Adhyaya 141

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति आपदि अभक्ष्यभक्षणेनाप्यात्मरक्षणकरणे दृष्टान्ततया विश्वामित्रश्वपचसंवादानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। हीने परमके धर्मे सर्वलोकविलङ्घिते। अधर्मे धर्मतां नीते धर्मे चाधर्मतां गते।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati āpadi abhakṣyabhakṣaṇenāpyātmarakṣaṇakaraṇe dṛṣṭāntatayā viśvāmitraśvapacasaṃvādānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| hīne paramake dharme sarvalokavilaṅghite| adharme dharmatāṃ nīte dharme cādharmatāṃ gate||

Verse 2

मर्यादासु प्रभिन्नासु क्षुभिते लोकिश्चये। राजभिः पीडिते लोके चोरैर्वाऽपि विशांपते।।

maryādāsu prabhinnāsu kṣubhite lokiścaye| rājabhiḥ pīḍite loke corairvā'pi viśāṃpate||

Verse 3

सर्वाश्रमेषु मूढेषु कर्मसूपहतेषु च। कामाल्लोभाच्च मोहाच्च भयं पश्यत्सु भारत।।

sarvāśrameṣu mūḍheṣu karmasūpahateṣu ca| kāmāllobhācca mohācca bhayaṃ paśyatsu bhārata||

Verse 4

अविश्वस्तेषु सर्वेषु नित्यं भीतेषु भारत। नित्यं च हन्यमानेषु वञ्चयत्सु परस्परम्।।

aviśvasteṣu sarveṣu nityaṃ bhīteṣu bhārata| nityaṃ ca hanyamāneṣu vañcayatsu parasparam||

Verse 5

प्रदीप्तेषु च देशेषु ब्राह्मण्ये चातिपीडिते। अवर्षति च पर्जन्ये मिथो भेदे समुत्थिते।।

pradīpteṣu ca deśeṣu brāhmaṇye cātipīḍite| avarṣati ca parjanye mitho bhede samutthite||

Verse 6

सर्वस्मिन्दस्युसाद्भूते पृथिव्यामुपजीवने। केनस्विद्ब्राह्मणो जीवेज्जघन्ये काल आगते।।

sarvasmindasyusādbhūte pṛthivyāmupajīvane| kenasvidbrāhmaṇo jīvejjaghanye kāla āgate||

Verse 7

अतितिक्षुः पुत्रपौत्राननुक्रोशान्नराधिप। कतमापदि वर्तेत तन्मे ब्रूहि पितामह।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि एकचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 141।।

atitikṣuḥ putrapautrānanukrośānnarādhipa| katamāpadi varteta tanme brūhi pitāmaha|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi āpaddharmaparvaṇi ekacatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 141||

Verse 8

कथं च राजा वर्तेत लोके कलुषतां गते। कथमर्थाच्च धर्माच्च न हीयेत परंतप।।

kathaṃ ca rājā varteta loke kaluṣatāṃ gate| kathamarthācca dharmācca na hīyeta paraṃtapa||

Verse 9

भीष्म उवाच। राजमूला महाबाहो योगक्षेमसुवृष्टयः। प्रजासु व्याधयश्चैव मरणं च भयानि च।। अतितिक्षुः युक्तुमनिच्छुः। अनुक्रोशात् दयातः।।

bhīṣma uvāca| rājamūlā mahābāho yogakṣemasuvṛṣṭayaḥ| prajāsu vyādhayaścaiva maraṇaṃ ca bhayāni ca|| atitikṣuḥ yuktumanicchuḥ| anukrośāt dayātaḥ||

Verse 10

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्च भरतर्षभ। राजमूला इति मतिर्मम नास्त्यत्र संशयः।।

kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliśca bharatarṣabha| rājamūlā iti matirmama nāstyatra saṃśayaḥ||

Verse 11

तस्मिंस्त्वभ्यागते काले प्रजानां दोषकारके। विज्ञानबलमास्थाय जीवितव्यं भवेत्तदा।।

tasmiṃstvabhyāgate kāle prajānāṃ doṣakārake| vijñānabalamāsthāya jīvitavyaṃ bhavettadā||

Verse 12

अधाप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। विश्वामित्रस्य संवादं चण्डालस्य च पक्कणे।। अप्राप्तप्रापणं योगः। प्राप्तसंरक्षणं क्षेमः।।

adhāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| viśvāmitrasya saṃvādaṃ caṇḍālasya ca pakkaṇe|| aprāptaprāpaṇaṃ yogaḥ| prāptasaṃrakṣaṇaṃ kṣemaḥ||

Verse 13

त्रेताद्वापरयोः संधौ पुरा दैवव्यतिक्रमात्। अनावृष्टिरभूद्धोरा लोके द्वादशवार्षिकी।।

tretādvāparayoḥ saṃdhau purā daivavyatikramāt| anāvṛṣṭirabhūddhorā loke dvādaśavārṣikī||

Verse 14

प्रजानामतिवृद्धानां युगान्ते समुपस्थिते। त्रेतायां मोक्षसमये द्वापरप्रतिपादने।।

prajānāmativṛddhānāṃ yugānte samupasthite| tretāyāṃ mokṣasamaye dvāparapratipādane||

Verse 15

न ववर्ष सहस्राक्षः प्रतिलोमोऽभवद्गुरुः। जगाम दक्षिणं मार्गं सोमो व्यावृत्तमण्डलः।। पक्कणे चण्डालागारे।।

na vavarṣa sahasrākṣaḥ pratilomo'bhavadguruḥ| jagāma dakṣiṇaṃ mārgaṃ somo vyāvṛttamaṇḍalaḥ|| pakkaṇe caṇḍālāgāre||

Verse 16

नावश्यायोऽपि रात्र्यन्ते कुत एवाभ्रराजयः। नद्यः संक्षिप्ततोयौघाः किंचिदन्तर्गताऽभवन्।। प्रतिलोमो वक्रः। व्यावृत्तं अन्यथाभूतं मण्डलं यस्य।।

nāvaśyāyo'pi rātryante kuta evābhrarājayaḥ| nadyaḥ saṃkṣiptatoyaughāḥ kiṃcidantargatā'bhavan|| pratilomo vakraḥ| vyāvṛttaṃ anyathābhūtaṃ maṇḍalaṃ yasya||

Verse 17

सरांसि सरितश्चैव कूपाः प्रस्रवणानि च। हतत्विषो न लक्ष्यन्ते निसर्गात्पूर्वकारितात्।।

sarāṃsi saritaścaiva kūpāḥ prasravaṇāni ca| hatatviṣo na lakṣyante nisargātpūrvakāritāt||

Verse 18

भूमिः शुष्कजलस्थाना विनिवृत्तसभाप्रपा। निवृत्तयज्ञस्वाध्याया निर्वषट्‌कारमङ्गला।।

bhūmiḥ śuṣkajalasthānā vinivṛttasabhāprapā| nivṛttayajñasvādhyāyā nirvaṣaṭ‌kāramaṅgalā||

Verse 19

उत्सन्नकृषिगोरक्षा निवृत्तविपणापणा। निवृत्तपूर्वसमया संप्रनष्टमहोत्सवा।। अवश्यायो धूमिका।।

utsannakṛṣigorakṣā nivṛttavipaṇāpaṇā| nivṛttapūrvasamayā saṃpranaṣṭamahotsavā|| avaśyāyo dhūmikā||

Verse 20

अस्थिकङ्कालसंकीर्णा हाहाभूतनराकुला। शून्यभूयिष्ठनगरा दग्धग्रामनिवेशना।।

asthikaṅkālasaṃkīrṇā hāhābhūtanarākulā| śūnyabhūyiṣṭhanagarā dagdhagrāmaniveśanā||

Verse 21

क्वचिच्चोरैः क्वचिच्छूरैः क्वचिद्राजभिरातुरैः। परस्परभयाच्चैव शून्यभूयिष्ठनिर्जना।।

kvaciccoraiḥ kvacicchūraiḥ kvacidrājabhirāturaiḥ| parasparabhayāccaiva śūnyabhūyiṣṭhanirjanā||

Verse 22

गतदैवतसंस्थाना वृद्धबालविनाकृता। गोजाविमहिषीहीना परस्परपराहता।।

gatadaivatasaṃsthānā vṛddhabālavinākṛtā| gojāvimahiṣīhīnā parasparaparāhatā||

Verse 23

हतविप्रा हतारक्षा प्रनष्टोत्सवसंचया। शवभूतनरप्राया बभूव वसुधा तदा।। विषणो विक्रयादिः। आपणो हट्टः।।

hataviprā hatārakṣā pranaṣṭotsavasaṃcayā| śavabhūtanaraprāyā babhūva vasudhā tadā|| viṣaṇo vikrayādiḥ| āpaṇo haṭṭaḥ||

Verse 24

तस्मिन्प्रतिभये काले क्षीणधर्मे युधिष्ठिर। बभूवुः क्षुधिता मर्त्याः खादमानाः परस्परम्।।

tasminpratibhaye kāle kṣīṇadharme yudhiṣṭhira| babhūvuḥ kṣudhitā martyāḥ khādamānāḥ parasparam||

Verse 25

ऋषयो नियमांस्त्यक्त्वा परित्यक्ताग्निदेवताः। आश्रमान्संपरित्यज्य पर्यधावन्नितस्ततः।।

ṛṣayo niyamāṃstyaktvā parityaktāgnidevatāḥ| āśramānsaṃparityajya paryadhāvannitastataḥ||

Verse 26

विश्वामित्रोऽथ भगवान्महर्षिरनिकेतनः। क्षुधा परिगतो धीमान्समन्तात्पर्यधावत्।।

viśvāmitro'tha bhagavānmaharṣiraniketanaḥ| kṣudhā parigato dhīmānsamantātparyadhāvat||

Verse 27

त्यक्त्वा दारांश्च पुत्रांश्च कस्मिंश्च जनसंसदि। भक्ष्याभक्ष्यसमो भ्रूत्वा निरग्निरनिकेतनः।।

tyaktvā dārāṃśca putrāṃśca kasmiṃśca janasaṃsadi| bhakṣyābhakṣyasamo bhrūtvā niragniraniketanaḥ||

Verse 28

स कदाचित्परिपतञ्श्वपचानां निकेतनम्। हिंस्राणां प्राणिघातानामाससाद वने क्वचित्।।

sa kadācitparipatañśvapacānāṃ niketanam| hiṃsrāṇāṃ prāṇighātānāmāsasāda vane kvacit||

Verse 29

विभिन्नकलशाकीर्णं श्रमांसेन च भूषितम्। वराहखरभग्नास्थिकपालघटसंकुलम्।।

vibhinnakalaśākīrṇaṃ śramāṃsena ca bhūṣitam| varāhakharabhagnāsthikapālaghaṭasaṃkulam||

Verse 30

मृतचेलपरिस्तीर्णं निर्माल्यकृतभूषणम्। सर्पनिर्मोकमालाभिः कृतचिह्नकुटीमुखम्।।

mṛtacelaparistīrṇaṃ nirmālyakṛtabhūṣaṇam| sarpanirmokamālābhiḥ kṛtacihnakuṭīmukham||

Verse 31

कुक्कुटाराबहुलं गर्दभध्वनिनादितम्। उद्धोषद्भिः खरैर्वाक्यैः कलहद्भिः परस्परम्।।

kukkuṭārābahulaṃ gardabhadhvanināditam| uddhoṣadbhiḥ kharairvākyaiḥ kalahadbhiḥ parasparam||

Verse 32

उलूकपक्षिध्वनिभिर्देवतायतनैर्वृतम्। लोहघण्टापरिष्कारं श्वयूथपरिवारितम्।।

ulūkapakṣidhvanibhirdevatāyatanairvṛtam| lohaghaṇṭāpariṣkāraṃ śvayūthaparivāritam||

Verse 33

तत्प्रविश्य क्षुधाविष्टो गाधिपुत्रो महानृपिः। आहारान्वेषणे युक्तः परं यत्नं समास्थितः।।

tatpraviśya kṣudhāviṣṭo gādhiputro mahānṛpiḥ| āhārānveṣaṇe yuktaḥ paraṃ yatnaṃ samāsthitaḥ||

Verse 34

न च क्वचिदविन्दत्स भिक्षमाणोऽपि कौशिकः। मांसमन्नं फलं मूलमन्यद्वा तत्र किंचन।।

na ca kvacidavindatsa bhikṣamāṇo'pi kauśikaḥ| māṃsamannaṃ phalaṃ mūlamanyadvā tatra kiṃcana||

Verse 35

अहो कृच्छ्रं मया प्राप्तमिति निश्चित्य कौशिकः। पपात भूमौ दौर्बल्यात्तस्मिंश्चण्डालपक्कणे।।

aho kṛcchraṃ mayā prāptamiti niścitya kauśikaḥ| papāta bhūmau daurbalyāttasmiṃścaṇḍālapakkaṇe||

Verse 36

स चिन्तयामास मुनिः किंनु मे सुकृतं भवेत्। कथं वृथा न मृत्युः स्यादिति पार्थिवसत्तम।। हता आरक्षा रक्षाकर्तारो यस्यां सा।।

sa cintayāmāsa muniḥ kiṃnu me sukṛtaṃ bhavet| kathaṃ vṛthā na mṛtyuḥ syāditi pārthivasattama|| hatā ārakṣā rakṣākartāro yasyāṃ sā||

Verse 37

स ददर्श श्वमांसस्य कुतन्त्रीं पतितां मुनिः। चण्डालस्य गृहे राजन्सद्यः शस्त्रहतस्य वै।। वृथा अन्नं विना।।

sa dadarśa śvamāṃsasya kutantrīṃ patitāṃ muniḥ| caṇḍālasya gṛhe rājansadyaḥ śastrahatasya vai|| vṛthā annaṃ vinā||

Verse 38

स चिन्तयामास तदा स्तेयं कार्यमितो मया। न--दानीमुपायो मे विद्यते प्राणधारणे।।

sa cintayāmāsa tadā steyaṃ kāryamito mayā| na--dānīmupāyo me vidyate prāṇadhāraṇe||

Verse 39

---सु विहितं स्तेयं विशिष्टसमहीनतः। परस्परं भवेत्पूर्वमास्थेयमिति निश्चयः। कुतन्त्रीं दण्डिकाम्।।

---su vihitaṃ steyaṃ viśiṣṭasamahīnataḥ| parasparaṃ bhavetpūrvamāstheyamiti niścayaḥ| kutantrīṃ daṇḍikām||

Verse 40

हीनादादेयमादौ स्यात्समानात्तदनन्तरम्। असंभवे त्वाददीत विशिष्टादपि धार्मिकात्।।

hīnādādeyamādau syātsamānāttadanantaram| asaṃbhave tvādadīta viśiṣṭādapi dhārmikāt||

Verse 41

सोऽहमन्तावसायीनां हराम्येनां प्रतिग्रहात्। न स्तेयदोषं पश्यामि हरिष्याम्येतदामिषम्।। विप्रेण प्राणरक्षार्थं कर्तव्यमिति निश्चयः इति झ. पाठः।।

so'hamantāvasāyīnāṃ harāmyenāṃ pratigrahāt| na steyadoṣaṃ paśyāmi hariṣyāmyetadāmiṣam|| vipreṇa prāṇarakṣārthaṃ kartavyamiti niścayaḥ iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 42

एतां बुद्धिं समास्थाय विश्वामित्रो महामुनिः। तस्मिन्देशे सुसुष्वाप पतितो यत्र भारत।।

etāṃ buddhiṃ samāsthāya viśvāmitro mahāmuniḥ| tasmindeśe susuṣvāpa patito yatra bhārata||

Verse 43

स विगाढां निशां दृष्ट्वा सुप्ते चण्डालपक्कणे। शनैरुत्थाय भगवान्प्रविवेश कुटीमुखम्।।

sa vigāḍhāṃ niśāṃ dṛṣṭvā supte caṇḍālapakkaṇe| śanairutthāya bhagavānpraviveśa kuṭīmukham||

Verse 44

स सुप्त एव चण्डालः श्लेष्मापिहितलोचनः। परिभिन्नस्वरो रूक्षः प्रोवाचाप्रियदर्शनः।।

sa supta eva caṇḍālaḥ śleṣmāpihitalocanaḥ| paribhinnasvaro rūkṣaḥ provācāpriyadarśanaḥ||

Verse 45

कः कुतन्त्रीं घट्टयति सुप्ते चण्डालपक्कणे। जागर्मि नैव सुप्तोऽस्मि हतोऽसीति च दारुणः।। प्रतिग्रहात्तज्जदोषात् स्तैन्यदोषमधिकं न पश्यामीत्यर्थः।।

kaḥ kutantrīṃ ghaṭṭayati supte caṇḍālapakkaṇe| jāgarmi naiva supto'smi hato'sīti ca dāruṇaḥ|| pratigrahāttajjadoṣāt stainyadoṣamadhikaṃ na paśyāmītyarthaḥ||

Verse 46

विश्वामित्रोऽहमित्येव सहसा तमुवाच ह। सहसाऽभ्यागतं भूयः सोद्वेगस्तेन कर्मणा।।

viśvāmitro'hamityeva sahasā tamuvāca ha| sahasā'bhyāgataṃ bhūyaḥ sodvegastena karmaṇā||

Verse 47

विश्वामित्रोऽहमायुष्मन्नागतोऽहं बुभुक्षितः। मा वधीर्मम सद्बुद्धे यदि सम्यक्प्रपश्यसि।। घट्टयति चालयति।।

viśvāmitro'hamāyuṣmannāgato'haṃ bubhukṣitaḥ| mā vadhīrmama sadbuddhe yadi samyakprapaśyasi|| ghaṭṭayati cālayati||

Verse 48

चण्डालस्तद्वचः श्रुत्वा महर्षेर्भावितात्मनः। शयनादुपसंभ्रान्त उद्ययौ प्रति तं ततः।।

caṇḍālastadvacaḥ śrutvā maharṣerbhāvitātmanaḥ| śayanādupasaṃbhrānta udyayau prati taṃ tataḥ||

Verse 49

स विसृज्याश्रु नेत्राभ्यां बहुमानात्कृताञ्जलिः। उवाच कौशिकं रात्रौ ब्रह्मन्किं ते चिकीर्षितम्।।

sa visṛjyāśru netrābhyāṃ bahumānātkṛtāñjaliḥ| uvāca kauśikaṃ rātrau brahmankiṃ te cikīrṣitam||

Verse 50

विश्वामित्रस्तु मातङ्गमुवाच परिसान्त्वयन्। क्षुधितोऽन्तर्गतप्राणो हरिष्यामि श्वजाघनीम्।।

viśvāmitrastu mātaṅgamuvāca parisāntvayan| kṣudhito'ntargataprāṇo hariṣyāmi śvajāghanīm||

Verse 51

क्षुधितः कलुषं यातो नास्ति ह्रीरशनार्थिनः। क्षुच्च मां दूषयत्यत्र हरिष्यामि श्वजाघनीम्।। मम माम्।।

kṣudhitaḥ kaluṣaṃ yāto nāsti hrīraśanārthinaḥ| kṣucca māṃ dūṣayatyatra hariṣyāmi śvajāghanīm|| mama mām||

Verse 52

अवसीदन्ति मे प्राणाः स्मृतिर्मे नश्यति क्षुधा। दुर्बलो नष्टसंज्ञश्च भक्ष्याभक्ष्यविवर्जितः। सोधर्मं बुध्यमानोऽपि हरिष्यामि श्वजाघनीम्।।

avasīdanti me prāṇāḥ smṛtirme naśyati kṣudhā| durbalo naṣṭasaṃjñaśca bhakṣyābhakṣyavivarjitaḥ| sodharmaṃ budhyamāno'pi hariṣyāmi śvajāghanīm||

Verse 53

यदा भैक्षं न विन्दामि युष्माकमहमालये। तदा बुद्धिः कृता पापे हरिष्यामि श्वजाघनीम्।।

yadā bhaikṣaṃ na vindāmi yuṣmākamahamālaye| tadā buddhiḥ kṛtā pāpe hariṣyāmi śvajāghanīm||

Verse 54

अग्निर्मुखं पुरोधाश्च देवानां शुचिषाङ्विभुः। यथा च सर्वभुग्ब्रह्मा तथा मां विद्धि धर्मतः।। कलुषं यातः पापं कर्मानुसृतः।।

agnirmukhaṃ purodhāśca devānāṃ śuciṣāṅvibhuḥ| yathā ca sarvabhugbrahmā tathā māṃ viddhi dharmataḥ|| kaluṣaṃ yātaḥ pāpaṃ karmānusṛtaḥ||

Verse 55

तमुवाच स चण्डालो महर्षे शृणु मे वचः। श्रुत्वा तथा तमातिष्ठ यथा धर्मो न हीयते।।

tamuvāca sa caṇḍālo maharṣe śṛṇu me vacaḥ| śrutvā tathā tamātiṣṭha yathā dharmo na hīyate||

Verse 56

धर्मं तवापि विप्रर्षे शृणु यत्ते ब्रवीम्यहम्।।

dharmaṃ tavāpi viprarṣe śṛṇu yatte bravīmyaham||

Verse 57

मृगाणामधमं श्वानं प्रवदन्ति मनीषिणः। तस्याप्यधम उद्देशः शरीरस्य तु जाघी।।

mṛgāṇāmadhamaṃ śvānaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ| tasyāpyadhama uddeśaḥ śarīrasya tu jāghī||

Verse 58

नेदं सम्यग्व्यवसितं महर्षे कर्म गर्हितम्। चण्डालस्वस्य हरणमभक्ष्यस्य विशेषतः।।

nedaṃ samyagvyavasitaṃ maharṣe karma garhitam| caṇḍālasvasya haraṇamabhakṣyasya viśeṣataḥ||

Verse 59

साध्वन्यमनुपश्य त्वमुपायं प्राणधारणे। श्वमांसलोभात्तपसो नाशस्ते स्यान्महामुने।।

sādhvanyamanupaśya tvamupāyaṃ prāṇadhāraṇe| śvamāṃsalobhāttapaso nāśaste syānmahāmune||

Verse 60

जानता विहितो मार्गो न कार्यो धर्मसंकरः। मा स्म धर्मं परित्याक्षीस्त्वं हि धर्मविदुत्तमः।।

jānatā vihito mārgo na kāryo dharmasaṃkaraḥ| mā sma dharmaṃ parityākṣīstvaṃ hi dharmaviduttamaḥ||

Verse 61

विश्वामित्रस्ततो राजन्नित्युक्तो भरतर्षभ। क्षुधार्तः प्रत्युवाचेदं पुनरेव महामुनिः।।

viśvāmitrastato rājannityukto bharatarṣabha| kṣudhārtaḥ pratyuvācedaṃ punareva mahāmuniḥ||

Verse 62

निराहारस्य सुमहान्मम कालोऽभिधावतः। न विद्यतेऽप्युपायश्च कश्चिन्मे प्राणधारणे।।

nirāhārasya sumahānmama kālo'bhidhāvataḥ| na vidyate'pyupāyaśca kaścinme prāṇadhāraṇe||

Verse 63

येनकेन विशेषेण कर्मणा येनकेनचित्। उज्जिहीर्षे सीदमानः समर्थो धर्ममाचरेत्।।

yenakena viśeṣeṇa karmaṇā yenakenacit| ujjihīrṣe sīdamānaḥ samartho dharmamācaret||

Verse 64

ऐन्द्रो धर्मः क्षत्रियाणां ब्राह्मणानामथाग्निकः। ब्रह्मवह्निर्मम बलं भोक्ष्यामि शमयन्क्षुधाम्।। अग्निर्देवानां मुखं च पुरोधाश्च सः। शुचिषाट् शुचि मेध्यमेव सहते नामेध्यम् तथाहं ब्रह्मा ब्राह्मणोऽपि तत्तुल्यत्वात्सर्वभुग्भविष्यामीत्यर्थः।।

aindro dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ brāhmaṇānāmathāgnikaḥ| brahmavahnirmama balaṃ bhokṣyāmi śamayankṣudhām|| agnirdevānāṃ mukhaṃ ca purodhāśca saḥ| śuciṣāṭ śuci medhyameva sahate nāmedhyam tathāhaṃ brahmā brāhmaṇo'pi tattulyatvātsarvabhugbhaviṣyāmītyarthaḥ||

Verse 65

यथायथैव जीवेद्धि तत्कर्तव्यमहेलया। जीवितं मरणाच्छ्रेयो जीवन्धर्ममवाप्नुयात्।।

yathāyathaiva jīveddhi tatkartavyamahelayā| jīvitaṃ maraṇācchreyo jīvandharmamavāpnuyāt||

Verse 66

सोऽहं जीवितमाकाङ्क्षन्नभक्ष्यस्यापि भक्षणम्। व्यवस्ये बुद्धिपूर्वं वै तद्भवाननुमन्यताम्।।

so'haṃ jīvitamākāṅkṣannabhakṣyasyāpi bhakṣaṇam| vyavasye buddhipūrvaṃ vai tadbhavānanumanyatām||

Verse 67

जीवन्धर्मं चरिष्यामि प्रणोत्स्याम्यशुभानि तु। तपोभिर्विद्यया चैव ज्योतींषीव महत्तमः।।

jīvandharmaṃ cariṣyāmi praṇotsyāmyaśubhāni tu| tapobhirvidyayā caiva jyotīṃṣīva mahattamaḥ||

Verse 68

श्वपच उवाच। नैतत्खादन्प्राप्स्यसे प्राणमद्य नायुर्दीर्घं नामृतस्येव तृप्तिम्। भिक्षामन्यां भिक्ष मा ते मनोस्तु श्वभक्षणे श्वा ह्यभक्ष्यो द्विजानाम्।।

śvapaca uvāca| naitatkhādanprāpsyase prāṇamadya nāyurdīrghaṃ nāmṛtasyeva tṛptim| bhikṣāmanyāṃ bhikṣa mā te manostu śvabhakṣaṇe śvā hyabhakṣyo dvijānām||

Verse 69

विश्वामित्र उवाच। न दुर्भिक्षे सुलभं मांसमन्य च्छ्वपाकमन्ये न च मेऽस्ति वित्तम। क्षुघार्तश्चाहमगतिर्निराशः श्वजाघनीं ष़ड्‌सात्साधु मन्ये।।

viśvāmitra uvāca| na durbhikṣe sulabhaṃ māṃsamanya cchvapākamanye na ca me'sti vittama| kṣughārtaścāhamagatirnirāśaḥ śvajāghanīṃ ṣa़ḍ‌sātsādhu manye||

Verse 70

श्वपच उवाच। पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रस्य वै विशः। शल्यकः श्वाविधो गोधा शशः कूर्मश्च पञ्चमः। यदि शास्त्रं प्रमाणं ते माऽभक्ष्ये वै मनः कृथाः।।

śvapaca uvāca| pañca pañcanakhā bhakṣyā brahmakṣatrasya vai viśaḥ| śalyakaḥ śvāvidho godhā śaśaḥ kūrmaśca pañcamaḥ| yadi śāstraṃ pramāṇaṃ te mā'bhakṣye vai manaḥ kṛthāḥ||

Verse 71

विश्वामित्र उवाच। अगस्त्येनासुरो जग्धो वातापिः क्षुधितेन वै। अहमापद्गतः क्षुब्धो भक्षयिष्ये श्वजाघनीम्।।

viśvāmitra uvāca| agastyenāsuro jagdho vātāpiḥ kṣudhitena vai| ahamāpadgataḥ kṣubdho bhakṣayiṣye śvajāghanīm||

Verse 72

श्वपच उवाच। भिक्षामन्यामाहरेति न च कर्तुमिहार्हसि। न नूनं कार्यमेतद्वै हर कामं श्वजाघनीम्।। ऐन्द्रः पालात्मकः। आग्निकः सर्वभुक्त्वरूपः। ब्रह्म वेदः स एव वह्निः।।

śvapaca uvāca| bhikṣāmanyāmāhareti na ca kartumihārhasi| na nūnaṃ kāryametadvai hara kāmaṃ śvajāghanīm|| aindraḥ pālātmakaḥ| āgnikaḥ sarvabhuktvarūpaḥ| brahma vedaḥ sa eva vahniḥ||

Verse 73

विश्वामित्र उवाच। शिष्टा वै कारणं धर्मे तद्वृत्तमनुवर्तये। परां मेध्याशनादेनां भक्ष्यां मन्ये श्वजाघनीम्।। इति कर्तुं नार्हसीति योजना।।

viśvāmitra uvāca| śiṣṭā vai kāraṇaṃ dharme tadvṛttamanuvartaye| parāṃ medhyāśanādenāṃ bhakṣyāṃ manye śvajāghanīm|| iti kartuṃ nārhasīti yojanā||

Verse 74

श्वपच उवाच। असद्भिर्यः समाचीर्णो न स धर्मः सनातनः। अकार्यमिह कार्यं वा मा छलेनाशुभं कृथाः।।

śvapaca uvāca| asadbhiryaḥ samācīrṇo na sa dharmaḥ sanātanaḥ| akāryamiha kāryaṃ vā mā chalenāśubhaṃ kṛthāḥ||

Verse 75

विश्वामित्र उवाच। न पातकं नावमतमृषिः सन्कर्तुमर्हति। समौ च श्वमृगौ मन्ये तस्माद्भोक्ष्ये श्वजाघनीम्।। शिष्टाः अगस्त्यादयः।।

viśvāmitra uvāca| na pātakaṃ nāvamatamṛṣiḥ sankartumarhati| samau ca śvamṛgau manye tasmādbhokṣye śvajāghanīm|| śiṣṭāḥ agastyādayaḥ||

Verse 76

श्वपच उवाच। यद्ब्राह्मणार्थे कृतमर्थिनेन तेनर्षिणा तदभक्ष्यं न कामात्। स वै धर्मो यत्र न पापमस्ति सर्वैरुपायैर्गुरवो हि रक्ष्याः।।

śvapaca uvāca| yadbrāhmaṇārthe kṛtamarthinena tenarṣiṇā tadabhakṣyaṃ na kāmāt| sa vai dharmo yatra na pāpamasti sarvairupāyairguravo hi rakṣyāḥ||

Verse 77

विश्वामित्र उवाच। मित्रं च मे ब्राह्मणस्यायमात्मा प्रियश्च मे पूज्यतमश्च लोके। तद्भोक्तुकामोऽहमिमां जिहीर्षे नृशंसानामीदृशानां न विभ्ये।। समौ पशुत्वादिति भावः नृशंसमपि भक्षित्वा तेन वातापिना भक्ष्यमाणा ब्राह्मणा रक्षिता इति धर्म एवेत्यर्थः।।

viśvāmitra uvāca| mitraṃ ca me brāhmaṇasyāyamātmā priyaśca me pūjyatamaśca loke| tadbhoktukāmo'hamimāṃ jihīrṣe nṛśaṃsānāmīdṛśānāṃ na vibhye|| samau paśutvāditi bhāvaḥ nṛśaṃsamapi bhakṣitvā tena vātāpinā bhakṣyamāṇā brāhmaṇā rakṣitā iti dharma evetyarthaḥ||

Verse 78

श्वपच उवाच। कामं नरा जीवितं संत्यजन्ति न चाभक्ष्ये क्वचित्कुर्वन्ति बुद्धिम्। सर्वांश्च कामान्प्राप्नुवन्तीति विद्धि स्वर्गे निवासात्सहते क्षुधां वै।।

śvapaca uvāca| kāmaṃ narā jīvitaṃ saṃtyajanti na cābhakṣye kvacitkurvanti buddhim| sarvāṃśca kāmānprāpnuvantīti viddhi svarge nivāsātsahate kṣudhāṃ vai||

Verse 79

विश्वामित्र उवाच। स्थाने भवेत्स यशः प्रेत्यभावे निःसंशयः कर्मणां वै विनाशः। अहं पुनर्व्रतनित्यः शमात्मा मूलं रक्ष्यं भक्षयिष्याम्यभक्ष्यम्।। तर्हि अयमात्मा देहो मम मित्रं एतस्य रक्षणार्थं मयाप्येतद्भुक्तं चेन्न कश्चिद्दोषोऽस्तीत्याह मित्रं चेति।।

viśvāmitra uvāca| sthāne bhavetsa yaśaḥ pretyabhāve niḥsaṃśayaḥ karmaṇāṃ vai vināśaḥ| ahaṃ punarvratanityaḥ śamātmā mūlaṃ rakṣyaṃ bhakṣayiṣyāmyabhakṣyam|| tarhi ayamātmā deho mama mitraṃ etasya rakṣaṇārthaṃ mayāpyetadbhuktaṃ cenna kaściddoṣo'stītyāha mitraṃ ceti||

Verse 80

बुद्ध्यात्मके व्यक्तमस्तीति सृष्टो मोक्षात्मके त्वं यथा शिष्टचक्षुः। यद्यप्येतत्संशयाच्च त्रपामि नाहं भविष्यामि यथा न माया।। स कामः प्रेत्यभावे मरणे सति यशः यशस्करो भवेदिति स्थाने युक्तम्। अनशनेन मरणं श्रेय इति सत्यमित्यर्थः। जीवतस्त्वनश्नतो धर्मलोपः प्रत्यक्षः। मूलं धर्मस्य शरीरं रक्ष्यं तस्य वैकल्येन धर्मविरोधो भवतीत्यर्थः।।

buddhyātmake vyaktamastīti sṛṣṭo mokṣātmake tvaṃ yathā śiṣṭacakṣuḥ| yadyapyetatsaṃśayācca trapāmi nāhaṃ bhaviṣyāmi yathā na māyā|| sa kāmaḥ pretyabhāve maraṇe sati yaśaḥ yaśaskaro bhavediti sthāne yuktam| anaśanena maraṇaṃ śreya iti satyamityarthaḥ| jīvatastvanaśnato dharmalopaḥ pratyakṣaḥ| mūlaṃ dharmasya śarīraṃ rakṣyaṃ tasya vaikalyena dharmavirodho bhavatītyarthaḥ||

Verse 81

श्वपच उवाच। गोपनीयमिदं दुःखमिति मे निश्चिता मतिः। दुष्कृतं ब्राह्मणं सन्तं यस्त्वामहमुपालभे।। बुद्ध्यात्मके व्यक्तमस्तीति पुण्यं मोहात्मके यत्र यथा श्वभक्ष्ये। यद्यप्येत त्संशयात्मा चरामि नाहं भविष्यामि यथा त्वमेवेति झ. पाठः। तत्र बुद्ध्यात्मके प्रमातरि विचारिते श्वजाघनीभक्षणेऽपि पुण्यमस्तीति जाने। ज्ञानोत्पत्तियोग्यं शरीरमपथेन्नापि रक्ष्यमेवेति भावः। तथापि श्वभक्षणमात्रेण स्वादृशः श्वपचोऽहं न भविष्यामि। तपसा दोषं दूरीकर्तुं शक्तोऽस्मीति भावः।।

śvapaca uvāca| gopanīyamidaṃ duḥkhamiti me niścitā matiḥ| duṣkṛtaṃ brāhmaṇaṃ santaṃ yastvāmahamupālabhe|| buddhyātmake vyaktamastīti puṇyaṃ mohātmake yatra yathā śvabhakṣye| yadyapyeta tsaṃśayātmā carāmi nāhaṃ bhaviṣyāmi yathā tvameveti jha. pāṭhaḥ| tatra buddhyātmake pramātari vicārite śvajāghanībhakṣaṇe'pi puṇyamastīti jāne| jñānotpattiyogyaṃ śarīramapathennāpi rakṣyameveti bhāvaḥ| tathāpi śvabhakṣaṇamātreṇa svādṛśaḥ śvapaco'haṃ na bhaviṣyāmi| tapasā doṣaṃ dūrīkartuṃ śakto'smīti bhāvaḥ||

Verse 82

विश्वामित्र उवाच। पिबन्त्येवोदकं गावो मण्डूकेषु रुवत्स्वपि। न तेऽधिकारो धर्मेऽस्ति वा भूरात्मप्रशंसकः।। इदं श्वजाघनीभक्षणजं दुःखं पापं गोपनीयं गूहनीयं त्वया क्रियमाणं निरसनीयमिति मे बुद्धिर्निश्चितास्ति।।

viśvāmitra uvāca| pibantyevodakaṃ gāvo maṇḍūkeṣu ruvatsvapi| na te'dhikāro dharme'sti vā bhūrātmapraśaṃsakaḥ|| idaṃ śvajāghanībhakṣaṇajaṃ duḥkhaṃ pāpaṃ gopanīyaṃ gūhanīyaṃ tvayā kriyamāṇaṃ nirasanīyamiti me buddhirniścitāsti||

Verse 83

श्वपच उवाच। सुहृद्भूत्वाऽनुशोचे त्वां कृपा हि त्वयि मे द्विज। तदिदं श्रेय आधत्स्व मा लोभे चेत आदधाः।।

śvapaca uvāca| suhṛdbhūtvā'nuśoce tvāṃ kṛpā hi tvayi me dvija| tadidaṃ śreya ādhatsva mā lobhe ceta ādadhāḥ||

Verse 84

विश्वामित्र उवाच। सृहृन्मे त्वं सुखेप्सुश्चेदापदो मां समुद्धर। जामऽहं धर्मतोऽऽत्मानमुत्सृजेमां श्वजाघनीम्।।

viśvāmitra uvāca| sṛhṛnme tvaṃ sukhepsuścedāpado māṃ samuddhara| jāma'haṃ dharmato''tmānamutsṛjemāṃ śvajāghanīm||

Verse 85

श्वपच उवाच। नैवोत्सहे भवतो दातुमेतां नोपेक्षितुं ह्रियमाणं स्वमन्नम्। उभौ स्यावः श्वमलेनानुलिप्तौ दाता चाहं ब्राह्मणस्त्वं प्रतीच्छम्।। धर्मे धर्मानुशासने।।

śvapaca uvāca| naivotsahe bhavato dātumetāṃ nopekṣituṃ hriyamāṇaṃ svamannam| ubhau syāvaḥ śvamalenānuliptau dātā cāhaṃ brāhmaṇastvaṃ pratīccham|| dharme dharmānuśāsane||

Verse 86

विश्वामित्र उवाच। अद्याहमेतद्वॄजिनं कर्म कृत्वा जीवंश्चरिष्यामि महापवित्रम्। संपूतात्मा धर्ममेवाभिपत्स्ये यदेतयोर्गुरु तद्वै ब्रवीहि।।

viśvāmitra uvāca| adyāhametadvṝjinaṃ karma kṛtvā jīvaṃścariṣyāmi mahāpavitram| saṃpūtātmā dharmamevābhipatsye yadetayorguru tadvai bravīhi||

Verse 87

श्वपच उवाच। आत्मैव साक्षी किल धर्मकृत्ये त्वमेव जानासि यदत्र दुष्कृतम्। यो ह्याद्रियाद्भक्ष्यमिति श्वमांसं मन्ये न तस्यास्ति विवर्जनीयम्।।

śvapaca uvāca| ātmaiva sākṣī kila dharmakṛtye tvameva jānāsi yadatra duṣkṛtam| yo hyādriyādbhakṣyamiti śvamāṃsaṃ manye na tasyāsti vivarjanīyam||

Verse 88

विश्वामित्र उवाच। उपधानैः साधते नापि दोषः कार्ये सिद्धे मित्र नात्रापवादः। अस्मिन्नहिंसा नानृते वाक्यलेशो भक्ष्यक्रिया यत्र न तद्गरीयः।।

viśvāmitra uvāca| upadhānaiḥ sādhate nāpi doṣaḥ kārye siddhe mitra nātrāpavādaḥ| asminnahiṃsā nānṛte vākyaleśo bhakṣyakriyā yatra na tadgarīyaḥ||

Verse 89

श्वपच उवाच। यद्येष हेतुस्तव खादने स्या न्न ते वेदः कारणं नार्यधर्मः। तस्माद्भक्ष्ये भक्षणे वा द्विजेन्द्र दोषं न पश्यामि यथेदमत्र।। प्रतीच्छन् प्रतिगृह्णन्।।

śvapaca uvāca| yadyeṣa hetustava khādane syā nna te vedaḥ kāraṇaṃ nāryadharmaḥ| tasmādbhakṣye bhakṣaṇe vā dvijendra doṣaṃ na paśyāmi yathedamatra|| pratīcchan pratigṛhṇan||

Verse 90

विश्वामित्र उवाच। न पातकं भक्षमाणस्य दृष्टं सुरां तु पीत्वा पततीति शब्दः। अन्योन्यकार्याणि यथा तथैव न लेपमात्रेण कृतं हिनस्ति।। हेतुः प्राणपोषणेच्छास्ति। कारणं प्रमाणम्। भक्ष्ये भक्षणे। अभक्षणे इति च्छेदः।।

viśvāmitra uvāca| na pātakaṃ bhakṣamāṇasya dṛṣṭaṃ surāṃ tu pītvā patatīti śabdaḥ| anyonyakāryāṇi yathā tathaiva na lepamātreṇa kṛtaṃ hinasti|| hetuḥ prāṇapoṣaṇecchāsti| kāraṇaṃ pramāṇam| bhakṣye bhakṣaṇe| abhakṣaṇe iti cchedaḥ||

Verse 91

श्वपच उवाच। पादौ मूलं समभवद्वृन्ताकं शिर उच्यते। शेफात्तु गृञ्जरं जातं पलाण्डुस्त्वण्डसंभवः।।

śvapaca uvāca| pādau mūlaṃ samabhavadvṛntākaṃ śira ucyate| śephāttu gṛñjaraṃ jātaṃ palāṇḍustvaṇḍasaṃbhavaḥ||

Verse 92

श्वरोमजः शैव्यशाको लशुनं द्विजसंभवम्। चुक्किनामा पर्णशाकः कर्णादजनि भूसुर।।

śvaromajaḥ śaivyaśāko laśunaṃ dvijasaṃbhavam| cukkināmā parṇaśākaḥ karṇādajani bhūsura||

Verse 93

अस्थानतो हीनतः कुत्सिताद्वा तद्विद्वांसं बाधते साधु वृत्तम्। श्वानं पुनर्यो लभतेऽभिषङ्गा त्तेनापि दण्डः सहितव्य एव।। पततीति शब्दः शब्दशास्त्रस्याज्ञामात्रम्। परंतु पापहेतुर्मुख्यो हिंसाख्योऽत्र न दृश्यत इति भवः। अन्योन्यकार्याणि मैथुनानि। लेपमात्रेण कृतं पुण्यं हिनस्ति नाशयति। तेन ईषत्पापोत्पत्तिरस्तु नतु ब्राह्मण्यादि धर्महानिरस्तीति भावः।।

asthānato hīnataḥ kutsitādvā tadvidvāṃsaṃ bādhate sādhu vṛttam| śvānaṃ punaryo labhate'bhiṣaṅgā ttenāpi daṇḍaḥ sahitavya eva|| patatīti śabdaḥ śabdaśāstrasyājñāmātram| paraṃtu pāpaheturmukhyo hiṃsākhyo'tra na dṛśyata iti bhavaḥ| anyonyakāryāṇi maithunāni| lepamātreṇa kṛtaṃ puṇyaṃ hinasti nāśayati| tena īṣatpāpotpattirastu natu brāhmaṇyādi dharmahānirastīti bhāvaḥ||

Verse 94

भीष्म उवाच। एवमुक्त्वा निववृते मातङ्गः कौशिकं तदा। विश्वामित्रो जहारैव कृतबुद्धिः श्वजाघनीम्।।

bhīṣma uvāca| evamuktvā nivavṛte mātaṅgaḥ kauśikaṃ tadā| viśvāmitro jahāraiva kṛtabuddhiḥ śvajāghanīm||

Verse 95

ततो जग्राह स श्वाङ्गं जीवितार्थी महामुनिः। सदारस्तामुपाहृत्य वने भोक्तुमियेप सः।।

tato jagrāha sa śvāṅgaṃ jīvitārthī mahāmuniḥ| sadārastāmupāhṛtya vane bhoktumiyepa saḥ||

Verse 96

अथास्य बुद्धिरभवद्विधिनाऽहं श्वजाघनीम्। भक्षयामि यथाकालं पूर्वं संतर्प्य देवताः।। अस्थानतश्चाण्डालगृहात्। हीनतश्चौर्यतः। कुत्सिताददित्सतः कदर्यात्। अभिषङ्गादत्याग्रहात्। श्वानं लभते तेनापि तेनैव दण्डः सहितव्यः सोढव्यएव। ननु दातुर्मम दोषोऽस्तीति भावः। अस्थानतो हीनतः कुत्सिताद्वा यो वै द्विजं बाधते साधुवृत्तम्। स्थानं पुनर्यो लभतेतिभङ्गात्तेनापि दण्डः प्रहितः स एवेति ध. पाठः।।

athāsya buddhirabhavadvidhinā'haṃ śvajāghanīm| bhakṣayāmi yathākālaṃ pūrvaṃ saṃtarpya devatāḥ|| asthānataścāṇḍālagṛhāt| hīnataścauryataḥ| kutsitādaditsataḥ kadaryāt| abhiṣaṅgādatyāgrahāt| śvānaṃ labhate tenāpi tenaiva daṇḍaḥ sahitavyaḥ soḍhavyaeva| nanu dāturmama doṣo'stīti bhāvaḥ| asthānato hīnataḥ kutsitādvā yo vai dvijaṃ bādhate sādhuvṛttam| sthānaṃ punaryo labhatetibhaṅgāttenāpi daṇḍaḥ prahitaḥ sa eveti dha. pāṭhaḥ||

Verse 97

ततोऽग्निमुपसंहृत्य ब्राह्मेण विधिना मुनिः। ऐन्द्राग्नेयेन विधिना चरुं श्रपयत स्वयम्।।

tato'gnimupasaṃhṛtya brāhmeṇa vidhinā muniḥ| aindrāgneyena vidhinā caruṃ śrapayata svayam||

Verse 98

ततः समारभत्कर्म दैवं पित्र्यं च भारत। आहूय देवानिन्द्रादीन्भागंभागं विधिक्रमात्।।

tataḥ samārabhatkarma daivaṃ pitryaṃ ca bhārata| āhūya devānindrādīnbhāgaṃbhāgaṃ vidhikramāt||

Verse 99

एतस्मिन्नेव काले तु प्रववर्ष स वासवः। संजीवयन्प्रजाः सर्वा जनयामास चौषधीः।।

etasminneva kāle tu pravavarṣa sa vāsavaḥ| saṃjīvayanprajāḥ sarvā janayāmāsa cauṣadhīḥ||

Verse 100

विश्वामित्रोऽपि भगवांस्तपसा दग्धकिल्चिषः। कालेन महता सिद्धिमवाप परमाद्भुताम्।। यथाकाममिति झ. पाठः।।

viśvāmitro'pi bhagavāṃstapasā dagdhakilciṣaḥ| kālena mahatā siddhimavāpa paramādbhutām|| yathākāmamiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 101

स संहृत्य च तत्कर्म अनास्वाद्य च तद्धविः। तोषयामास देवांश्च पितॄंश्च द्विजसत्तमः।।

sa saṃhṛtya ca tatkarma anāsvādya ca taddhaviḥ| toṣayāmāsa devāṃśca pitṝṃśca dvijasattamaḥ||

Verse 102

एवं विद्वानदीनात्मा व्यसनस्थो जिजीविषुः। सर्वोपायैरुपायज्ञो दीनमात्मानमुद्धरेत्।।

evaṃ vidvānadīnātmā vyasanastho jijīviṣuḥ| sarvopāyairupāyajño dīnamātmānamuddharet||

Verse 103

एतां बुद्धिं समास्थाय जीवितव्यं सदा भवेत्। जीवन्पुण्यमवाप्नोति पुरुषो भद्रमश्नुते।।

etāṃ buddhiṃ samāsthāya jīvitavyaṃ sadā bhavet| jīvanpuṇyamavāpnoti puruṣo bhadramaśnute||

Verse 104

तस्मात्कौन्तेय विदुषा धर्माधर्मविनिश्चये। बुद्धिमास्थाय लोकेऽस्मिन्वर्तितव्यं कृतात्मना।।

tasmātkaunteya viduṣā dharmādharmaviniścaye| buddhimāsthāya loke'sminvartitavyaṃ kṛtātmanā||