Adhyaya 13

Verse 1

युधिष्ठिरंप्रति सहदेववचनम्।। 1।। सहदेव उवाच। न बाह्यं द्रव्यमुत्सृज्य सिद्धिर्भवति भारत। शारीरं द्रव्यमुत्सृज्य सिद्धिर्भवति वा न वा।।

yudhiṣṭhiraṃprati sahadevavacanam|| 1|| sahadeva uvāca| na bāhyaṃ dravyamutsṛjya siddhirbhavati bhārata| śārīraṃ dravyamutsṛjya siddhirbhavati vā na vā||

Verse 2

बाह्यद्रव्यविमुक्तस्य शारीरेष्वनुगृध्यतः। यो धर्मो यत्सुखं वा स्याद्द्विषतां तत्तथाऽस्तु नः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि त्रयोदशोऽध्यायः।। 13।।

bāhyadravyavimuktasya śārīreṣvanugṛdhyataḥ| yo dharmo yatsukhaṃ vā syāddviṣatāṃ tattathā'stu naḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi trayodaśo'dhyāyaḥ|| 13||

Verse 3

शारीरंद्रव्यमुत्सृज्य पृथिवीमनुशासतः। यो धर्मो यत्सुखं वा स्यात्सुहृदां तत्तथाऽस्तु नः।।

śārīraṃdravyamutsṛjya pṛthivīmanuśāsataḥ| yo dharmo yatsukhaṃ vā syātsuhṛdāṃ tattathā'stu naḥ||

Verse 4

द्व्यक्षरस्तु भवेन्मृत्युरुयक्षरं ब्रह्म शाश्वतम्। ममेति द्व्यक्षरो मृत्युर्न ममेति च शाश्वतम्।। सुहृदां तत्तथास्तु न इति ड.थ. पाठः।।

dvyakṣarastu bhavenmṛtyuruyakṣaraṃ brahma śāśvatam| mameti dvyakṣaro mṛtyurna mameti ca śāśvatam|| suhṛdāṃ tattathāstu na iti ḍa.tha. pāṭhaḥ||

Verse 5

ब्रह्ममृत्यू ततो राजन्नात्मन्येव समाश्रितौ। अदृश्यमानौ भूतानि योजयेतामसंशयम्।।

brahmamṛtyū tato rājannātmanyeva samāśritau| adṛśyamānau bhūtāni yojayetāmasaṃśayam||

Verse 6

अविनाशोऽस्य सत्वस्य नियतो यदि भारत। हित्वा शरीरं भूतानां न हिंसा प्रतिपत्स्यते।।

avināśo'sya satvasya niyato yadi bhārata| hitvā śarīraṃ bhūtānāṃ na hiṃsā pratipatsyate||

Verse 7

अथापि च सहोत्पत्तिः सत्वस्य प्रलयस्तथा। नष्टे शरीरे नष्टः स्याद्वृथा च स्यात्क्रियापथः।। ममेति स्वीकारः नममेति परित्यागश्च एतौ मृत्युशाश्वतौ संसारमोक्षयोर्मूले इत्यर्थः।।

athāpi ca sahotpattiḥ satvasya pralayastathā| naṣṭe śarīre naṣṭaḥ syādvṛthā ca syātkriyāpathaḥ|| mameti svīkāraḥ namameti parityāgaśca etau mṛtyuśāśvatau saṃsāramokṣayormūle ityarthaḥ||

Verse 8

तस्मादेकान्तमुत्सृज्य पूर्वैः पूर्वतरैश्च यः। पन्था निषेवितः सद्भिः स निषेव्यो विजानता।।

tasmādekāntamutsṛjya pūrvaiḥ pūrvataraiśca yaḥ| panthā niṣevitaḥ sadbhiḥ sa niṣevyo vijānatā||

Verse 9

स्वायंभुवेन मनुना तथाऽन्यैश्तक्रवर्तिभिः। यद्ययं ह्यधमः पन्थाः कस्मात्तैस्तैर्निषेवितः।।

svāyaṃbhuvena manunā tathā'nyaiśtakravartibhiḥ| yadyayaṃ hyadhamaḥ panthāḥ kasmāttaistairniṣevitaḥ||

Verse 10

कृतत्रेतादियुक्तानि गुणवन्ति च भारत। युगानि बहुशस्तैश्च भुक्तेयमवनी नृप।।

kṛtatretādiyuktāni guṇavanti ca bhārata| yugāni bahuśastaiśca bhukteyamavanī nṛpa||

Verse 11

लब्ध्वाऽपि पृथिवीं कृत्स्नां सहस्थावरजङ्गमाम्। न भुङ्क्ते यो नृपः सम्यक्किंफलं तस्य जीविते।।

labdhvā'pi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ sahasthāvarajaṅgamām| na bhuṅkte yo nṛpaḥ samyakkiṃphalaṃ tasya jīvite||

Verse 12

अथवा वसतो राजन्वने वन्येन जीवतः। द्रव्येषु यस्य ममता मृत्योरास्ये स वर्तते।।

athavā vasato rājanvane vanyena jīvataḥ| dravyeṣu yasya mamatā mṛtyorāsye sa vartate||

Verse 13

बाह्यान्तराणां भूतानां स्वभावं पश्य भारत। ये तु पश्यन्ति तद्भूतं मुच्यन्ते ते महाभयात्।।

bāhyāntarāṇāṃ bhūtānāṃ svabhāvaṃ paśya bhārata| ye tu paśyanti tadbhūtaṃ mucyante te mahābhayāt||

Verse 14

भवान्पिता भवान्माता भवान्भ्राता भवान्गुरुः। दुःखप्रलापानार्तस्य तन्मे त्वं क्षन्तुमर्हसि।।

bhavānpitā bhavānmātā bhavānbhrātā bhavānguruḥ| duḥkhapralāpānārtasya tanme tvaṃ kṣantumarhasi||

Verse 15

तथ्यं वा यदि वाऽतथ्यं यन्मयैतत्प्रभाषितम्। तद्विद्वि पृथिवीपाल भक्त्या भरतसत्तम।।

tathyaṃ vā yadi vā'tathyaṃ yanmayaitatprabhāṣitam| tadvidvi pṛthivīpāla bhaktyā bharatasattama||