Adhyaya 139

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति पूजनीब्रह्मदत्तसंवादानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। उक्तो मन्त्रो महाबाहो विश्वासो नास्ति शत्रुषु। कथं हि राजा वर्तेत यदि सर्वत्र नाश्वसेत्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati pūjanībrahmadattasaṃvādānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| ukto mantro mahābāho viśvāso nāsti śatruṣu| kathaṃ hi rājā varteta yadi sarvatra nāśvaset||

Verse 2

विश्वासाद्धि परं राजन्राज्ञामुत्पद्यते भयम्। कथं हि नाश्वसन्राजा शत्रूञ्जयति पार्थिवः।।

viśvāsāddhi paraṃ rājanrājñāmutpadyate bhayam| kathaṃ hi nāśvasanrājā śatrūñjayati pārthivaḥ||

Verse 3

एतन्मे संशयं छिन्धि मनो मे संप्रमुह्यति। अविश्वासे कथामेतामुपाश्रित्य पितामह।।

etanme saṃśayaṃ chindhi mano me saṃpramuhyati| aviśvāse kathāmetāmupāśritya pitāmaha||

Verse 4

भीष्म उवाच। शृणुष्व राजन्यो वृत्तो ब्रह्मदत्तनिवेशने। पूजन्या सह संवादो ब्रह्मदत्तस्य भूपतेः।।

bhīṣma uvāca| śṛṇuṣva rājanyo vṛtto brahmadattaniveśane| pūjanyā saha saṃvādo brahmadattasya bhūpateḥ||

Verse 5

काम्पिल्ये ब्रह्मदत्तस्य त्वन्तः पुरनिवासिनी। पूजी नाम शकुनिर्दीर्घकालं सहोपिता।

kāmpilye brahmadattasya tvantaḥ puranivāsinī| pūjī nāma śakunirdīrghakālaṃ sahopitā|

Verse 6

रुदज्ञा सर्वभूतानां यथा वै जीवजीवकः। सर्वज्ञा सर्वतत्त्वज्ञा तिर्यग्योनिं गताऽपि स।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि एकोनचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 139।।

rudajñā sarvabhūtānāṃ yathā vai jīvajīvakaḥ| sarvajñā sarvatattvajñā tiryagyoniṃ gatā'pi sa|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi āpaddharmaparvaṇi ekonacatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 139||

Verse 7

अभिप्रजाता सा तत्र पुत्रमेकं सुवर्चसम्। समकालं च राज्ञोऽपि देव्यां पुत्रो व्यजायत।। जीवजीवकः शाकुनिकः। जीवजीवक इति पक्षिविशेष इत्यन्ये।।

abhiprajātā sā tatra putramekaṃ suvarcasam| samakālaṃ ca rājño'pi devyāṃ putro vyajāyata|| jīvajīvakaḥ śākunikaḥ| jīvajīvaka iti pakṣiviśeṣa ityanye||

Verse 8

तयोरर्थे कृतज्ञा तु खेचरी पूजनी सदा। समद्रतीरं सा गत्वा आजहार फलद्वयम्।।

tayorarthe kṛtajñā tu khecarī pūjanī sadā| samadratīraṃ sā gatvā ājahāra phaladvayam||

Verse 9

अष्ट्यर्थं च स्वपुत्रस्य राजपुत्रस्य चैव ह। लमेकं सुतायादाद्राजपुत्राय चापरम्।।

aṣṭyarthaṃ ca svaputrasya rājaputrasya caiva ha| lamekaṃ sutāyādādrājaputrāya cāparam||

Verse 10

---मृतास्यादसदृशं बलतेजोभिवर्धनम्। [आदायादाय सैवाशु तयोः प्रादात्पुनः पुनः।।]

---mṛtāsyādasadṛśaṃ balatejobhivardhanam| [ādāyādāya saivāśu tayoḥ prādātpunaḥ punaḥ||]

Verse 11

ततोऽगच्छत्परां वृद्धिं राजपुत्रः फलाशनात्। ततः स धात्र्या कक्षेण उह्यमानो नृपात्मजः।।

tato'gacchatparāṃ vṛddhiṃ rājaputraḥ phalāśanāt| tataḥ sa dhātryā kakṣeṇa uhyamāno nṛpātmajaḥ||

Verse 12

ददर्श तं पक्षिसुतं बाल्यादागत्य बालकः। ततो बाल्याच्च यत्नेन तेनाक्रीडत पक्षिणा।।

dadarśa taṃ pakṣisutaṃ bālyādāgatya bālakaḥ| tato bālyācca yatnena tenākrīḍata pakṣiṇā||

Verse 13

शून्ये च तमुपादाय पक्षिणं समजातकम्। हत्वा ततः स राजेन्द्र धात्र्या हस्तमुपागतः।। अभिप्रजाता प्रसूतवती। देव्यां राजभार्यायाम्।।

śūnye ca tamupādāya pakṣiṇaṃ samajātakam| hatvā tataḥ sa rājendra dhātryā hastamupāgataḥ|| abhiprajātā prasūtavatī| devyāṃ rājabhāryāyām||

Verse 14

अथ सा पूजनी राजन्नागमत्फलहारिणी। अपश्यन्निहतं पुत्रं तेन बालेन भूतले।।

atha sā pūjanī rājannāgamatphalahāriṇī| apaśyannihataṃ putraṃ tena bālena bhūtale||

Verse 15

बाष्पपूर्णमुखी दीना दृष्ट्वा तं पतितं सुतम्। पूजनी दुःखसंतप्ता रुदन्ती वाक्यमब्रवीत्।।

bāṣpapūrṇamukhī dīnā dṛṣṭvā taṃ patitaṃ sutam| pūjanī duḥkhasaṃtaptā rudantī vākyamabravīt||

Verse 16

क्षत्रिये संगतं नास्ति न प्रीतिर्न च सौहृदम्। कारणे सान्त्वयन्त्येते कृतार्थाः संत्यजन्ति च।।

kṣatriye saṃgataṃ nāsti na prītirna ca sauhṛdam| kāraṇe sāntvayantyete kṛtārthāḥ saṃtyajanti ca||

Verse 17

क्षत्रियेषु न विश्वासः कार्यः सर्वापकारिषु। अपकृत्यापि सततं सान्त्वयन्ति निरर्थकम्।।

kṣatriyeṣu na viśvāsaḥ kāryaḥ sarvāpakāriṣu| apakṛtyāpi satataṃ sāntvayanti nirarthakam||

Verse 18

इयमस्य करोम्यद्य सदृशीं वैरयातनाम्। कृतघ्नस्य नृशंसस्य भृशं विश्वासघातिनः।।

iyamasya karomyadya sadṛśīṃ vairayātanām| kṛtaghnasya nṛśaṃsasya bhṛśaṃ viśvāsaghātinaḥ||

Verse 19

सहसंजातवृद्धस्य तथैव सहभोजिनः। शरण्यस्य वधश्चैव त्रिविधं तस्य किल्विषम्।।

sahasaṃjātavṛddhasya tathaiva sahabhojinaḥ| śaraṇyasya vadhaścaiva trividhaṃ tasya kilviṣam||

Verse 20

इत्युक्त्वा चरणाभ्यां तु नेत्रे नृपसुतस्य सा। हृत्वा स्वस्था तत इदं पूजनी वाक्यमब्रवीत्।।

ityuktvā caraṇābhyāṃ tu netre nṛpasutasya sā| hṛtvā svasthā tata idaṃ pūjanī vākyamabravīt||

Verse 21

इच्छयेह कृतं पापं सद्य एवोपसर्पति। कृतं प्रतिकृतं येषां न नश्यति शुभाशुभम्।। समजातकं समानवयसम्।।

icchayeha kṛtaṃ pāpaṃ sadya evopasarpati| kṛtaṃ pratikṛtaṃ yeṣāṃ na naśyati śubhāśubham|| samajātakaṃ samānavayasam||

Verse 22

पापं कर्म कृतं किंचिद्यदि तस्मिन्न दृश्यते। निपात्यतेऽस्य पुत्रेषु पौत्रेष्वपि च नप्नृषु।। इच्छया बुद्धिपूर्वकम्। उपसर्पति फलरूपेण कर्तारम्।।

pāpaṃ karma kṛtaṃ kiṃcidyadi tasminna dṛśyate| nipātyate'sya putreṣu pautreṣvapi ca napnṛṣu|| icchayā buddhipūrvakam| upasarpati phalarūpeṇa kartāram||

Verse 23

ब्रह्मदत्तः सुतं दृष्ट्वा पूजन्या हृतलोचनम्। कृतप्रतिकृतं मत्वा पूजनीमिदमब्रवीत्।।

brahmadattaḥ sutaṃ dṛṣṭvā pūjanyā hṛtalocanam| kṛtapratikṛtaṃ matvā pūjanīmidamabravīt||

Verse 24

अस्ति वै कृतमस्माभिरस्ति प्रतिकृतं त्वया। उभयं तत्समीभूतं वस पूजनि मा गमः।। पापमपराधकृतमेनः।।

asti vai kṛtamasmābhirasti pratikṛtaṃ tvayā| ubhayaṃ tatsamībhūtaṃ vasa pūjani mā gamaḥ|| pāpamaparādhakṛtamenaḥ||

Verse 25

पूजन्युवाच। सकृत्कृतापराधस्य तत्रैव परिलम्बतः। न तद्बुधाः प्रशंसन्ति श्रेयस्तत्रापसर्पणम्।। मागमः मास्मगमः।।

pūjanyuvāca| sakṛtkṛtāparādhasya tatraiva parilambataḥ| na tadbudhāḥ praśaṃsanti śreyastatrāpasarpaṇam|| māgamaḥ māsmagamaḥ||

Verse 26

सान्त्वे प्रयुक्ते विवृते वैरे चैव न विश्वसेत्। क्षिप्रं स हन्यते मूढो न हि वैरं प्रशाम्यति।।

sāntve prayukte vivṛte vaire caiva na viśvaset| kṣipraṃ sa hanyate mūḍho na hi vairaṃ praśāmyati||

Verse 27

अन्योन्यकृतवैराणां पुत्रपौत्रं नियच्छति। पुत्रपौत्रविनाशे च परलोकं नियच्छति।। परिलम्बतः विश्वासं कुर्वतः।।

anyonyakṛtavairāṇāṃ putrapautraṃ niyacchati| putrapautravināśe ca paralokaṃ niyacchati|| parilambataḥ viśvāsaṃ kurvataḥ||

Verse 28

सर्वेषां कृतवैराणामविश्वासः सुखावहः। एकान्ततो न विश्वासः कार्यो विश्वासघातके।।

sarveṣāṃ kṛtavairāṇāmaviśvāsaḥ sukhāvahaḥ| ekāntato na viśvāsaḥ kāryo viśvāsaghātake||

Verse 29

न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत्। विश्वासाद्भयमुत्पन्नमपि मूलं निकृन्तति। कामं विश्वासयेदन्यान्परेषां च न विश्वसेत्।।

na viśvasedaviśvaste viśvaste nātiviśvaset| viśvāsādbhayamutpannamapi mūlaṃ nikṛntati| kāmaṃ viśvāsayedanyānpareṣāṃ ca na viśvaset||

Verse 30

माता पिता बान्धवानां वरिष्ठौ भार्या क्षेत्रं बीजमात्रं तु पुत्रः। भ्राता शत्रुः क्लिन्नपाणिर्वयस्य आत्मा ह्येकः सुखदुःखस्य भोक्ता।। नियच्छति मृत्युर्नाशयति। ततो नष्टसंततित्वात्परलोकं च नियच्छति।।

mātā pitā bāndhavānāṃ variṣṭhau bhāryā kṣetraṃ bījamātraṃ tu putraḥ| bhrātā śatruḥ klinnapāṇirvayasya ātmā hyekaḥ sukhaduḥkhasya bhoktā|| niyacchati mṛtyurnāśayati| tato naṣṭasaṃtatitvātparalokaṃ ca niyacchati||

Verse 31

अन्योन्यकृतवैराणां न संधिरुपपद्यते। स च हेतुरतिक्रान्तो यदर्थमहमावसम्।। भार्या जरेति झ. पाठः। जरा वीर्यहरत्वात्। बीजमात्रं प्रसवरूपत्वात्। शत्रुः रिक्यहरत्वात्। क्लिन्नपाणिः उपक्रियमाणः। धनादिना पूज्यमानमेव मित्रं नान्यदित्यर्थः।।

anyonyakṛtavairāṇāṃ na saṃdhirupapadyate| sa ca heturatikrānto yadarthamahamāvasam|| bhāryā jareti jha. pāṭhaḥ| jarā vīryaharatvāt| bījamātraṃ prasavarūpatvāt| śatruḥ rikyaharatvāt| klinnapāṇiḥ upakriyamāṇaḥ| dhanādinā pūjyamānameva mitraṃ nānyadityarthaḥ||

Verse 32

पूजितस्यार्थमानाभ्यां सान्त्वं पूर्वापकारिणः। हृदयं भवत्यविश्वस्तं कर्म त्रासयते बलात्।। हेतुः पुत्ररक्षा स्नेहो वा।।

pūjitasyārthamānābhyāṃ sāntvaṃ pūrvāpakāriṇaḥ| hṛdayaṃ bhavatyaviśvastaṃ karma trāsayate balāt|| hetuḥ putrarakṣā sneho vā||

Verse 33

पूर्वं संमानना यत्र पश्चाच्चैव विमानना। जह्यात्स सत्ववान्वासं संमानितविमानितः।।

pūrvaṃ saṃmānanā yatra paścāccaiva vimānanā| jahyātsa satvavānvāsaṃ saṃmānitavimānitaḥ||

Verse 34

उषिताऽस्मि तवागारे दीर्घकालमहिंसिता। तदिदं वैरमुत्पन्नं सुखमास्ख व्रजाम्यहम्।।

uṣitā'smi tavāgāre dīrghakālamahiṃsitā| tadidaṃ vairamutpannaṃ sukhamāskha vrajāmyaham||

Verse 35

ब्रह्मदत्त उवाच। यः कृते प्रतिकुर्याद्वै न स तत्रापराध्नुयात्। अनृणस्तेन भवति वस पूजनि मागमः।।

brahmadatta uvāca| yaḥ kṛte pratikuryādvai na sa tatrāparādhnuyāt| anṛṇastena bhavati vasa pūjani māgamaḥ||

Verse 36

पूजन्युवाच। न कृतस्य तु कर्तुश्च सख्यं संधीयते पुनः। हृदयं तत्र जानाति कर्तुश्चैव कृतस्य च।। कर्म स्वकृतम्।।

pūjanyuvāca| na kṛtasya tu kartuśca sakhyaṃ saṃdhīyate punaḥ| hṛdayaṃ tatra jānāti kartuścaiva kṛtasya ca|| karma svakṛtam||

Verse 37

ब्रह्मदत्त उवाच। कृतस्य चैव कर्तुश्च सख्यं संधीयते पुनः। वैरस्योपशमो दृष्टः पापं नोपाश्नुते पुनः।।

brahmadatta uvāca| kṛtasya caiva kartuśca sakhyaṃ saṃdhīyate punaḥ| vairasyopaśamo dṛṣṭaḥ pāpaṃ nopāśnute punaḥ||

Verse 38

पूजन्युवाच। नास्ति वैरमतिक्रान्तं सान्त्वितोऽस्मीति नाश्वसेत्। विश्वासाद्बध्यते लोकस्तस्माच्छ्रेयोप्यदर्शनम्।।

pūjanyuvāca| nāsti vairamatikrāntaṃ sāntvito'smīti nāśvaset| viśvāsādbadhyate lokastasmācchreyopyadarśanam||

Verse 39

तरसा ये न शक्यन्ते शस्त्रैः सुनिसितैरपि। साम्ना तेऽपि निगृह्यते गजा इव करेणुभिः।। अन्योन्यस्यापकारमुभावपि नित्यं स्मरत इत्यर्थः।।

tarasā ye na śakyante śastraiḥ sunisitairapi| sāmnā te'pi nigṛhyate gajā iva kareṇubhiḥ|| anyonyasyāpakāramubhāvapi nityaṃ smarata ityarthaḥ||

Verse 40

ब्रह्मदत्त उवाच। संवासाज्जायते स्नेहो जीवितान्तकरेष्वपि। अन्योन्यस्य हि विश्वासः श्वानश्वपचयोरिव।। न शक्यन्ते जेतुमिति शेषः।।

brahmadatta uvāca| saṃvāsājjāyate sneho jīvitāntakareṣvapi| anyonyasya hi viśvāsaḥ śvānaśvapacayoriva|| na śakyante jetumiti śeṣaḥ||

Verse 41

अन्योन्यकृतवैराणां संवासान्मृदुतां गतम्। नैव तिष्ठति तद्वैरं पुष्करस्थमिवोदकम्।।

anyonyakṛtavairāṇāṃ saṃvāsānmṛdutāṃ gatam| naiva tiṣṭhati tadvairaṃ puṣkarasthamivodakam||

Verse 42

पूजन्युवाच। वैरं पञ्चसमुत्थानं तच्च बुध्यन्ति पण्डिताः। स्त्रीकृतं वास्तुजं वाग्जं स्वसपत्नापराधजम्।। श्वपचश्चण्डालः। श्वमांसाहारोऽपि शुना सह सख्यमेति।।

pūjanyuvāca| vairaṃ pañcasamutthānaṃ tacca budhyanti paṇḍitāḥ| strīkṛtaṃ vāstujaṃ vāgjaṃ svasapatnāparādhajam|| śvapacaścaṇḍālaḥ| śvamāṃsāhāro'pi śunā saha sakhyameti||

Verse 43

तत्र दाता न हन्तव्यः क्षत्रियेण विशेषतः। प्रकाशं वाऽप्रकाशं वा बुद्ध्वा दोषबलाबलम्।। वैरं स्त्रीकृतं कृष्णशिशुपालयोः वास्तु गृंहादिकं स्थानं तज्जं कौरवपाण्डवानाम्। वाग्जं द्रोणद्रुपदयोः। सापन्नं जातिवैरं मूषकमार्जारयोः। अपराधजं आवयोः।।

tatra dātā na hantavyaḥ kṣatriyeṇa viśeṣataḥ| prakāśaṃ vā'prakāśaṃ vā buddhvā doṣabalābalam|| vairaṃ strīkṛtaṃ kṛṣṇaśiśupālayoḥ vāstu gṛṃhādikaṃ sthānaṃ tajjaṃ kauravapāṇḍavānām| vāgjaṃ droṇadrupadayoḥ| sāpannaṃ jātivairaṃ mūṣakamārjārayoḥ| aparādhajaṃ āvayoḥ||

Verse 44

कृतवैरे न विश्वासः कार्यस्त्विह सुहृद्यपि। प्रच्छन्नं तिष्ठते वैरं गूढोऽग्निरिव दारुषु।।

kṛtavaire na viśvāsaḥ kāryastviha suhṛdyapi| pracchannaṃ tiṣṭhate vairaṃ gūḍho'gniriva dāruṣu||

Verse 45

न वित्तेन न पारुष्यैर्न च सान्त्वेन च श्रुतैः। वैराग्निः शाम्यते राजन्निमग्नोऽग्निरिवार्णवे।।

na vittena na pāruṣyairna ca sāntvena ca śrutaiḥ| vairāgniḥ śāmyate rājannimagno'gnirivārṇave||

Verse 46

न हि वैराग्निरुद्धूतः कर्म चाप्यपराधजम्। शाम्यत्यदग्ध्वा नृपते विना ह्येकतरक्षयात्।। कृतवैरोऽपि दाताऽर्थादिना मानयिता अर्थाशावत राज्ञा न हन्तव्यः।।

na hi vairāgniruddhūtaḥ karma cāpyaparādhajam| śāmyatyadagdhvā nṛpate vinā hyekatarakṣayāt|| kṛtavairo'pi dātā'rthādinā mānayitā arthāśāvata rājñā na hantavyaḥ||

Verse 47

सत्कृतस्यार्थामनाभ्यां तत्र पूर्वापकारिणः। नैव शान्तिर्न विश्वासः कर्मणा जायते बलात्।।

satkṛtasyārthāmanābhyāṃ tatra pūrvāpakāriṇaḥ| naiva śāntirna viśvāsaḥ karmaṇā jāyate balāt||

Verse 48

नैवापकारे कस्मिंश्चिदहं त्वयि तथा भवान्। उषितावाऽपि चक्रितं नेदानीं विश्वसाम्यहम्।।

naivāpakāre kasmiṃścidahaṃ tvayi tathā bhavān| uṣitāvā'pi cakritaṃ nedānīṃ viśvasāmyaham||

Verse 49

ब्रह्मदत्त उवाच। कालेन क्रियते कार्यं तथैव विविधाः क्रियाः कालेनैव प्रवर्तन्ते कः कस्येत्यपराध्यति।।

brahmadatta uvāca| kālena kriyate kāryaṃ tathaiva vividhāḥ kriyāḥ kālenaiva pravartante kaḥ kasyetyaparādhyati||

Verse 50

तुल्यं चोभे प्रवर्तेते मरणं जन्म चैव हि। कार्यते चैव कालेन तन्निमित्तं न जीवति।। वैराग्निः अदग्ध्वा न शाम्यत्यपराधजं कर्म एकतरक्षयाद्विना न शाम्यतीति योजना।।

tulyaṃ cobhe pravartete maraṇaṃ janma caiva hi| kāryate caiva kālena tannimittaṃ na jīvati|| vairāgniḥ adagdhvā na śāmyatyaparādhajaṃ karma ekatarakṣayādvinā na śāmyatīti yojanā||

Verse 51

बध्यन्ते युगपत्केचिदेकैकं चापरे तथा। कालो दहति भूतानि संप्राप्तोऽग्निरिवेन्धनम्।।

badhyante yugapatkecidekaikaṃ cāpare tathā| kālo dahati bhūtāni saṃprāpto'gnirivendhanam||

Verse 52

नाहं प्रमाणं नैव त्वभन्योन्यं कारणं शुभे। कालो नित्यमुपादत्ते सुखं दुःखं च देहिनाम्।।

nāhaṃ pramāṇaṃ naiva tvabhanyonyaṃ kāraṇaṃ śubhe| kālo nityamupādatte sukhaṃ duḥkhaṃ ca dehinām||

Verse 53

एवं वसेह सन्नेहा यथाकाममहिंसिता। यत्कृतं तत्तु मे क्षान्तं त्वं च वै क्षम पूजनि।। कार्यते जायते। तन्निमित्तं कालनिमित्तम्। न जीवति म्रियते।।

evaṃ vaseha sannehā yathākāmamahiṃsitā| yatkṛtaṃ tattu me kṣāntaṃ tvaṃ ca vai kṣama pūjani|| kāryate jāyate| tannimittaṃ kālanimittam| na jīvati mriyate||

Verse 54

पूजन्युवाच। यदि कालः प्रमाणं ते न वैरं कस्यचिद्भवेत्। कस्मादपचितिं यान्ति बान्धवा बान्धवे हते।।

pūjanyuvāca| yadi kālaḥ pramāṇaṃ te na vairaṃ kasyacidbhavet| kasmādapacitiṃ yānti bāndhavā bāndhave hate||

Verse 55

कस्माद्देवासुराः सर्वे अन्योन्यमभिजघ्निरे। यदि कालेन निर्याणं सुखदुःखे भवाभवौ।।

kasmāddevāsurāḥ sarve anyonyamabhijaghnire| yadi kālena niryāṇaṃ sukhaduḥkhe bhavābhavau||

Verse 56

भिषजो भैषजं कर्तुं कस्मादिच्छन्ति रोगिणः। यदि कालेन पच्यन्ते भेषजैः किं प्रयोजनम्।।

bhiṣajo bhaiṣajaṃ kartuṃ kasmādicchanti rogiṇaḥ| yadi kālena pacyante bheṣajaiḥ kiṃ prayojanam||

Verse 57

प्रलापः सुमहान्कस्मात्क्रियते शोकमूर्च्छितैः। यदि कालः प्रमाणं ते कस्माद्धर्मोऽस्ति कर्तृषु।। क्षम क्षमस्व।।

pralāpaḥ sumahānkasmātkriyate śokamūrcchitaiḥ| yadi kālaḥ pramāṇaṃ te kasmāddharmo'sti kartṛṣu|| kṣama kṣamasva||

Verse 58

तव पुत्रो ममापत्यं हतवान्हिंसितो मया। अनन्तरं त्वयाहं च बाधितव्या महीपते।।

tava putro mamāpatyaṃ hatavānhiṃsito mayā| anantaraṃ tvayāhaṃ ca bādhitavyā mahīpate||

Verse 59

अहं हि पुत्रशोकेन कृतपापा तवात्मजे। तथा त्वया प्रहर्तव्यं मयि तत्त्वं च मे शृणु।।

ahaṃ hi putraśokena kṛtapāpā tavātmaje| tathā tvayā prahartavyaṃ mayi tattvaṃ ca me śṛṇu||

Verse 60

भक्षार्थं क्रीडनार्थं च नरा वाञ्छन्ति पक्षिणः। तृतीयो नास्ति संयोगो वधबन्धादृते क्षमः।।

bhakṣārthaṃ krīḍanārthaṃ ca narā vāñchanti pakṣiṇaḥ| tṛtīyo nāsti saṃyogo vadhabandhādṛte kṣamaḥ||

Verse 61

वधबन्धभयादेके मोक्षतन्त्रमुपाश्रिताः। जनीमरणजं दुःखं प्राहुर्वेदविदो जनाः।।

vadhabandhabhayādeke mokṣatantramupāśritāḥ| janīmaraṇajaṃ duḥkhaṃ prāhurvedavido janāḥ||

Verse 62

सर्वस्य दयिताः प्राणाः सर्वस्य दयिताः सुताः। दुःखादुद्विजते सर्वं सर्वस्य सुखमीप्सितम्।।

sarvasya dayitāḥ prāṇāḥ sarvasya dayitāḥ sutāḥ| duḥkhādudvijate sarvaṃ sarvasya sukhamīpsitam||

Verse 63

दुःखं जरा ब्रह्मदत्त दुःखमर्थविपर्ययः। दुःखं चानिष्टसंवासो दुःखमिष्टवियोजनम्।।

duḥkhaṃ jarā brahmadatta duḥkhamarthaviparyayaḥ| duḥkhaṃ cāniṣṭasaṃvāso duḥkhamiṣṭaviyojanam||

Verse 64

वैरबन्धकृतं दुःखं स्त्रीकृतं सह तथा। दुःखं दुःखेन सततं विवर्धति---- धिप।।

vairabandhakṛtaṃ duḥkhaṃ strīkṛtaṃ saha tathā| duḥkhaṃ duḥkhena satataṃ vivardhati---- dhipa||

Verse 65

न दुःखं परदुःखे वै केचिदाहुर----यः। यो दुःखं नाभिजानाति स जल्पति माहाजने।।

na duḥkhaṃ paraduḥkhe vai kecidāhura----yaḥ| yo duḥkhaṃ nābhijānāti sa jalpati māhājane||

Verse 66

यस्तु शोचति दुःखार्ताः स कथं वक्तमुत्सहेत। रसज्ञः सर्वदुःखस्य यथाऽऽत्मनि तथा परे।।

yastu śocati duḥkhārtāḥ sa kathaṃ vaktamutsaheta| rasajñaḥ sarvaduḥkhasya yathā''tmani tathā pare||

Verse 67

भिन्ना श्लिष्टा न सज्यन्ते शस्त्रैः सुनिशितैरपि। साम्ना तेऽपि निगृह्यन्ते गजा इव करेणुभिः।। कस्माद्धर्मोऽस्ति कर्तृषु। तदा विधिनिषेधकथा व्यर्था स्यादिति भावः।।

bhinnā śliṣṭā na sajyante śastraiḥ suniśitairapi| sāmnā te'pi nigṛhyante gajā iva kareṇubhiḥ|| kasmāddharmo'sti kartṛṣu| tadā vidhiniṣedhakathā vyarthā syāditi bhāvaḥ||

Verse 68

यत्कृतं ते मया राजंस्त्वया च मम यत्कृतम्। न तद्वर्षशतैः शक्यं व्यपोहितुमरिंदम्।।

yatkṛtaṃ te mayā rājaṃstvayā ca mama yatkṛtam| na tadvarṣaśataiḥ śakyaṃ vyapohitumariṃdam||

Verse 69

आवयोः कृतमन्योन्यं तस्य संधिर्न विद्यते। स्मृत्वास्मृत्वा हि ते पुत्रं नवं वैरं भविष्यति।।

āvayoḥ kṛtamanyonyaṃ tasya saṃdhirna vidyate| smṛtvāsmṛtvā hi te putraṃ navaṃ vairaṃ bhaviṣyati||

Verse 70

वैरमन्तिकमासाद्य यः प्रीतिं कर्तुमिच्छति। मृण्मयस्येव भग्नस्य तस्य संधिर्न विद्यते।।

vairamantikamāsādya yaḥ prītiṃ kartumicchati| mṛṇmayasyeva bhagnasya tasya saṃdhirna vidyate||

Verse 71

निश्चयः स्वार्थशास्त्रेषु न विश्वासः सुखोदयः। उशना चैव गाथे द्वे प्रह्लादायाब्रवीत्पुरा।।

niścayaḥ svārthaśāstreṣu na viśvāsaḥ sukhodayaḥ| uśanā caiva gāthe dve prahlādāyābravītpurā||

Verse 72

ये वैरिणः श्रद्दधते सत्ये सत्येतरेऽपि वा। वध्यन्ते श्रद्दधाना हि मधु शुष्कतृणैरिव।। भिन्नकमा न सज्यन्त इति ध. पाठः।।

ye vairiṇaḥ śraddadhate satye satyetare'pi vā| vadhyante śraddadhānā hi madhu śuṣkatṛṇairiva|| bhinnakamā na sajyanta iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 73

न हि वैराणि शाम्यन्ति कुलेष्वादशमाद्युगात्। आख्यातारश्च विद्यन्ते कुले चेज्जायते पुमान्।।

na hi vairāṇi śāmyanti kuleṣvādaśamādyugāt| ākhyātāraśca vidyante kule cejjāyate pumān||

Verse 74

उपगृह्य तु वैराणि सान्त्वयन्ति नराधिपाः। अथैनं प्रतिहिंसन्ति पूर्णं घटमिवाश्मनि।।

upagṛhya tu vairāṇi sāntvayanti narādhipāḥ| athainaṃ pratihiṃsanti pūrṇaṃ ghaṭamivāśmani||

Verse 75

सदा न विश्वसेद्राजन्पापं कृत्वेह कस्यचित्। अपकृत्य परेषां हि विश्वासाद्दुःखमश्नुते।।

sadā na viśvasedrājanpāpaṃ kṛtveha kasyacit| apakṛtya pareṣāṃ hi viśvāsādduḥkhamaśnute||

Verse 76

ब्रह्मदत्त उवाच। नाविश्वासाच्चिनोत्यर्थमीहते चापि किंचन। भयात्त्वेकतरं मित्रं कृतकृत्या भवत्विह।। वैरिणो वाक्ये इति शेषः। शत्रुणा दर्शितं पुरःस्थितं मधु श्रद्दधानाः शुष्कतृणैश्छन्ने प्रपाते यथा पतन्ति तद्वदेते इत्यर्थः।।

brahmadatta uvāca| nāviśvāsāccinotyarthamīhate cāpi kiṃcana| bhayāttvekataraṃ mitraṃ kṛtakṛtyā bhavatviha|| vairiṇo vākye iti śeṣaḥ| śatruṇā darśitaṃ puraḥsthitaṃ madhu śraddadhānāḥ śuṣkatṛṇaiśchanne prapāte yathā patanti tadvadete ityarthaḥ||

Verse 77

पूजन्युवाच। यस्येह व्रणिनौ पादौ पभ्द्यां च परिधावतः। क्षिण्येते तस्य तौ पादौ सुगुप्तमपि धावतः।।

pūjanyuvāca| yasyeha vraṇinau pādau pabhdyāṃ ca paridhāvataḥ| kṣiṇyete tasya tau pādau suguptamapi dhāvataḥ||

Verse 78

नेत्राभ्यां सरुजाभ्यां यः प्रतिवातमुदीक्षते। तस्य वायुरुजाऽत्यर्थं नेत्रयोर्भवति ध्रुवम्।।

netrābhyāṃ sarujābhyāṃ yaḥ prativātamudīkṣate| tasya vāyurujā'tyarthaṃ netrayorbhavati dhruvam||

Verse 79

दुष्टं पन्थानमासाद्य यो मोहादभिपद्यते। आत्मनो बलमज्ञात्वा तदन्तं तस्य जीवितम्।।

duṣṭaṃ panthānamāsādya yo mohādabhipadyate| ātmano balamajñātvā tadantaṃ tasya jīvitam||

Verse 80

यस्तु वर्षमविज्ञाय क्षेत्रं कर्षति कर्षकः। हीनः पुरुषकारेण तस्य वै नाप्नुते फलम्।।

yastu varṣamavijñāya kṣetraṃ karṣati karṣakaḥ| hīnaḥ puruṣakāreṇa tasya vai nāpnute phalam||

Verse 81

यस्तु तिक्तं कषायं वा स्वादु वा मधुरं हितम्। आहारं कुरुते नित्यं सोऽमृतत्वाय कल्पते।।

yastu tiktaṃ kaṣāyaṃ vā svādu vā madhuraṃ hitam| āhāraṃ kurute nityaṃ so'mṛtatvāya kalpate||

Verse 82

पथ्यं मुक्त्वा तु यो मोहाद्दुष्टमश्नाति भोजनम्। परिणाममविज्ञाय तदन्तं तस्य जीवितम्।। सर्वथाऽनाश्वासे नृणां जीवनमेव न स्यादित्याह नेति।।

pathyaṃ muktvā tu yo mohādduṣṭamaśnāti bhojanam| pariṇāmamavijñāya tadantaṃ tasya jīvitam|| sarvathā'nāśvāse nṛṇāṃ jīvanameva na syādityāha neti||

Verse 83

दैवं पुरुषकारश्च स्थितावन्योन्यसंश्रयात्। उदात्तं कर्म वै तत्र दैवं क्लीबा उपासते।।

daivaṃ puruṣakāraśca sthitāvanyonyasaṃśrayāt| udāttaṃ karma vai tatra daivaṃ klībā upāsate||

Verse 84

कर्म चात्महितं कार्यं तीक्ष्णं वा यदि वा मृदु। ग्रस्यतेऽकर्मशीलस्तु सदाऽनर्थैरकिंचनः।।

karma cātmahitaṃ kāryaṃ tīkṣṇaṃ vā yadi vā mṛdu| grasyate'karmaśīlastu sadā'narthairakiṃcanaḥ||

Verse 85

तस्मात्संशयितव्येऽर्थे कार्य एव पराक्रमः। सर्वस्वमपि संत्यज्य कार्यमात्महितं नरैः।। परिमाणमविज्ञाय इति ड. थ. पाटः।।

tasmātsaṃśayitavye'rthe kārya eva parākramaḥ| sarvasvamapi saṃtyajya kāryamātmahitaṃ naraiḥ|| parimāṇamavijñāya iti ḍa. tha. pāṭaḥ||

Verse 86

विद्या शौचं च दाक्ष्यं च बलं शौर्यं च पञ्चमम्। मित्राणि सहजान्याहुर्वर्तयन्तीह यैर्बुधाः।।

vidyā śaucaṃ ca dākṣyaṃ ca balaṃ śauryaṃ ca pañcamam| mitrāṇi sahajānyāhurvartayantīha yairbudhāḥ||

Verse 87

निवेशनं च कुप्यं च क्षेत्रं भार्यां सुहृज्जनम्। एतान्युपचितान्याहुः सर्वत्र लभते पुमान्।। तस्मात्सर्वं व्यपोह्यार्थमिति झ. पाठः।।

niveśanaṃ ca kupyaṃ ca kṣetraṃ bhāryāṃ suhṛjjanam| etānyupacitānyāhuḥ sarvatra labhate pumān|| tasmātsarvaṃ vyapohyārthamiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 88

सर्वत्र रमते प्राज्ञः सर्वत्र च विरोचते। न विभीषयते किंचिद्भीषितो न बिभेति च।। कुप्यं ताम्रादि। चादकुप्यं स्वर्णरत्नादि। उपहितान्याहुरिति झ. पाठः। तत्र उपहितानि उपधिमित्राणीत्यर्थः।।

sarvatra ramate prājñaḥ sarvatra ca virocate| na vibhīṣayate kiṃcidbhīṣito na bibheti ca|| kupyaṃ tāmrādi| cādakupyaṃ svarṇaratnādi| upahitānyāhuriti jha. pāṭhaḥ| tatra upahitāni upadhimitrāṇītyarthaḥ||

Verse 89

नित्यं बुद्धिमतोऽप्यर्थः स्वल्पकोऽपि विवर्धते। दाक्ष्येण कुर्वतां कर्मं संयमात्प्रतितिष्ठति।।

nityaṃ buddhimato'pyarthaḥ svalpako'pi vivardhate| dākṣyeṇa kurvatāṃ karmaṃ saṃyamātpratitiṣṭhati||

Verse 90

गृहस्नेहावबद्धानां नराणामल्पमेधसाम्। कुस्त्री खादति मांसानि माघमां सेगवा इव।। किंचित्तमिति शेषः।।

gṛhasnehāvabaddhānāṃ narāṇāmalpamedhasām| kustrī khādati māṃsāni māghamāṃ segavā iva|| kiṃcittamiti śeṣaḥ||

Verse 91

गृहं क्षेत्राणि मित्राणि स्वदेश इति चापरे। इत्येवमवसीदन्ति नरा बुद्धिविपर्यये।।

gṛhaṃ kṣetrāṇi mitrāṇi svadeśa iti cāpare| ityevamavasīdanti narā buddhiviparyaye||

Verse 92

उत्पथाच्च विमानाच्च देशाद्दुर्भिक्षपीडितात्। अन्यत्र वसतिं गच्छेद्वसेद्वा नित्यमानितः।। खादति। स्वापराधैस्तं संतापयति शुष्कं करोति। माघमां कर्कटीम्। सेगवास्तदपत्यानि। कर्कट्या नाशहेतुर्गर्भ एवेति प्रसिद्धम्।।

utpathācca vimānācca deśāddurbhikṣapīḍitāt| anyatra vasatiṃ gacchedvasedvā nityamānitaḥ|| khādati| svāparādhaistaṃ saṃtāpayati śuṣkaṃ karoti| māghamāṃ karkaṭīm| segavāstadapatyāni| karkaṭyā nāśaheturgarbha eveti prasiddham||

Verse 93

तस्मादन्यत्र यास्यामि वस्तुं नाहमिहोत्सहे। कृतमेतदनाहार्यं तव पुत्रे च पार्थिव।। उत्पतेत्सहजाद्देशाद्व्याधिदुर्भिक्षपीडितादिति झ. पाठः।।

tasmādanyatra yāsyāmi vastuṃ nāhamihotsahe| kṛtametadanāhāryaṃ tava putre ca pārthiva|| utpatetsahajāddeśādvyādhidurbhikṣapīḍitāditi jha. pāṭhaḥ||

Verse 94

कुभार्यां च कुपुत्रं च कुराजानं कुसौहृदम्। कुसंबन्धं कुदेशं च दूरतः परिवर्जयेत्।।

kubhāryāṃ ca kuputraṃ ca kurājānaṃ kusauhṛdam| kusaṃbandhaṃ kudeśaṃ ca dūrataḥ parivarjayet||

Verse 95

कुमित्रे नास्ति विश्वासः कुभार्यायां कुतो रतिः। कुराज्ये निर्वृतिर्नास्ति कुदेशे नास्ति जीविका।।

kumitre nāsti viśvāsaḥ kubhāryāyāṃ kuto ratiḥ| kurājye nirvṛtirnāsti kudeśe nāsti jīvikā||

Verse 96

कुपुत्रे सौहृदं नास्ति नित्यमस्थिरसौहृदम्। अवमानः कुंसबन्धे भवत्यर्थविपर्यये।।

kuputre sauhṛdaṃ nāsti nityamasthirasauhṛdam| avamānaḥ kuṃsabandhe bhavatyarthaviparyaye||

Verse 97

सा भार्या या प्रियं ब्रूते स पुत्रो यत्र निर्वृतिः। तन्मित्रं यत्र विश्वासः स देशो यत्र जीवति।।

sā bhāryā yā priyaṃ brūte sa putro yatra nirvṛtiḥ| tanmitraṃ yatra viśvāsaḥ sa deśo yatra jīvati||

Verse 98

यत्र नास्ति बलात्कारः स राजा तीव्रशासनः। स च यौनाभिसंबन्धो यः सतोऽपि बुभूषति।। मे मया। अनाहार्यं अपरिहार्यमित्यर्थः।।

yatra nāsti balātkāraḥ sa rājā tīvraśāsanaḥ| sa ca yaunābhisaṃbandho yaḥ sato'pi bubhūṣati|| me mayā| anāhāryaṃ aparihāryamityarthaḥ||

Verse 99

भार्या देशोऽथ मित्राणि पुत्रसंबन्धिबान्धवाः। एते सर्वे गुणवति धर्मनेत्रे महीपतौ।। भीरेव नास्ति संबन्धो दरिद्रं यो बुभूषति इति झ. पाठः तत्र यत्र देशे बलात्कारो नास्ति तत्र भीरे वनास्ति। यो राजा दरिद्रं जनं बुभूषति पालयितुमिच्छति स एव तेन सह पाल्यपालकभावलक्षणः संबन्ध इति योज्यम्। यं जनोऽपि बुभूषति इति ड. थ. पाठः।।

bhāryā deśo'tha mitrāṇi putrasaṃbandhibāndhavāḥ| ete sarve guṇavati dharmanetre mahīpatau|| bhīreva nāsti saṃbandho daridraṃ yo bubhūṣati iti jha. pāṭhaḥ tatra yatra deśe balātkāro nāsti tatra bhīre vanāsti| yo rājā daridraṃ janaṃ bubhūṣati pālayitumicchati sa eva tena saha pālyapālakabhāvalakṣaṇaḥ saṃbandha iti yojyam| yaṃ jano'pi bubhūṣati iti ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 100

अधर्मज्ञस्य विषये प्रजा नश्यन्ति निग्रहात्। राजा मूलं त्रिवर्गस्य अप्रमत्तोऽनुपालयन्।।

adharmajñasya viṣaye prajā naśyanti nigrahāt| rājā mūlaṃ trivargasya apramatto'nupālayan||

Verse 101

बलिषङ्भागमुद्धृत्य फलं समुपयोजयेत्। न रक्षति प्रजाः सम्यग्यः स पार्थिवतस्करः।। धर्मनेत्रो धर्मनेता।।

baliṣaṅbhāgamuddhṛtya phalaṃ samupayojayet| na rakṣati prajāḥ samyagyaḥ sa pārthivataskaraḥ|| dharmanetro dharmanetā||

Verse 102

दत्वाऽभयं यः स्वयमेव राजा न तत्प्रमाणं कुरुतेऽर्थलोभात्। स सर्वलोकादुपलभ्य पाप मधर्मबुद्धिर्निरयं प्रयाति।। समुपयोजयेत् भक्षयेत्।।

datvā'bhayaṃ yaḥ svayameva rājā na tatpramāṇaṃ kurute'rthalobhāt| sa sarvalokādupalabhya pāpa madharmabuddhirnirayaṃ prayāti|| samupayojayet bhakṣayet||

Verse 103

दत्त्वाऽभयं स्वयं राजा प्रमाणं कुरुते यदि। स सर्वं सुखमाप्नोति प्रजा धर्मेण पालयन्।।

dattvā'bhayaṃ svayaṃ rājā pramāṇaṃ kurute yadi| sa sarvaṃ sukhamāpnoti prajā dharmeṇa pālayan||

Verse 104

पिता भ्राता गुरुः शास्ता वह्निर्वैश्रवणो यमः। सप्त राज्ञो गुणानेतान्मनुराह प्रजापतिः।।

pitā bhrātā guruḥ śāstā vahnirvaiśravaṇo yamaḥ| sapta rājño guṇānetānmanurāha prajāpatiḥ||

Verse 105

पिता हि राजा लोकस्य प्रजानां योऽनुकम्पिता। तस्मिन्मिथ्यापनीते हि तिर्यग्भवति मानवः।।

pitā hi rājā lokasya prajānāṃ yo'nukampitā| tasminmithyāpanīte hi tiryagbhavati mānavaḥ||

Verse 106

संभावयति मातेव दीनमप्युपपद्यते। दहत्यग्निरिवानिष्टान्यमयत्यहितांस्तदा।। अभयमिति च्छेदः।।

saṃbhāvayati māteva dīnamapyupapadyate| dahatyagnirivāniṣṭānyamayatyahitāṃstadā|| abhayamiti cchedaḥ||

Verse 107

इष्टेषु विसृजन्नर्थान्कुबेर इव कामदः। गुरुर्धर्मोपदे--- गोप्ता च परिपालनात्।।

iṣṭeṣu visṛjannarthānkubera iva kāmadaḥ| gururdharmopade--- goptā ca paripālanāt||

Verse 108

यस्तु रञ्जयते ---- पौरजानपदान्गुणैः। न तस्य भ्रश्यते---ज्यं गुणधर्मानुपालनात्।।

yastu rañjayate ---- paurajānapadānguṇaiḥ| na tasya bhraśyate---jyaṃ guṇadharmānupālanāt||

Verse 109

यः सम्यक्प्रति---ह्णाति पौरजानपदार्चनम्। स सुखं प्रेक्षते राजा इह लोके परत्र च।।

yaḥ samyakprati---hṇāti paurajānapadārcanam| sa sukhaṃ prekṣate rājā iha loke paratra ca||

Verse 110

नित्योद्विग्नाः प्रजा यस्य करुभारप्रपीडिताः। अनर्थैर्विप्रलुप्यन्ते स गच्छति पराभवम्।।

nityodvignāḥ prajā yasya karubhāraprapīḍitāḥ| anarthairvipralupyante sa gacchati parābhavam||

Verse 111

प्रजा यस्य विवर्धन्ते सरसीव महोत्पलम्। स राजा सर्वसुखदः स्वर्गलोके महीयते।।

prajā yasya vivardhante sarasīva mahotpalam| sa rājā sarvasukhadaḥ svargaloke mahīyate||

Verse 112

बलिना विग्रहो राजन्न कदाचित्प्रशस्यते। बलिना विग्रही तस्य कुतो राज्यं कुतः सुखम्।।

balinā vigraho rājanna kadācitpraśasyate| balinā vigrahī tasya kuto rājyaṃ kutaḥ sukham||

Verse 113

भीष्म उवाच। सैवमुक्त्वा शकुनिका ब्रह्मदत्तं नराधिपम्। राजानं समनुज्ञाप्य जगामाभीप्सितां दिशम्।।

bhīṣma uvāca| saivamuktvā śakunikā brahmadattaṃ narādhipam| rājānaṃ samanujñāpya jagāmābhīpsitāṃ diśam||

Verse 114

एतत्ते ब्रह्मदत्तस्य पूजन्या सह भाषितम्। मयोक्तं भरतश्रेष्ठ किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि।।

etatte brahmadattasya pūjanyā saha bhāṣitam| mayoktaṃ bharataśreṣṭha kimanyacchrotumicchasi||