmaśāstraviruddhamarthaśāstrāṃ nādartavyamiti vadanti| vaiṣamyamaprāmāṇyamadharmatvaṃ vā||

Verse 13

अपक्वमतयो मन्दा न जानन्ति यथातथम्। तथा ह्यशास्त्रकुशलाः सर्वत्रायुक्तिनिष्ठिताः।।

apakvamatayo mandā na jānanti yathātatham| tathā hyaśāstrakuśalāḥ sarvatrāyuktiniṣṭhitāḥ||

Verse 14

परिमुष्णन्ति शास्त्राणि शास्त्रदोषानुदर्शिनः। विज्ञानमथ विद्यानां न सम्यगिति मे मतिः।। शास्त्रचोरनिन्दाप्रसङ्गात्तदुपजीविनोऽपि निन्दति। आजिजीविषव इति सार्धैस्चतुर्भिः।।

parimuṣṇanti śāstrāṇi śāstradoṣānudarśinaḥ| vijñānamatha vidyānāṃ na samyagiti me matiḥ|| śāstracoranindāprasaṅgāttadupajīvino'pi nindati| ājijīviṣava iti sārdhaiscaturbhiḥ||

Verse 15

निन्दया परविद्यानां स्वविद्यां ख्यापयन्ति च। वागास्तिक्यानुनीताश्च दुग्धविद्याफला इव।। न सम्यगिति वर्तत इति ट. ड.द. पाठः।।

nindayā paravidyānāṃ svavidyāṃ khyāpayanti ca| vāgāstikyānunītāśca dugdhavidyāphalā iva|| na samyagiti vartata iti ṭa. ḍa.da. pāṭhaḥ||

Verse 16

तान्विद्यावणिजो विद्धि राक्षसानिव भारत। व्याजेन कृत्स्नो विहितो धर्मस्ते परिहास्यते।।

tānvidyāvaṇijo viddhi rākṣasāniva bhārata| vyājena kṛtsno vihito dharmaste parihāsyate||

Verse 17

न धर्मवचनं वाचा नैव बुद्ध्येति नः श्रुतम्। इति बार्हस्पत्यविज्ञानं प्रोवाच मघवा स्वयम्।। निवर्तनैरविद्यानामिति थ. पाठः। वागस्त्रा वाक्छरीभूता इति झ. ट. पाठः।।

na dharmavacanaṃ vācā naiva buddhyeti naḥ śrutam| iti bārhaspatyavijñānaṃ provāca maghavā svayam|| nivartanairavidyānāmiti tha. pāṭhaḥ| vāgastrā vākcharībhūtā iti jha. ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 18

न त्यव वचनं किंचिदनिमित्तादिहोच्यते। स्वविनीतेन शास्त्रेण ह्यविद्यः स्यादथापरः।। वाचा केवलया बुद्ध्या वा केवलेन धर्मवचनं धर्मिश्चयो नास्त्यपितु समुच्चिताभ्यामुभाभ्यां धर्मनिर्णय इत्यर्थः।।

na tyava vacanaṃ kiṃcidanimittādihocyate| svavinītena śāstreṇa hyavidyaḥ syādathāparaḥ|| vācā kevalayā buddhyā vā kevalena dharmavacanaṃ dharmiścayo nāstyapitu samuccitābhyāmubhābhyāṃ dharmanirṇaya ityarthaḥ||

Verse 19

लोकयात्रामिहैके तु धर्मं प्राहुर्मनीषिणः। समुद्दिष्टं सतां धर्मं स्वयमूहेत् पण्डितः।। अध्यवस्यन्ति चापर इति ट. ड. द. पाठः।।

lokayātrāmihaike tu dharmaṃ prāhurmanīṣiṇaḥ| samuddiṣṭaṃ satāṃ dharmaṃ svayamūhet paṇḍitaḥ|| adhyavasyanti cāpara iti ṭa. ḍa. da. pāṭhaḥ||

Verse 20

अमर्षाच्छास्त्रसंमोहादनिमित्तादिहोच्यते। शास्त्रं प्राज्ञस्य वदतः समूहे यात्यदर्शनम्।। इहलोके तु एके आचार्याः लोकयात्रां तन्निर्वाहमेव धर्मं प्राहुः। साच चोरादीनां वधमन्तरेण न संभवतीत्यवश्यं हिंसापि कर्तव्येति तेषामाशयः। एवंसत्यपि मतभेदे युक्त्यैव धर्मं ऊहेतेत्याह समिति।।

amarṣācchāstrasaṃmohādanimittādihocyate| śāstraṃ prājñasya vadataḥ samūhe yātyadarśanam|| ihaloke tu eke ācāryāḥ lokayātrāṃ tannirvāhameva dharmaṃ prāhuḥ| sāca corādīnāṃ vadhamantareṇa na saṃbhavatītyavaśyaṃ hiṃsāpi kartavyeti teṣāmāśayaḥ| evaṃsatyapi matabhede yuktyaiva dharmaṃ ūhetetyāha samiti||

Verse 21

आगमागतया बुद्ध्या वचनेन प्रशस्यते। अज्ञानाज्ज्ञानहेतुत्वाद्वचनं साधु मन्यते।। तस्मादमर्षादींस्त्यक्त्वा समूहे सभायां शास्त्रं वदेदित्याशयेनाह अमर्षादिति। समूहे यत्प्रदर्शनमिति ध. पाठः।।

āgamāgatayā buddhyā vacanena praśasyate| ajñānājjñānahetutvādvacanaṃ sādhu manyate|| tasmādamarṣādīṃstyaktvā samūhe sabhāyāṃ śāstraṃ vadedityāśayenāha amarṣāditi| samūhe yatpradarśanamiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 22

अनुपागतमेवेदं शास्त्रमेवमपार्थकम्। दैतेयानुशना प्राह संशयच्छेदनं पुरा।। आगमागतया बुद्ध्या श्रुत्युपगृहीतेन तर्केण सहितं यद्वचनं तेन प्रशस्यते शास्त्रं नान्यतरेण। अन्यस्तु ज्ञानहेतुत्वात् अज्ञातज्ञापकतया वचनं तर्केण हीनं शब्दमेव साधु मन्यते। कुतः अज्ञानात्।।

anupāgatamevedaṃ śāstramevamapārthakam| daiteyānuśanā prāha saṃśayacchedanaṃ purā|| āgamāgatayā buddhyā śrutyupagṛhītena tarkeṇa sahitaṃ yadvacanaṃ tena praśasyate śāstraṃ nānyatareṇa| anyastu jñānahetutvāt ajñātajñāpakatayā vacanaṃ tarkeṇa hīnaṃ śabdameva sādhu manyate| kutaḥ ajñānāt||

Verse 23

ज्ञानमप्यपदिश्यं हि यथा नास्ति तथैव तत्। तेन संच्छिन्नमूलेन कस्तोषयितुमिच्छति।। अन्यः पुनः युक्त्या इदं शास्त्रं दूषितं इति हेतोरपार्थकं व्यर्थमिति मन्यते तदप्यज्ञानादेव। तस्मात्तर्केण शास्त्रस्य शास्त्रेण तर्कस्य वा बाधमकृत्वा यदुभयसंमतं तदेवानुष्ठेयमित्युशनसो मतं पूर्वोक्तेन बार्हस्पत्येन ज्ञानेनैक्यं गतमिति दर्शितम्।।

jñānamapyapadiśyaṃ hi yathā nāsti tathaiva tat| tena saṃcchinnamūlena kastoṣayitumicchati|| anyaḥ punaḥ yuktyā idaṃ śāstraṃ dūṣitaṃ iti hetorapārthakaṃ vyarthamiti manyate tadapyajñānādeva| tasmāttarkeṇa śāstrasya śāstreṇa tarkasya vā bādhamakṛtvā yadubhayasaṃmataṃ tadevānuṣṭheyamityuśanaso mataṃ pūrvoktena bārhaspatyena jñānenaikyaṃ gatamiti darśitam||

Verse 24

पुनर्व्यवसितं यो वा नेदं वाक्यमुपाश्नुते। उग्रायैव हि सृष्टोऽसि कर्मणे तत्त्वमीक्षसे।।

punarvyavasitaṃ yo vā nedaṃ vākyamupāśnute| ugrāyaiva hi sṛṣṭo'si karmaṇe tattvamīkṣase||

Verse 25

अग्रे मामन्ववेक्षस्व राजन्योऽयं बुभूषते। यथा प्रमुच्यते त्वन्यो यदर्थं न प्रमोदते।।

agre māmanvavekṣasva rājanyo'yaṃ bubhūṣate| yathā pramucyate tvanyo yadarthaṃ na pramodate||

Verse 26

अजोऽश्वः क्षत्रमित्येतत्सदृशं ब्रह्मणा कृतम्। तस्मान्नतैक्ष्ण्याद्भूतानां यात्रा काचित्प्रसिद्ध्यति।। अपदिश्यं दिशोर्मध्ये स्थितं कोटिद्वयस्पर्शि ज्ञानं संशयरूपं तद्यथा नास्ति तथैव व्यर्थमित्यर्थः।।

ajo'śvaḥ kṣatramityetatsadṛśaṃ brahmaṇā kṛtam| tasmānnataikṣṇyādbhūtānāṃ yātrā kācitprasiddhyati|| apadiśyaṃ diśormadhye sthitaṃ koṭidvayasparśi jñānaṃ saṃśayarūpaṃ tadyathā nāsti tathaiva vyarthamityarthaḥ||

Verse 27

यस्त्ववध्यवधे दोषः स वध्यस्यावधे स्मृतः। एषा ह्येव तु मर्यादा यामयं परिवर्जयेत्।।

yastvavadhyavadhe doṣaḥ sa vadhyasyāvadhe smṛtaḥ| eṣā hyeva tu maryādā yāmayaṃ parivarjayet||

Verse 28

तस्मात्तीक्ष्णः प्रजा राजा स्वधर्मे स्थापयत्युत। अन्योन्यं भक्षयन्तो हि प्रचरेयुर्वृका इव।।

tasmāttīkṣṇaḥ prajā rājā svadharme sthāpayatyuta| anyonyaṃ bhakṣayanto hi pracareyurvṛkā iva||

Verse 29

यस्य दस्युगणा राष्ट्रे ध्वाङ्क्षा मत्स्याञ्जलादिव। विहरन्ति परस्वानि स वै क्षत्रियपांसनः।।

yasya dasyugaṇā rāṣṭre dhvāṅkṣā matsyāñjalādiva| viharanti parasvāni sa vai kṣatriyapāṃsanaḥ||

Verse 30

कुलीनान्सचिवान्कृत्वा वेदविद्यासमन्वितान्। प्रशाधि पृथिवीं राजन्प्रजा धर्मेण पालयन्।।

kulīnānsacivānkṛtvā vedavidyāsamanvitān| praśādhi pṛthivīṃ rājanprajā dharmeṇa pālayan||

Verse 31

विहीनजन्मकर्माणि यः प्रगृह्णाति भूमिपः। उभयस्याविशेषज्ञस्तद्वै क्षत्रं नपुंसकम्।।

vihīnajanmakarmāṇi yaḥ pragṛhṇāti bhūmipaḥ| ubhayasyāviśeṣajñastadvai kṣatraṃ napuṃsakam||

Verse 32

नैवोग्रं नैव चानुग्रं धर्मेणेह प्रशस्यते। उभयं न व्यतिक्रामेदुग्रो भूत्वा मृदुर्भव।।

naivograṃ naiva cānugraṃ dharmeṇeha praśasyate| ubhayaṃ na vyatikrāmedugro bhūtvā mṛdurbhava||

Verse 33

कष्टः क्षत्रियधर्मोऽयं सौहृदं त्वयि मे स्थितम्। उग्रकर्मणि सृष्टोऽसि तस्माद्राज्यं प्रशाधि वै।।

kaṣṭaḥ kṣatriyadharmo'yaṃ sauhṛdaṃ tvayi me sthitam| ugrakarmaṇi sṛṣṭo'si tasmādrājyaṃ praśādhi vai||

Verse 34

अरुष्टः कस्यचिद्राजन्नेवमेव समाचर। अशिष्टनिग्रहो नित्यं शिष्टस्य परिपालनम्। एवं शुक्रोऽब्रवीद्धीमानापत्सु भरतर्षभ।।

aruṣṭaḥ kasyacidrājannevameva samācara| aśiṣṭanigraho nityaṃ śiṣṭasya paripālanam| evaṃ śukro'bravīddhīmānāpatsu bharatarṣabha||

Verse 35

युधिष्ठिर उवाच। अस्ति चेदिह मर्यादा यामन्यो नातिलङ्घयेत्। पृच्छामि त्वां सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह।। अज इति। यथाऽजो यज्ञार्थं नीयते तद्धिताय एवं अश्वक्षत्रियावपि संग्रामार्थं नीयेते तद्धितायैव।।

yudhiṣṭhira uvāca| asti cediha maryādā yāmanyo nātilaṅghayet| pṛcchāmi tvāṃ satāṃ śreṣṭha tanme brūhi pitāmaha|| aja iti| yathā'jo yajñārthaṃ nīyate taddhitāya evaṃ aśvakṣatriyāvapi saṃgrāmārthaṃ nīyete taddhitāyaiva||

Verse 36

भीष्म उवाच। ब्राह्मणानेव सेवेत विद्याबृद्धांस्तपस्विनः। श्रुतचारित्रवृत्ताढ्यान्पवित्रं ह्येतदुत्तमम्।। वृत्तिश्चैषा महाबाहो इति ट. ड. थ. पाठः।।

bhīṣma uvāca| brāhmaṇāneva seveta vidyābṛddhāṃstapasvinaḥ| śrutacāritravṛttāḍhyānpavitraṃ hyetaduttamam|| vṛttiścaiṣā mahābāho iti ṭa. ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 37

शुश्रूषा तु महाराज सान्त्वं विप्रेषु नित्यदा। क्रुद्धैर्हि विप्रैः कर्माणि कृतानि बहुधा नृप।।

śuśrūṣā tu mahārāja sāntvaṃ vipreṣu nityadā| kruddhairhi vipraiḥ karmāṇi kṛtāni bahudhā nṛpa||

Verse 38

तेषां प्रीत्या यशो मुख्यमप्रीत्या परमं भयम्। प्रीत्या ह्यमृतवद्विप्राः क्रुद्धाश्चैव यथोरगाः।।

teṣāṃ prītyā yaśo mukhyamaprītyā paramaṃ bhayam| prītyā hyamṛtavadviprāḥ kruddhāścaiva yathoragāḥ||