Adhyaya 143

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति शरणागतरक्षणे मुचुकुन्दंप्रति भार्गवोक्तव्याधकपोतोपाख्यानानुवादारम्भः।। 1।। वनमध्ये महावृष्टिनिपीडितेन वेदनचिद्व्याधेन वर्थपीडयाऽधः पतितां काञ्चन कपोर्ती पञ्जरे निरुद्ध्य वृष्ट्युपरमे कस्यचिन्महावृक्षस्याधोदेशे शयनम्।। 2।। युधिष्ठिर उवाच। पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद। शरणागतं पालयतो यो धर्मस्तं ब्रवीहि मे।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati śaraṇāgatarakṣaṇe mucukundaṃprati bhārgavoktavyādhakapotopākhyānānuvādārambhaḥ|| 1|| vanamadhye mahāvṛṣṭinipīḍitena vedanacidvyādhena varthapīḍayā'dhaḥ patitāṃ kāñcana kaportī pañjare niruddhya vṛṣṭyuparame kasyacinmahāvṛkṣasyādhodeśe śayanam|| 2|| yudhiṣṭhira uvāca| pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada| śaraṇāgataṃ pālayato yo dharmastaṃ bravīhi me||

Verse 2

भीष्म उवाच। महान्धर्मो महाराज शरणागतपालने। अर्हः प्रष्टुं भवांश्चैनं प्रश्नं भरतसत्तम।।

bhīṣma uvāca| mahāndharmo mahārāja śaraṇāgatapālane| arhaḥ praṣṭuṃ bhavāṃścainaṃ praśnaṃ bharatasattama||

Verse 3

शिबिप्रभृतयो राजन्राजानः शरणं गतान्। परिपाल्य महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः।।

śibiprabhṛtayo rājanrājānaḥ śaraṇaṃ gatān| paripālya mahātmānaḥ saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ||

Verse 4

श्रूयते च कपोतेन शत्रुः शरणमागतः। पूजितश्च यथान्यायं स्वैश्च मांसैर्निमन्त्रितः।।

śrūyate ca kapotena śatruḥ śaraṇamāgataḥ| pūjitaśca yathānyāyaṃ svaiśca māṃsairnimantritaḥ||

Verse 5

युधिष्ठिर उवाच। कथं कपोतेन पुरा शत्रुः शरणमागतः। स्वमांसं भोजितः कां च गतिं लेभे स भारत।।

yudhiṣṭhira uvāca| kathaṃ kapotena purā śatruḥ śaraṇamāgataḥ| svamāṃsaṃ bhojitaḥ kāṃ ca gatiṃ lebhe sa bhārata||

Verse 6

भीष्म उवाच। शृणु राजन्कथां दिव्यां सर्वपापप्रणाशिनीम्। नृपतेर्मुचुकुन्दस्य कथितां भार्गवेण वै।।

bhīṣma uvāca| śṛṇu rājankathāṃ divyāṃ sarvapāpapraṇāśinīm| nṛpatermucukundasya kathitāṃ bhārgaveṇa vai||

Verse 7

इममर्थं पुरा पार्थ मुचुकुन्दो नराधिपः। भार्गवं परिपप्रच्छ प्रणतः पुरुषर्षभ।।

imamarthaṃ purā pārtha mucukundo narādhipaḥ| bhārgavaṃ paripapraccha praṇataḥ puruṣarṣabha||

Verse 8

तस्मै शुश्रूषमाणाय भार्गवोऽकथयत्कथाम्। इमां यथा कपोतेन सिद्धिः प्राप्ता नराधिप।।

tasmai śuśrūṣamāṇāya bhārgavo'kathayatkathām| imāṃ yathā kapotena siddhiḥ prāptā narādhipa||

Verse 9

उशनोवाच। धर्मिश्चयसंयुक्तां कामार्थसहितां कथाम्। शृणुष्वावहितो राजन्गदतो मे महाभुजः।।

uśanovāca| dharmiścayasaṃyuktāṃ kāmārthasahitāṃ kathām| śṛṇuṣvāvahito rājangadato me mahābhujaḥ||

Verse 10

कश्चित्क्षुद्रसमाचारः पृथिव्यां कालसंमितः। चचार पृथिवीपाल घोरः शकुनिलुब्धकः।।

kaścitkṣudrasamācāraḥ pṛthivyāṃ kālasaṃmitaḥ| cacāra pṛthivīpāla ghoraḥ śakunilubdhakaḥ||

Verse 11

काकोल इव कृष्णाङ्गो रूक्षः पापसमाहितः। यवमध्यः कृशग्रीवो ह्रस्वपादो महाहनुः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि त्रिचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 143।।

kākola iva kṛṣṇāṅgo rūkṣaḥ pāpasamāhitaḥ| yavamadhyaḥ kṛśagrīvo hrasvapādo mahāhanuḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi āpaddharmaparvaṇi tricatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 143||

Verse 12

नैव तस्य सुहृत्कश्चिन्न संबन्धी न बान्धवाः। बान्धवैः संपरित्यक्तस्तेन रौद्रेण कर्मणा।।

naiva tasya suhṛtkaścinna saṃbandhī na bāndhavāḥ| bāndhavaiḥ saṃparityaktastena raudreṇa karmaṇā||

Verse 13

नरः पापसमाचारस्त्यक्तव्यो दूरतो बुधैः। आत्मानं यो न संधत्ते सोन्यस्य स्यात्कथं हितः।।

naraḥ pāpasamācārastyaktavyo dūrato budhaiḥ| ātmānaṃ yo na saṃdhatte sonyasya syātkathaṃ hitaḥ||

Verse 14

ये नृशंसा दुरात्मानः प्राणिप्राणहरा नराः। उद्वेजनीया भूतानां व्याला इव भवन्ति ते।।

ye nṛśaṃsā durātmānaḥ prāṇiprāṇaharā narāḥ| udvejanīyā bhūtānāṃ vyālā iva bhavanti te||

Verse 15

स वै क्षारकमादाय वने हत्वा च पक्षिणः। चकार विक्रयं तेषां पतङ्गानां जनाधिपः।। काकोलः काकविशेषः।।

sa vai kṣārakamādāya vane hatvā ca pakṣiṇaḥ| cakāra vikrayaṃ teṣāṃ pataṅgānāṃ janādhipaḥ|| kākolaḥ kākaviśeṣaḥ||

Verse 16

एवं तु वर्तमानस्य तस्य वृत्तिं दुरात्मनः। अगमत्सुमहान्कालो न चाधर्ममबुध्यत।।

evaṃ tu vartamānasya tasya vṛttiṃ durātmanaḥ| agamatsumahānkālo na cādharmamabudhyata||

Verse 17

तस्य भार्यासहायस्य रममाणस्य शाश्वतम्। दैवयोगविमूढस्य नान्या वृत्तिररोचत।।

tasya bhāryāsahāyasya ramamāṇasya śāśvatam| daivayogavimūḍhasya nānyā vṛttirarocata||

Verse 18

ततः कदाचित्तस्याथ वनस्थस्य समन्ततः। पातयन्निव वृक्षांस्तान्सुमहान्वातसंभ्रमः।।

tataḥ kadācittasyātha vanasthasya samantataḥ| pātayanniva vṛkṣāṃstānsumahānvātasaṃbhramaḥ||

Verse 19

मेघसंकुलमाकाशं विद्युन्मण्डलमण्डितम्। संछन्नस्तु मुहूर्तेन नौसार्थैरिव सागरः।।

meghasaṃkulamākāśaṃ vidyunmaṇḍalamaṇḍitam| saṃchannastu muhūrtena nausārthairiva sāgaraḥ||

Verse 20

वारिधारासमूहेन संप्रहृष्टः शतक्रतुः। क्षणेन पूरयामास सलिलेन वसुंधराम्।।

vāridhārāsamūhena saṃprahṛṣṭaḥ śatakratuḥ| kṣaṇena pūrayāmāsa salilena vasuṃdharām||

Verse 21

ततो धाराकुले लोके संभ्रमन्नष्टचेतनः। शीतार्तस्तद्वनं सर्वमाकुलेनान्तरात्मना।।

tato dhārākule loke saṃbhramannaṣṭacetanaḥ| śītārtastadvanaṃ sarvamākulenāntarātmanā||

Verse 22

नैव निम्नं स्थलं वाऽपि सोऽविन्दत विहंगहा। पूरितो हि जलौघेनन तस्य मार्गो वनस्य तु।।

naiva nimnaṃ sthalaṃ vā'pi so'vindata vihaṃgahā| pūrito hi jalaughenana tasya mārgo vanasya tu||

Verse 23

पक्षिणं वर्षवेगेन हता लीनास्तु पादपात्। मृगसिहवराहाश्च ये चान्ये तत्र पक्षिणः।। क्षारकं जालम्।।

pakṣiṇaṃ varṣavegena hatā līnāstu pādapāt| mṛgasihavarāhāśca ye cānye tatra pakṣiṇaḥ|| kṣārakaṃ jālam||

Verse 24

महता वातवर्षेण त्रासितास्ते वनौकसः। भयार्ताश्च क्षुधार्ताश्च बभ्रमुः सहिता वने।।

mahatā vātavarṣeṇa trāsitāste vanaukasaḥ| bhayārtāśca kṣudhārtāśca babhramuḥ sahitā vane||

Verse 25

स तु शीतहतैर्गात्रैर्जगामैव न तस्थिवान्। ददर्श पतितां भूमौ कपोतीं शीतविह्वलाम्।।

sa tu śītahatairgātrairjagāmaiva na tasthivān| dadarśa patitāṃ bhūmau kapotīṃ śītavihvalām||

Verse 26

दृष्टवाऽऽर्तोपि हि पापात्मा स तां पञ्जरकेऽक्षिपत्। स्वयं दुःखाभिभूतोऽपि दुःखमेवाकरोत्परे।।

dṛṣṭavā''rtopi hi pāpātmā sa tāṃ pañjarake'kṣipat| svayaṃ duḥkhābhibhūto'pi duḥkhamevākarotpare||

Verse 27

पापात्मा पापकारित्वत्पापमेव चकार सः। सोऽपश्यत्तरुषण्डेषु मेघनीलं वनस्पतिम्।।

pāpātmā pāpakāritvatpāpameva cakāra saḥ| so'paśyattaruṣaṇḍeṣu meghanīlaṃ vanaspatim||

Verse 28

सेव्यमानं विहंगौघैश्छायावासफलार्थिभिः। धात्रा परोपकाराय स साधुरिव निर्मितः।।

sevyamānaṃ vihaṃgaughaiśchāyāvāsaphalārthibhiḥ| dhātrā paropakārāya sa sādhuriva nirmitaḥ||

Verse 29

अथाभवत्क्षणेनैव वियद्विमलतारकम्। महत्सर इवोत्फुल्लं कुमुदच्छुरितोदकम्। कुसुमाकारताराढ्यमाकाशं निर्मलं बहु।।

athābhavatkṣaṇenaiva viyadvimalatārakam| mahatsara ivotphullaṃ kumudacchuritodakam| kusumākāratārāḍhyamākāśaṃ nirmalaṃ bahu||

Verse 30

घनैर्मुक्तं नभो दृष्ट्वा लुब्धकः शीतविह्वलः। दिशो विलोकयामास वेलां च सुदुरात्मवान्।।

ghanairmuktaṃ nabho dṛṣṭvā lubdhakaḥ śītavihvalaḥ| diśo vilokayāmāsa velāṃ ca sudurātmavān||

Verse 31

दूरे ग्रामनिवेशश्च तस्मात्स्थानादिति प्रभो। कृतबुद्धिर्द्रुमे तस्मिन्वस्तुं तां रजनीं ततः।।

dūre grāmaniveśaśca tasmātsthānāditi prabho| kṛtabuddhirdrume tasminvastuṃ tāṃ rajanīṃ tataḥ||

Verse 32

साञ्जलिः प्रणतिं कृत्वा वाक्यमाह वनस्पतिम्। शरणं यामि यान्यस्मिन्दैवतानीति भारत।।

sāñjaliḥ praṇatiṃ kṛtvā vākyamāha vanaspatim| śaraṇaṃ yāmi yānyasmindaivatānīti bhārata||

Verse 33

स शिलायां शिरः कृत्वा पर्णान्यास्तीर्य भूतले। दुःखेन महताऽऽविष्टस्ततः सुष्वाप पक्षिहा।।

sa śilāyāṃ śiraḥ kṛtvā parṇānyāstīrya bhūtale| duḥkhena mahatā''viṣṭastataḥ suṣvāpa pakṣihā||