Adhyaya 138

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति आपदि शत्रुणापि संधिकरणविषये दृष्टान्ततया मार्जारमूषिकचरितकथनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। सर्वत्र बुद्धिः कथिता श्रेष्ठा ते भरतर्षभ। अनागता तथोत्पन्ना दीर्घसूत्रा विनाशिनी।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati āpadi śatruṇāpi saṃdhikaraṇaviṣaye dṛṣṭāntatayā mārjāramūṣikacaritakathanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| sarvatra buddhiḥ kathitā śreṣṭhā te bharatarṣabha| anāgatā tathotpannā dīrghasūtrā vināśinī||

Verse 2

तदिच्छामि परां बुद्धिं श्रोतुं ते भरतर्षभ। यथा राजा न मुह्येत शत्रुभिः परिपीडितः।।

tadicchāmi parāṃ buddhiṃ śrotuṃ te bharatarṣabha| yathā rājā na muhyeta śatrubhiḥ paripīḍitaḥ||

Verse 3

------याज्ञं सर्वशास्त्रविशारदम्। पृच्छ------- तन्मे व्याख्यातुमर्हसि।।

------yājñaṃ sarvaśāstraviśāradam| pṛccha------- tanme vyākhyātumarhasi||

Verse 4

शत्रुभिबहु------था मुच्येत पार्थिवः। एतदिच्छाम्य------र्वमेव यथाविधि।।

śatrubhibahu------thā mucyeta pārthivaḥ| etadicchāmya------rvameva yathāvidhi||

Verse 5

विषमस्थं हि राजा----त्रवः परिपन्थिनः। बहवोऽप्येकमुद्धर्तुं यतन्ते पूर्वतापिताः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि अष्टत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 138।।

viṣamasthaṃ hi rājā----travaḥ paripanthinaḥ| bahavo'pyekamuddhartuṃ yatante pūrvatāpitāḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi āpaddharmaparvaṇi aṣṭatriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 138||

Verse 6

सर्वतः प्रार्थ्यमानेन दर्बलेन महाबलैः। एकेनैवासहायेन शक्यं स्थातुं भवेत्कथम्।। उद्धर्तुमुन्मूलयितुम्।।

sarvataḥ prārthyamānena darbalena mahābalaiḥ| ekenaivāsahāyena śakyaṃ sthātuṃ bhavetkatham|| uddhartumunmūlayitum||

Verse 7

कथं मित्रमरिं चापि विन्देत भरतर्षभ। चेष्टितव्यं कथं चात्र शत्रोर्मित्रस्य चान्तरे।।

kathaṃ mitramariṃ cāpi vindeta bharatarṣabha| ceṣṭitavyaṃ kathaṃ cātra śatrormitrasya cāntare||

Verse 8

अजातलक्षणे राजन्नमित्रे मित्रतां गते। कथं नु पुरुषः कुर्यात्कृत्वा किं वा सुखी भवेत्।।

ajātalakṣaṇe rājannamitre mitratāṃ gate| kathaṃ nu puruṣaḥ kuryātkṛtvā kiṃ vā sukhī bhavet||

Verse 9

विग्रहं केन वा कुर्यात्संधिं वा केन योजयेत्। कथं वा शत्रुमध्यस्थो वर्तेत बलवानपि।। सर्वतः सर्वदिक्स्थैः प्रार्थ्यमानेन प्रसितुमिति शेषः।।

vigrahaṃ kena vā kuryātsaṃdhiṃ vā kena yojayet| kathaṃ vā śatrumadhyastho varteta balavānapi|| sarvataḥ sarvadiksthaiḥ prārthyamānena prasitumiti śeṣaḥ||

Verse 10

एतद्धै सर्वकृत्यानां परं कृत्यं नराधिप। नैतस्य कश्चिद्वक्ताऽस्ति श्रोता वाऽपि सुदुर्लभः।।

etaddhai sarvakṛtyānāṃ paraṃ kṛtyaṃ narādhipa| naitasya kaścidvaktā'sti śrotā vā'pi sudurlabhaḥ||

Verse 11

ऋते पितामहाद्भीष्मात्सत्यसंधाज्जितेन्द्रियात्। तदन्वीक्ष्य महाभाग सर्वमेतद्ब्रवीहि मे।।

ṛte pitāmahādbhīṣmātsatyasaṃdhājjitendriyāt| tadanvīkṣya mahābhāga sarvametadbravīhi me||

Verse 12

भीष्म उवाच। त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो युधिष्ठिर गुणोदयः। शृणु मे पुत्र कार्त्स्न्येन गुह्यमापत्सु भारत।।

bhīṣma uvāca| tvadyukto'yamanupraśno yudhiṣṭhira guṇodayaḥ| śṛṇu me putra kārtsnyena guhyamāpatsu bhārata||

Verse 13

अमित्रो मित्रतां याति मित्रं चापि प्रदुष्यति। सामर्थ्ययोगात्कार्याणामनित्या हि सदा गतिः।।

amitro mitratāṃ yāti mitraṃ cāpi praduṣyati| sāmarthyayogātkāryāṇāmanityā hi sadā gatiḥ||

Verse 14

तस्माद्विश्वसितव्यं च विग्रहं च समाचरेत्। देशं कालं च विज्ञाय कार्याकार्यविनिश्चये।।

tasmādviśvasitavyaṃ ca vigrahaṃ ca samācaret| deśaṃ kālaṃ ca vijñāya kāryākāryaviniścaye||

Verse 15

संधातव्यं बुधैर्नित्यं व्यवस्य च हितार्थिभिः। अमित्रैरपि संधेयं प्राणा रक्ष्या हि भारत।।

saṃdhātavyaṃ budhairnityaṃ vyavasya ca hitārthibhiḥ| amitrairapi saṃdheyaṃ prāṇā rakṣyā hi bhārata||

Verse 16

यो ह्यमित्रैर्नरैर्नित्यं न संदध्यादपण्डितः। न सोर्थं प्राप्नुयात्किंचित्फलान्यपि च भारत।।

yo hyamitrairnarairnityaṃ na saṃdadhyādapaṇḍitaḥ| na sorthaṃ prāpnuyātkiṃcitphalānyapi ca bhārata||

Verse 17

यस्त्वमित्रेण संधत्ते मित्रेण च विरुध्यते। अर्थयुक्तिं समालोक्य सुमहद्विन्दते फलम्।।

yastvamitreṇa saṃdhatte mitreṇa ca virudhyate| arthayuktiṃ samālokya sumahadvindate phalam||

Verse 18

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। मार्जारस्य च संवादं न्यग्रोधे मूषिकस्य च।। प्राकृतकृत्रिममित्रयोर्मध्ये केन सन्धिः कर्तव्यः केन वा वैरम्।।

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| mārjārasya ca saṃvādaṃ nyagrodhe mūṣikasya ca|| prākṛtakṛtrimamitrayormadhye kena sandhiḥ kartavyaḥ kena vā vairam||

Verse 19

वने महति कस्मिंश्चिन्न्यग्रोधः सुमहानभूत्। लताजालपरिच्छन्नो नानाद्विजगणायुतः।।

vane mahati kasmiṃścinnyagrodhaḥ sumahānabhūt| latājālaparicchanno nānādvijagaṇāyutaḥ||

Verse 20

स्कन्धवान्मेघसंकाशः शीतच्छायो मनोरमः। अरण्यमभितो जातस्तरुर्व्यालमृगायुतः।। व्यवस्य निश्चित्य अत्र पूर्वश्लोकोक्तेऽर्थे।।

skandhavānmeghasaṃkāśaḥ śītacchāyo manoramaḥ| araṇyamabhito jātastarurvyālamṛgāyutaḥ|| vyavasya niścitya atra pūrvaślokokte'rthe||

Verse 21

तस्य मूलमुपाश्रित्य कृत्वा शतमुखं बिलम्। वसति स्म महाप्राज्ञः पलितो नाम मूषिकः।।

tasya mūlamupāśritya kṛtvā śatamukhaṃ bilam| vasati sma mahāprājñaḥ palito nāma mūṣikaḥ||

Verse 22

शाखां तस्य समाश्रित्य वसति स्म सुखं तदा। लोमशो नाम मार्जारः सर्वसत्वावसादकः।।

śākhāṃ tasya samāśritya vasati sma sukhaṃ tadā| lomaśo nāma mārjāraḥ sarvasatvāvasādakaḥ||

Verse 23

तत्र त्वागत्य चण्डालो ह्यरण्यकृतकेतनः। युयोज यन्त्रमुन्माथं नित्यमस्तंगते रवौ।। वैराज्यमभिते जात इति ट. ड. थ. द. पाठः।।

tatra tvāgatya caṇḍālo hyaraṇyakṛtaketanaḥ| yuyoja yantramunmāthaṃ nityamastaṃgate ravau|| vairājyamabhite jāta iti ṭa. ḍa. tha. da. pāṭhaḥ||

Verse 24

तत्र स्नायुमयान्पाशान्यथावत्संविधाय सः। गृहं गत्वा सुखं शेते प्रभातामेति शर्वरीम्।।

tatra snāyumayānpāśānyathāvatsaṃvidhāya saḥ| gṛhaṃ gatvā sukhaṃ śete prabhātāmeti śarvarīm||

Verse 25

तत्र स्म नित्यं बध्यन्ते नक्तं बहुविधा मृगाः। कदाचिदत्र मार्जारः संप्रवृत्तो व्यबध्यत।।

tatra sma nityaṃ badhyante naktaṃ bahuvidhā mṛgāḥ| kadācidatra mārjāraḥ saṃpravṛtto vyabadhyata||

Verse 26

तस्मिन्बद्धे महाप्राणे शत्रौ नित्याततायिनि। तं कालं पलितो ज्ञात्वा प्रचचार सुनिर्भयः।। उन्माथं कूटयन्त्रं पशुमृगपक्षिबन्धनम्।।

tasminbaddhe mahāprāṇe śatrau nityātatāyini| taṃ kālaṃ palito jñātvā pracacāra sunirbhayaḥ|| unmāthaṃ kūṭayantraṃ paśumṛgapakṣibandhanam||

Verse 27

तेनानुचरता तस्मिन्वते विश्वस्तचारिणा। भक्ष्यं मृगयमाणे नचिराद्दृष्टमामिषम्।।

tenānucaratā tasminvate viśvastacāriṇā| bhakṣyaṃ mṛgayamāṇe nacirāddṛṣṭamāmiṣam||

Verse 28

स तमुन्माथमारुह्य तदामिषमभक्षयत्। तस्योपरि सपत्नस्य बद्धस्य मनसा हसन्।। पलितो मूषिकः।।

sa tamunmāthamāruhya tadāmiṣamabhakṣayat| tasyopari sapatnasya baddhasya manasā hasan|| palito mūṣikaḥ||

Verse 29

आमिषे तु प्रसक्तः स कदाचितवलोकयन्। अपश्यदपरं घोरमात्मनो रिपुमागतम्।।

āmiṣe tu prasaktaḥ sa kadācitavalokayan| apaśyadaparaṃ ghoramātmano ripumāgatam||

Verse 30

शरप्रसूनसंकाशं महीविवरशायिनम्। सकुलं हरिकं नाम चपलं ताम्रलोचनम्।। तदामिषं तस्य उन्माथे धृतमामिषम्। सपत्नस्य सपत्नं बद्धं अनादृत्य।।

śaraprasūnasaṃkāśaṃ mahīvivaraśāyinam| sakulaṃ harikaṃ nāma capalaṃ tāmralocanam|| tadāmiṣaṃ tasya unmāthe dhṛtamāmiṣam| sapatnasya sapatnaṃ baddhaṃ anādṛtya||

Verse 31

तन मूषिकगन्धेन त्वरमाण उपागतम्। सक्ष्यार्थं लेलिहन्वक्रं भूमावूर्ध्वमुखः स्थितः।।

tana mūṣikagandhena tvaramāṇa upāgatam| sakṣyārthaṃ lelihanvakraṃ bhūmāvūrdhvamukhaḥ sthitaḥ||

Verse 32

--ाखागतमरिं चान्यमपश्यत्कोटरालयम्। सूलकं चन्द्रकं नाम वक्रतुण्डं दुरासदम्।।

--ākhāgatamariṃ cānyamapaśyatkoṭarālayam| sūlakaṃ candrakaṃ nāma vakratuṇḍaṃ durāsadam||

Verse 33

पतस्य विषयं तस्य नकुलोलूकयोस्तथा। यथास्यासीदियं चिन्ता तत्प्राप्तस्य महद्भयम्।।

patasya viṣayaṃ tasya nakulolūkayostathā| yathāsyāsīdiyaṃ cintā tatprāptasya mahadbhayam||

Verse 34

पपद्यस्यां सुकष्टायां मरणे समुपस्थिते। मन्ताद्भय उत्पन्ने कथं कार्यं मनीषिणा।।

papadyasyāṃ sukaṣṭāyāṃ maraṇe samupasthite| mantādbhaya utpanne kathaṃ kāryaṃ manīṣiṇā||

Verse 35

तथा सर्वतो रुद्धः सर्वत्र भयकर्शितः। भवद्भयसंत्रस्तश्चक्रे च परमां मतिम्।।

tathā sarvato ruddhaḥ sarvatra bhayakarśitaḥ| bhavadbhayasaṃtrastaścakre ca paramāṃ matim||

Verse 36

आपद्विनाशभूयिष्ठं शङ्कनीयं हि जीवितम्। मन्तात्संशयः सोऽयं तस्मादापदुपस्थिता।।

āpadvināśabhūyiṣṭhaṃ śaṅkanīyaṃ hi jīvitam| mantātsaṃśayaḥ so'yaṃ tasmādāpadupasthitā||

Verse 37

गतं हि सहसा भूमिं नकुलो मामवाप्नुयात्। उलूकश्चेह तिष्ठन्तं मार्जारः पाशसंक्षयात्।।

gataṃ hi sahasā bhūmiṃ nakulo māmavāpnuyāt| ulūkaśceha tiṣṭhantaṃ mārjāraḥ pāśasaṃkṣayāt||

Verse 38

न त्वेवास्मद्विधः प्राज्ञः संमोहं गन्तुमर्हति। रिष्ये जीविते यत्नं यावदुच्छ्वासनिग्रहात्।।

na tvevāsmadvidhaḥ prājñaḥ saṃmohaṃ gantumarhati| riṣye jīvite yatnaṃ yāvaducchvāsanigrahāt||

Verse 39

न हि बुद्ध्याऽन्वितः प्राज्ञो नीतिशास्त्रविशारदः। निमज्जत्यापदं प्राप्य महतोऽर्थानवाप्य ह।।

na hi buddhyā'nvitaḥ prājño nītiśāstraviśāradaḥ| nimajjatyāpadaṃ prāpya mahato'rthānavāpya ha||

Verse 40

न त्वन्यामिह मार्जाराद्गतिं पश्यामि सांप्रतम्। विषमस्थो ह्ययं शत्रुः कृत्यं चास्य महन्मया।।

na tvanyāmiha mārjārādgatiṃ paśyāmi sāṃpratam| viṣamastho hyayaṃ śatruḥ kṛtyaṃ cāsya mahanmayā||

Verse 41

जीवितार्थी कथं त्वद्य शत्रुभिः प्रार्थितस्त्रिभिः। प्राणहेतोरिमं मित्रं मार्जारं संश्रयामि वै।।

jīvitārthī kathaṃ tvadya śatrubhiḥ prārthitastribhiḥ| prāṇahetorimaṃ mitraṃ mārjāraṃ saṃśrayāmi vai||

Verse 42

नीतिशास्त्रं समाश्रित्य हितमस्योपवर्णये। येनेमं शत्रुसंघातं मतिपूर्वेण वञ्चये।।

nītiśāstraṃ samāśritya hitamasyopavarṇaye| yenemaṃ śatrusaṃghātaṃ matipūrveṇa vañcaye||

Verse 43

अयमत्यन्तशत्रुर्मे वैषम्यं परमं गतः। मूढो ग्राहयितुं स्वार्थं संगत्या यदि शक्यते।।

ayamatyantaśatrurme vaiṣamyaṃ paramaṃ gataḥ| mūḍho grāhayituṃ svārthaṃ saṃgatyā yadi śakyate||

Verse 44

कदाजिद्व्यसनं प्राप्य संधिं कुर्यान्मया सह।।

kadājidvyasanaṃ prāpya saṃdhiṃ kuryānmayā saha||

Verse 45

बलिना सन्निकृष्टस्य शत्रोरपि परिग्रहः। कार्य इत्याहुराचार्या विषमे जीवितार्थिना।।

balinā sannikṛṣṭasya śatrorapi parigrahaḥ| kārya ityāhurācāryā viṣame jīvitārthinā||

Verse 46

श्रेष्ठो हि पण्डितः शत्रुर्न च मित्रमपण्डितः। अमित्रे खलु मार्जारे जीवितं संप्रतिष्ठितम्।।

śreṣṭho hi paṇḍitaḥ śatrurna ca mitramapaṇḍitaḥ| amitre khalu mārjāre jīvitaṃ saṃpratiṣṭhitam||

Verse 47

ततोऽस्मै संप्रवक्ष्यामि हेतुमात्माभिरक्षणे। अपीजानीमयं शत्रुः संगत्या पण्डितो भवेत्।।

tato'smai saṃpravakṣyāmi hetumātmābhirakṣaṇe| apījānīmayaṃ śatruḥ saṃgatyā paṇḍito bhavet||

Verse 48

एवं विचिन्तयामास मूषिकः शत्रुचेष्टितम्।।

evaṃ vicintayāmāsa mūṣikaḥ śatruceṣṭitam||

Verse 49

ततोऽर्थगतितत्त्वज्ञः संधिविग्रहकालवित्। सान्त्वपूर्वमिदं वाक्यं मार्जारं मूषिकोऽब्रवीत्।।

tato'rthagatitattvajñaḥ saṃdhivigrahakālavit| sāntvapūrvamidaṃ vākyaṃ mārjāraṃ mūṣiko'bravīt||

Verse 50

सौहृदेनाभिभाषे त्वां कच्चिन्मार्जार जीवसे। जीवितं हि तवेच्छामि श्रेयः साधारणं हि नौ।।

sauhṛdenābhibhāṣe tvāṃ kaccinmārjāra jīvase| jīvitaṃ hi tavecchāmi śreyaḥ sādhāraṇaṃ hi nau||

Verse 51

न ते सौम्य भयं कार्यं जीविष्यसि यथा पुरा। अहं त्वामुद्धरिष्यामि प्राणाञ्जह्यां हि ते कृते।। शरस्तृणविशेष स्तत्प्रसूनं पुष्पम्।।

na te saumya bhayaṃ kāryaṃ jīviṣyasi yathā purā| ahaṃ tvāmuddhariṣyāmi prāṇāñjahyāṃ hi te kṛte|| śarastṛṇaviśeṣa statprasūnaṃ puṣpam||

Verse 52

अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र पुष्कल प्रतिभाति मे। येन शक्यस्त्वया मोक्षः प्राप्नुं श्रेयस्तथा मया।।

asti kaścidupāyo'tra puṣkala pratibhāti me| yena śakyastvayā mokṣaḥ prāpnuṃ śreyastathā mayā||

Verse 53

मयाऽप्युपायो दृष्टोऽयं विचार्य मतिमात्मनः। आत्मार्थं च त्वदर्थं च श्रेयः साधारणां हि नौ।।

mayā'pyupāyo dṛṣṭo'yaṃ vicārya matimātmanaḥ| ātmārthaṃ ca tvadarthaṃ ca śreyaḥ sādhāraṇāṃ hi nau||

Verse 54

इदं हि नकुलोलूकं पापबुद्ध्या हि संस्थितम्। न धर्षयति मार्जार तेन ते स्वस्ति सांप्रतम्।।

idaṃ hi nakulolūkaṃ pāpabuddhyā hi saṃsthitam| na dharṣayati mārjāra tena te svasti sāṃpratam||

Verse 55

कूजंश्चपलनेत्रोऽयं कौशिको मां निरीक्षते। नगशाखाग्रगः पापस्तस्याहं भृशमुद्विजे।।

kūjaṃścapalanetro'yaṃ kauśiko māṃ nirīkṣate| nagaśākhāgragaḥ pāpastasyāhaṃ bhṛśamudvije||

Verse 56

सतां साप्तपदं मैत्रं स सखा मेऽसि पण्डितः। साहाय्यकं करिष्यामि नास्ति ते प्राणतो भयम्।।

satāṃ sāptapadaṃ maitraṃ sa sakhā me'si paṇḍitaḥ| sāhāyyakaṃ kariṣyāmi nāsti te prāṇato bhayam||

Verse 57

न हि शक्तोऽसि मार्जार पाशं छेत्तुं मया विना। अहं छेत्स्यामि पाशांस्ते यदि मां त्वं न हिंससि।।

na hi śakto'si mārjāra pāśaṃ chettuṃ mayā vinā| ahaṃ chetsyāmi pāśāṃste yadi māṃ tvaṃ na hiṃsasi||

Verse 58

त्वमाश्रितो द्रुमस्याग्रं मूलं त्वहमुपाश्रितः। चिरोषितावुभावावां वृक्षेऽस्मिन्विदितं च ते।।

tvamāśrito drumasyāgraṃ mūlaṃ tvahamupāśritaḥ| ciroṣitāvubhāvāvāṃ vṛkṣe'sminviditaṃ ca te||

Verse 59

यस्मिन्नाश्वासते कश्चिद्यश्च नाश्वसिति क्वचित्। न तौ धीराः प्रशंसन्ति नित्यमुद्विग्रमानसौ।।

yasminnāśvāsate kaścidyaśca nāśvasiti kvacit| na tau dhīrāḥ praśaṃsanti nityamudvigramānasau||

Verse 60

तस्माद्विवर्धतां प्रीतिर्नित्यं संगतमस्तु नौ। कालातीतमिहार्थं हि न प्रशंसन्ति पण्डिताः।।

tasmādvivardhatāṃ prītirnityaṃ saṃgatamastu nau| kālātītamihārthaṃ hi na praśaṃsanti paṇḍitāḥ||

Verse 61

अर्थयुक्तिमिमां तत्र यथाभूतां निशामय। तव जीवितमिच्छामि त्वं ममेच्छसि जीवितम्।।

arthayuktimimāṃ tatra yathābhūtāṃ niśāmaya| tava jīvitamicchāmi tvaṃ mamecchasi jīvitam||

Verse 62

कश्चित्तरति काष्ठेन सुगम्भीरां महानदीम्। स तारयति तत्काष्ठं स च काष्ठेन तार्यते।।

kaścittarati kāṣṭhena sugambhīrāṃ mahānadīm| sa tārayati tatkāṣṭhaṃ sa ca kāṣṭhena tāryate||

Verse 63

ईदृशो नौ क्रियायोगो भविष्यति सुविस्तरः। अहं त्वां तारयिष्यामि मां च त्वं तारयिष्यसि।।

īdṛśo nau kriyāyogo bhaviṣyati suvistaraḥ| ahaṃ tvāṃ tārayiṣyāmi māṃ ca tvaṃ tārayiṣyasi||

Verse 64

एवमुक्त्वा तु पलितस्तमर्थमुभयोर्हितम्। हेतुमद्ग्रहणीयं च कालापेक्षी व्यतिष्ठत।।

evamuktvā tu palitastamarthamubhayorhitam| hetumadgrahaṇīyaṃ ca kālāpekṣī vyatiṣṭhata||

Verse 65

अथ सुव्याहृतं श्रुत्वा तस्य शत्रोर्विचक्षणः। हेतुमद्‌ग्रहणीयार्थं मार्जारो वाक्यमब्रवीत्।।

atha suvyāhṛtaṃ śrutvā tasya śatrorvicakṣaṇaḥ| hetumad‌grahaṇīyārthaṃ mārjāro vākyamabravīt||

Verse 66

बुद्धिमान्वाक्यसंपन्नस्तद्वाक्यमनुवर्तयन्। स्वामवस्थां प्रतीक्ष्यैनं साम्नैव प्रत्यपूजयत्।।

buddhimānvākyasaṃpannastadvākyamanuvartayan| svāmavasthāṃ pratīkṣyainaṃ sāmnaiva pratyapūjayat||

Verse 67

ततस्तीक्ष्णाग्रदशनो मणिवैदूर्यलोचनः। मूषिकं मन्दमुद्वीक्ष्य मार्जारो लोमशोऽब्रबीत्।।

tatastīkṣṇāgradaśano maṇivaidūryalocanaḥ| mūṣikaṃ mandamudvīkṣya mārjāro lomaśo'brabīt||

Verse 68

नन्दामि सौम्य भद्रं ते यो मां जीवितुमिच्छसि। श्रेयश्च यदि जानीषे क्रियतां मा विचारय।।

nandāmi saumya bhadraṃ te yo māṃ jīvitumicchasi| śreyaśca yadi jānīṣe kriyatāṃ mā vicāraya||

Verse 69

अहं हि भृशमापन्नस्त्वमापन्नतरो मया। द्वयोरापन्नयोः सन्धिः क्रियतां मा चिराय च।।

ahaṃ hi bhṛśamāpannastvamāpannataro mayā| dvayorāpannayoḥ sandhiḥ kriyatāṃ mā cirāya ca||

Verse 70

विधत्स्व प्राप्तकालं यत्कार्थं सिध्यतु चावयोः। मयि कृच्छ्राद्विनिर्मुक्ते न विनङ्क्ष्यति ते कृतम्।।

vidhatsva prāptakālaṃ yatkārthaṃ sidhyatu cāvayoḥ| mayi kṛcchrādvinirmukte na vinaṅkṣyati te kṛtam||

Verse 71

न्यस्तमानोस्मि भक्तोस्मि शिष्यस्त्वद्धितकृत्तथा। तथा निदेशवर्ती च भवन्तं शरणं गतः।।

nyastamānosmi bhaktosmi śiṣyastvaddhitakṛttathā| tathā nideśavartī ca bhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ||

Verse 72

इत्येवमुक्तः पलितो मार्जारं वशमागतम्। वाक्यं हितमुवाचेदमभिजातार्थमर्थवित्।।

ityevamuktaḥ palito mārjāraṃ vaśamāgatam| vākyaṃ hitamuvācedamabhijātārthamarthavit||

Verse 73

उदारं यद्भवानाह नैतच्चित्रं भवद्विधे। विहितो यस्तु मार्गो मे हितार्थं शृणु तं मम।।

udāraṃ yadbhavānāha naitaccitraṃ bhavadvidhe| vihito yastu mārgo me hitārthaṃ śṛṇu taṃ mama||

Verse 74

अहं त्वाऽनुप्रवेक्ष्यामि नकुलान्मे महद्भयम्। त्रायस्व मां मा वधीश्च शक्तोऽस्मि तव रक्षणे।।

ahaṃ tvā'nupravekṣyāmi nakulānme mahadbhayam| trāyasva māṃ mā vadhīśca śakto'smi tava rakṣaṇe||

Verse 75

उलूकाच्चैव मां रक्ष क्षुद्रः प्रार्थयते हि माम्। अहं छेत्स्यामि ते पाशान्सखे सत्येने ते शपे।।

ulūkāccaiva māṃ rakṣa kṣudraḥ prārthayate hi mām| ahaṃ chetsyāmi te pāśānsakhe satyene te śape||

Verse 76

तद्वचः संगतं श्रुत्वा लोमशो युक्तमर्थवत्। हर्षादुद्वीक्ष्य पलितं स्वागतेनाभ्यपूजयत्।।

tadvacaḥ saṃgataṃ śrutvā lomaśo yuktamarthavat| harṣādudvīkṣya palitaṃ svāgatenābhyapūjayat||

Verse 77

तं संपूज्याथ पलितं मार्जारः सौहृदे स्थितम्। स विचिन्त्याब्रवीद्धीरः प्रीतस्त्वरित एव च।।

taṃ saṃpūjyātha palitaṃ mārjāraḥ sauhṛde sthitam| sa vicintyābravīddhīraḥ prītastvarita eva ca||

Verse 78

क्षिप्रमागच्छ भद्रं ते त्वं मे प्राणसमः सखा। तव प्राज्ञप्रसादाद्धि प्रियं प्राप्स्यामि जीवितम्।।

kṣipramāgaccha bhadraṃ te tvaṃ me prāṇasamaḥ sakhā| tava prājñaprasādāddhi priyaṃ prāpsyāmi jīvitam||

Verse 79

यद्यदेवंगतेनाद्य शक्यं कर्तुं मया तव। तदाज्ञापस्य कर्तास्मि सिद्धिरेवास्तु नौ सखे।।

yadyadevaṃgatenādya śakyaṃ kartuṃ mayā tava| tadājñāpasya kartāsmi siddhirevāstu nau sakhe||

Verse 80

अस्मात्ते संशयान्मुक्तः समित्रगणबान्धवः। सर्वकार्याणि कर्ताऽहं प्रियाणि च हितानि च।।

asmātte saṃśayānmuktaḥ samitragaṇabāndhavaḥ| sarvakāryāṇi kartā'haṃ priyāṇi ca hitāni ca||

Verse 81

मुक्तश्च व्यसनादस्मात्सौम्याहमपि नाम ते। प्रीतिमुत्पादयेयं न प्रतिकर्तुं च शक्नुयाम्।।

muktaśca vyasanādasmātsaumyāhamapi nāma te| prītimutpādayeyaṃ na pratikartuṃ ca śaknuyām||

Verse 82

प्रत्युपकुर्वन्बह्वपि न भाति पूर्वोपकारिणा तुल्यः। एकः करोति हि कृते निष्कारणमेव कुरुतेऽन्यः।।

pratyupakurvanbahvapi na bhāti pūrvopakāriṇā tulyaḥ| ekaḥ karoti hi kṛte niṣkāraṇameva kurute'nyaḥ||

Verse 83

भीष्म उवाच। एवमाश्वासितो बिद्वान्मार्जारेण स मूषिकः। प्रविवेश सुविस्रब्धः सम्यगङ्गीचकार ह।।

bhīṣma uvāca| evamāśvāsito bidvānmārjāreṇa sa mūṣikaḥ| praviveśa suvisrabdhaḥ samyagaṅgīcakāra ha||

Verse 84

ग्राहयित्वा तु तं स्वार्थं मार्जारं मूषिकस्तथा। मार्जारोरसि विस्रब्धः सुष्वाप पितृमातृवत्।।

grāhayitvā tu taṃ svārthaṃ mārjāraṃ mūṣikastathā| mārjārorasi visrabdhaḥ suṣvāpa pitṛmātṛvat||

Verse 85

निलीनं तस्य गात्रेषु मार्जारस्याथ मूषिकम्। दृष्ट्वा तौ नकुलोलूकौ निराशौ प्रत्यपद्यताम्।।

nilīnaṃ tasya gātreṣu mārjārasyātha mūṣikam| dṛṣṭvā tau nakulolūkau nirāśau pratyapadyatām||

Verse 86

तथैव तौ सुसंत्रस्तौ दृढमागततन्द्रितौ। दृष्ट्वा तयोः परां प्रीतिं विस्मयं परमं गतौ।।

tathaiva tau susaṃtrastau dṛḍhamāgatatandritau| dṛṣṭvā tayoḥ parāṃ prītiṃ vismayaṃ paramaṃ gatau||

Verse 87

बलिनौ मतिमन्तौ च सुवृत्तौ चाप्युपासितौ। अशक्तौ तु नयात्तस्मात्संप्रधर्षयितुं बलात्।।

balinau matimantau ca suvṛttau cāpyupāsitau| aśaktau tu nayāttasmātsaṃpradharṣayituṃ balāt||

Verse 88

कार्यार्थं कृतसंधी तौ दृष्ट्वा मार्जारमूषिकौ। उलूकनकुलौ तूर्णं जग्मतुस्तौ स्वमालयम्।।

kāryārthaṃ kṛtasaṃdhī tau dṛṣṭvā mārjāramūṣikau| ulūkanakulau tūrṇaṃ jagmatustau svamālayam||

Verse 89

लीनः स तस्य गात्रेषु पलितो देशकालवित्। चिच्छेद पाशान्नृपते कालाकाङ्क्षी शनैः शनैः।।

līnaḥ sa tasya gātreṣu palito deśakālavit| ciccheda pāśānnṛpate kālākāṅkṣī śanaiḥ śanaiḥ||

Verse 90

अथ बन्धपरिक्लिष्टो मार्जारो वीक्ष्य मूषिकम्। छिन्दन्तं वै तदा पाशानत्वरन्तं त्वरान्वितः।।

atha bandhaparikliṣṭo mārjāro vīkṣya mūṣikam| chindantaṃ vai tadā pāśānatvarantaṃ tvarānvitaḥ||

Verse 91

तमत्वरन्तं पलितं पाशानां छेदने तदा। संचोदयितुमारेभे मार्जारो मूषिकं ततः।।

tamatvarantaṃ palitaṃ pāśānāṃ chedane tadā| saṃcodayitumārebhe mārjāro mūṣikaṃ tataḥ||

Verse 92

किं सौम्य नातित्वरसे किं कृतार्थोऽवमन्यसे। छिन्धि पाशानमित्रघ्न पुरा श्वपच एति सः।।

kiṃ saumya nātitvarase kiṃ kṛtārtho'vamanyase| chindhi pāśānamitraghna purā śvapaca eti saḥ||

Verse 93

इत्युक्तस्त्वरताऽनेन मतिमान्पलितोऽब्रवीत्। मार्जारमकृतप्रज्ञं तथ्यमात्महितं वचः।।

ityuktastvaratā'nena matimānpalito'bravīt| mārjāramakṛtaprajñaṃ tathyamātmahitaṃ vacaḥ||

Verse 94

तूष्णीं भव न ते सौम्य त्वरा कार्या न संभ्रमः। वयमेवात्र कालज्ञा न कालः परिहास्यते।।

tūṣṇīṃ bhava na te saumya tvarā kāryā na saṃbhramaḥ| vayamevātra kālajñā na kālaḥ parihāsyate||

Verse 95

अकाले कृत्यमारब्धं कर्तुर्नार्थाय कल्पते। तदेव काल आरब्धं महतेऽर्थाय कल्पते।।

akāle kṛtyamārabdhaṃ karturnārthāya kalpate| tadeva kāla ārabdhaṃ mahate'rthāya kalpate||

Verse 96

अकाले विप्रमुक्तान्मे त्वत्त एव भयं भवेत्। तस्मात्कालं प्रतीक्षस्व किमिति त्वरसे सखे।।

akāle vipramuktānme tvatta eva bhayaṃ bhavet| tasmātkālaṃ pratīkṣasva kimiti tvarase sakhe||

Verse 97

यावत्पश्यामि चण्डालमायान्तं शस्त्रपाणिनम्। ततश्छेत्स्यामि ते पाशान्प्राप्ते साधारणे भये।।

yāvatpaśyāmi caṇḍālamāyāntaṃ śastrapāṇinam| tataśchetsyāmi te pāśānprāpte sādhāraṇe bhaye||

Verse 98

तस्मिन्काले प्रमुक्तस्त्वं तरुमेवाधिरोक्ष्यसे। न हि ते जीवितादन्यत्किंचित्कृत्यं भविष्यति।।

tasminkāle pramuktastvaṃ tarumevādhirokṣyase| na hi te jīvitādanyatkiṃcitkṛtyaṃ bhaviṣyati||

Verse 99

तस्मिन्कालेऽपि च तता दिवाकीर्तिभयार्दितः। मम न ग्रहणे शक्तः पलायनपरायणः।।

tasminkāle'pi ca tatā divākīrtibhayārditaḥ| mama na grahaṇe śaktaḥ palāyanaparāyaṇaḥ||

Verse 100

ततो भवत्यपक्रान्ते त्रस्ते भीते च लुब्धकात्। अहं बिलं प्रवेक्ष्यामि भवाञ्शाखां गमिष्यति।।

tato bhavatyapakrānte traste bhīte ca lubdhakāt| ahaṃ bilaṃ pravekṣyāmi bhavāñśākhāṃ gamiṣyati||

Verse 101

एवमुक्तस्तु मार्जारो मूषिकेणात्मनो हितम्। वचनं वाक्यतत्त्वज्ञो जीवितार्थी महामतिः।।

evamuktastu mārjāro mūṣikeṇātmano hitam| vacanaṃ vākyatattvajño jīvitārthī mahāmatiḥ||

Verse 102

अथात्मकृत्ये त्वरितः सम्यक्प्रार्थितमाचरन्। उवाच लोमशो वाक्यं मूषिकं चिरकारिणाम्।।

athātmakṛtye tvaritaḥ samyakprārthitamācaran| uvāca lomaśo vākyaṃ mūṣikaṃ cirakāriṇām||

Verse 103

नह्येवं मित्रकार्याणि प्रीत्या कुर्वन्ति साधवः।।

nahyevaṃ mitrakāryāṇi prītyā kurvanti sādhavaḥ||

Verse 104

यथा त्वं मोक्षितः कृच्छ्रात्त्वरमाणेन वै मया। तथा हि त्वरमाणेन त्वया कार्यमिदं मम। यत्नं कुरु महाप्राज्ञ यथा स्वस्त्यावयोर्भवेत्।।

yathā tvaṃ mokṣitaḥ kṛcchrāttvaramāṇena vai mayā| tathā hi tvaramāṇena tvayā kāryamidaṃ mama| yatnaṃ kuru mahāprājña yathā svastyāvayorbhavet||

Verse 105

अथवा पूर्ववैरं त्वं स्मरन्कालं जिहीर्षसि। पश्य दुष्कृतकर्मंस्त्वं व्यक्तमायुःक्षयो मम।। यदि मां न जिघांससि इति झ. द. पाठः।।

athavā pūrvavairaṃ tvaṃ smarankālaṃ jihīrṣasi| paśya duṣkṛtakarmaṃstvaṃ vyaktamāyuḥkṣayo mama|| yadi māṃ na jighāṃsasi iti jha. da. pāṭhaḥ||

Verse 106

यदि किंचिन्मयाऽज्ञानात्पुरस्ताद्दुष्कृतं कृतम्। न तन्मनसि कर्तव्यं क्षामये त्वां प्रसीद मे।।

yadi kiṃcinmayā'jñānātpurastādduṣkṛtaṃ kṛtam| na tanmanasi kartavyaṃ kṣāmaye tvāṃ prasīda me||

Verse 107

तमेवंवादिनं प्राज्ञं शास्त्रविद्बुद्धिसत्तमः। उवाचेदं वचः श्रेष्ठं मार्जारं मूषिकस्तदा।।

tamevaṃvādinaṃ prājñaṃ śāstravidbuddhisattamaḥ| uvācedaṃ vacaḥ śreṣṭhaṃ mārjāraṃ mūṣikastadā||

Verse 108

श्रुतं मे तव मार्जार स्वमर्थं परिगृह्णतः। ममापि त्वं विजानासि स्वमर्थं परिगृह्णतः।।

śrutaṃ me tava mārjāra svamarthaṃ parigṛhṇataḥ| mamāpi tvaṃ vijānāsi svamarthaṃ parigṛhṇataḥ||

Verse 109

यन्मित्रं भीतवत्साध्यं यस्मिन्मित्रे भयं हितम्। आरक्षितं ततः कार्यं पाणिः सर्पमुखादिव।।

yanmitraṃ bhītavatsādhyaṃ yasminmitre bhayaṃ hitam| ārakṣitaṃ tataḥ kāryaṃ pāṇiḥ sarpamukhādiva||

Verse 110

कृत्वा बलवता संधिमात्मानं यो न रक्षति। अपथ्यमिव तद्भुक्तं तस्यार्थाय कल्पते।।

kṛtvā balavatā saṃdhimātmānaṃ yo na rakṣati| apathyamiva tadbhuktaṃ tasyārthāya kalpate||

Verse 111

कश्चित्कस्यचिन्मित्रं न कश्चित्कस्यचिद्रिपुः। अर्थतस्तु निबध्यन्ते मित्राणि रिपवस्तथा।।

kaścitkasyacinmitraṃ na kaścitkasyacidripuḥ| arthatastu nibadhyante mitrāṇi ripavastathā||

Verse 112

अर्थैरर्था निबध्यन्ते गजैरिव महागजाः। न च कश्चित्कृते कार्ये कर्तारं समवेक्षते। तस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत्।।

arthairarthā nibadhyante gajairiva mahāgajāḥ| na ca kaścitkṛte kārye kartāraṃ samavekṣate| tasmātsarvāṇi kāryāṇi sāvaśeṣāṇi kārayet||

Verse 113

तस्मिन्कालेऽपि च भवान्दिवाकीर्तिभयार्दितः। मम न ग्रहणे शक्तः पलायपरायणः।।

tasminkāle'pi ca bhavāndivākīrtibhayārditaḥ| mama na grahaṇe śaktaḥ palāyaparāyaṇaḥ||

Verse 114

छिन्नं तु तन्तुबाहुल्यं तन्तुरेकोऽवशेषितः। छेत्स्याम्यहं तमप्याशु निर्वृतो भव लोमश।।

chinnaṃ tu tantubāhulyaṃ tantureko'vaśeṣitaḥ| chetsyāmyahaṃ tamapyāśu nirvṛto bhava lomaśa||

Verse 115

तयोः संवदतोरेवं तथैवापन्नयोर्द्वयोः। क्षयं जगाम सा रात्रिर्लोमशं त्वागमद्भयम्।।

tayoḥ saṃvadatorevaṃ tathaivāpannayordvayoḥ| kṣayaṃ jagāma sā rātrirlomaśaṃ tvāgamadbhayam||

Verse 116

ततः प्रभातसमये विकटः कृष्णपिङ्गलः। स्थूलस्फिग्विकृतो रूक्षः श्वयूथपरिवारितः।।

tataḥ prabhātasamaye vikaṭaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ| sthūlasphigvikṛto rūkṣaḥ śvayūthaparivāritaḥ||

Verse 117

शङ्कुकर्णो महावक्रः खनित्री घोरदर्शनः। परिघो नाम चण्डालः शस्त्रपाणिरदृश्यत।।

śaṅkukarṇo mahāvakraḥ khanitrī ghoradarśanaḥ| parigho nāma caṇḍālaḥ śastrapāṇiradṛśyata||

Verse 118

तं दृष्ट्वा यमदूताभं मार्जारस्त्रस्तचेतनः। उवाच पलितं भीतः किमिदानीं करिष्यसि।।

taṃ dṛṣṭvā yamadūtābhaṃ mārjārastrastacetanaḥ| uvāca palitaṃ bhītaḥ kimidānīṃ kariṣyasi||

Verse 119

तथैव च सुसंत्रस्तौ तं दृष्ट्वा घोरसंकुलम्। क्षणेन नकुलोलूकौ नैराश्यमुपजग्मतुः।।

tathaiva ca susaṃtrastau taṃ dṛṣṭvā ghorasaṃkulam| kṣaṇena nakulolūkau nairāśyamupajagmatuḥ||

Verse 120

बलिनौ मतिमन्तौ च संघातं चाप्युपागतौ। अशक्तौ सुनयात्तस्मात्संप्रधर्षयितुं बलात्।।

balinau matimantau ca saṃghātaṃ cāpyupāgatau| aśaktau sunayāttasmātsaṃpradharṣayituṃ balāt||

Verse 121

कार्यार्थे कृतसंधी तौ दृष्ट्वा मार्जारमूषिकौ। उलूकनकुलौ तूर्णं जग्मतुः स्वंस्वमालयम्।।

kāryārthe kṛtasaṃdhī tau dṛṣṭvā mārjāramūṣikau| ulūkanakulau tūrṇaṃ jagmatuḥ svaṃsvamālayam||

Verse 122

ततश्चिच्छेद तं तन्तुं मार्जारस्य स मूषिकः। विप्रमुक्तोऽथ मार्जारस्तमेवाभ्यपतद्दुमम्।।

tataściccheda taṃ tantuṃ mārjārasya sa mūṣikaḥ| vipramukto'tha mārjārastamevābhyapataddumam||

Verse 123

स तस्मात्संभ्रमान्मुक्तो मुक्तो घोरेण सत्रुणा। बिलं विवेश पलितः शाखां लेभे स लोमशः।।

sa tasmātsaṃbhramānmukto mukto ghoreṇa satruṇā| bilaṃ viveśa palitaḥ śākhāṃ lebhe sa lomaśaḥ||

Verse 124

उन्माथमप्युपादाय चण्डालो वीक्ष्य सर्वशः। विहताशः क्षणेनैव तस्माद्देशादपाक्रमत्। जगाम स स्वभवनं चण्डालो भरतर्षभ।।

unmāthamapyupādāya caṇḍālo vīkṣya sarvaśaḥ| vihatāśaḥ kṣaṇenaiva tasmāddeśādapākramat| jagāma sa svabhavanaṃ caṇḍālo bharatarṣabha||

Verse 125

ततस्तस्माद्भान्मुक्तो दुर्लभं प्राप्य जीवितम्। बिलस्थं पादपाग्रस्थः पलितं लोमशोऽब्रवीत्।।

tatastasmādbhānmukto durlabhaṃ prāpya jīvitam| bilasthaṃ pādapāgrasthaḥ palitaṃ lomaśo'bravīt||

Verse 126

अकृत्वा संविदं कांचित्सहसा त्वमपस्रुतः। कृतज्ञः कृतकल्याणः कच्चिन्मां नाभिशङ्कसे।।

akṛtvā saṃvidaṃ kāṃcitsahasā tvamapasrutaḥ| kṛtajñaḥ kṛtakalyāṇaḥ kaccinmāṃ nābhiśaṅkase||

Verse 127

गत्वा च मम विश्वासं दत्त्वा च मम जीवितम्। मित्रोपभोगसमये किं हि मां नोपसर्पसि।।

gatvā ca mama viśvāsaṃ dattvā ca mama jīvitam| mitropabhogasamaye kiṃ hi māṃ nopasarpasi||

Verse 128

कृत्वा हि पूर्वं मित्राणि यः पश्चान्नानुतिष्ठति। न स मित्राणि लभते कृच्छ्रात्स्वापत्सु दुर्मतिः।।

kṛtvā hi pūrvaṃ mitrāṇi yaḥ paścānnānutiṣṭhati| na sa mitrāṇi labhate kṛcchrātsvāpatsu durmatiḥ||

Verse 129

सत्कृतोऽहं त्वया मित्र सामर्थ्यादात्मानः सखे। स मां मित्रत्वमापन्नमुपभोक्तुं त्वमर्हसि।।

satkṛto'haṃ tvayā mitra sāmarthyādātmānaḥ sakhe| sa māṃ mitratvamāpannamupabhoktuṃ tvamarhasi||

Verse 130

यानि मे सन्ति मित्राणि ये च मे सन्ति बान्धवाः। सर्वे त्वां पूजयिष्यन्ति शिष्या गुरुमिव प्रियम्।।

yāni me santi mitrāṇi ye ca me santi bāndhavāḥ| sarve tvāṃ pūjayiṣyanti śiṣyā gurumiva priyam||

Verse 131

अहं च पूजयिष्ये त्वां समित्रगणबान्धवम्। जीवितस्य प्रदातारं कृतज्ञः को न पूजयेत्।।

ahaṃ ca pūjayiṣye tvāṃ samitragaṇabāndhavam| jīvitasya pradātāraṃ kṛtajñaḥ ko na pūjayet||

Verse 132

ईश्वरो मे भवानस्तु शरीरस्य गृहस्य च। अर्थानां चैव सर्वेषामनुशास्ता च मे भव।।

īśvaro me bhavānastu śarīrasya gṛhasya ca| arthānāṃ caiva sarveṣāmanuśāstā ca me bhava||

Verse 133

अमात्यो मे भव प्राज्ञ पितेवेह प्रशाधि माम्। न तेऽस्ति भयमस्मत्तो जीवितेनात्मनः शपे।।

amātyo me bhava prājña piteveha praśādhi mām| na te'sti bhayamasmatto jīvitenātmanaḥ śape||

Verse 134

बुद्ध्या त्वमुशना साक्षाद्बलेनाधिकृता वयम्। त्वं मन्त्रबलयुक्तो हि दद्या विजयमेव मे।।

buddhyā tvamuśanā sākṣādbalenādhikṛtā vayam| tvaṃ mantrabalayukto hi dadyā vijayameva me||

Verse 135

एवमुक्तः परं सान्त्वं मार्जारेण स मूषिकः। उवाच परमार्थज्ञः श्लक्ष्णमात्महितं वचः।।

evamuktaḥ paraṃ sāntvaṃ mārjāreṇa sa mūṣikaḥ| uvāca paramārthajñaḥ ślakṣṇamātmahitaṃ vacaḥ||

Verse 136

यद्भवानाह तत्सर्वं मया ते लोमश श्रुतम्। ममापि तावद्ब्रुवतः शृणु यत्प्रतिभाति मे।।

yadbhavānāha tatsarvaṃ mayā te lomaśa śrutam| mamāpi tāvadbruvataḥ śṛṇu yatpratibhāti me||

Verse 137

वेदितव्यानि मित्राणि बोद्धव्याश्चापि शत्रवः। एतत्सुसूक्ष्मं लोकेऽस्मिन्दृश्यते प्राज्ञसंमतैः।।

veditavyāni mitrāṇi boddhavyāścāpi śatravaḥ| etatsusūkṣmaṃ loke'smindṛśyate prājñasaṃmataiḥ||

Verse 138

शत्रुरूपा हि सुहृदो मित्ररूपाश्च शत्रवः। सान्त्वितास्ते न बुध्यन्ते रागलोभवशं गताः।।

śatrurūpā hi suhṛdo mitrarūpāśca śatravaḥ| sāntvitāste na budhyante rāgalobhavaśaṃ gatāḥ||

Verse 139

येषां सौम्यानि मित्राणि क्रोधनाश्चैव शत्रवः। सान्त्वितास्ते न बुध्यन्ते रागलोभवशंगताः।।

yeṣāṃ saumyāni mitrāṇi krodhanāścaiva śatravaḥ| sāntvitāste na budhyante rāgalobhavaśaṃgatāḥ||

Verse 140

नास्ति जात्या रिपुर्नाम मित्रं नाम न विद्यते। सामर्थ्ययोगाज्जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा।।

nāsti jātyā ripurnāma mitraṃ nāma na vidyate| sāmarthyayogājjāyante mitrāṇi ripavastathā||

Verse 141

यो यस्मिञ्जीवति स्वार्थे पश्येत्पीडां न जीवति। स तस्य मित्रं तावत्स्यःद्यावन्न स्याद्विपर्ययः।।

yo yasmiñjīvati svārthe paśyetpīḍāṃ na jīvati| sa tasya mitraṃ tāvatsyaḥdyāvanna syādviparyayaḥ||

Verse 142

नास्ति मैत्री स्थिरा नाम न च ध्रुवमसौहृदम्। अर्थयुक्त्याऽनुजायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा।।

nāsti maitrī sthirā nāma na ca dhruvamasauhṛdam| arthayuktyā'nujāyante mitrāṇi ripavastathā||

Verse 143

मित्रं च शत्रुतामेति कस्मिंश्चित्कालपर्यये। शत्रुश्च मित्रतामेति स्वार्थो हि बलवत्तरः।।

mitraṃ ca śatrutāmeti kasmiṃścitkālaparyaye| śatruśca mitratāmeti svārtho hi balavattaraḥ||

Verse 144

यो विश्वसिति मित्रेषु न विश्वसिति शत्रुषु। अर्थयुक्तिमविज्ञाय चलितं तस्य जीवितम्।।

yo viśvasiti mitreṣu na viśvasiti śatruṣu| arthayuktimavijñāya calitaṃ tasya jīvitam||

Verse 145

मित्रे वा यदि वा शत्रौ तस्यापि चलिता मतिः। न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत्। विश्वासाद्भयमुत्पन्नमपि मूलानि कृन्तति।।

mitre vā yadi vā śatrau tasyāpi calitā matiḥ| na viśvasedaviśvaste viśvaste nātiviśvaset| viśvāsādbhayamutpannamapi mūlāni kṛntati||

Verse 146

अर्थयुक्त्या हि जायन्ते पिता माता सुतस्तथा। मातुला भागिनेयाश्च तथा संबन्धिबान्धवाः।।

arthayuktyā hi jāyante pitā mātā sutastathā| mātulā bhāgineyāśca tathā saṃbandhibāndhavāḥ||

Verse 147

पुत्रं हि मातापितरौ त्यजतः पतितं प्रियम्। लोको रक्षति चात्मानं पश्य स्वार्थस्य सारताम्।।

putraṃ hi mātāpitarau tyajataḥ patitaṃ priyam| loko rakṣati cātmānaṃ paśya svārthasya sāratām||

Verse 148

सामान्या निष्कृतिः प्राज्ञ यो मोक्षात्समन्तरम्। कृत्यं मृगयते कर्तुं सुखोपायमसंशयम्।।

sāmānyā niṣkṛtiḥ prājña yo mokṣātsamantaram| kṛtyaṃ mṛgayate kartuṃ sukhopāyamasaṃśayam||

Verse 149

अस्मिन्निलय एवं त्वं न्यग्रोधादवतारितः। पूर्वं निविष्टमुन्माथं चपलन्वान्न बुद्धवान्।।

asminnilaya evaṃ tvaṃ nyagrodhādavatāritaḥ| pūrvaṃ niviṣṭamunmāthaṃ capalanvānna buddhavān||

Verse 150

आत्मनश्चपलो नास्ति कुतोऽन्येषां भविष्यति। तस्मात्सर्वाणि कार्याणि चपलो हन्त्यसंशयम्।।

ātmanaścapalo nāsti kuto'nyeṣāṃ bhaviṣyati| tasmātsarvāṇi kāryāṇi capalo hantyasaṃśayam||

Verse 151

ब्रवीषि मधुरं यच्च प्रियो मेऽद्य भवानिति। तन्मिथ्याकारणं सर्वं विस्तरेणापि मे शृणु।।

bravīṣi madhuraṃ yacca priyo me'dya bhavāniti| tanmithyākāraṇaṃ sarvaṃ vistareṇāpi me śṛṇu||

Verse 152

कारणात्प्रियतामेति द्वेष्यो भवति कारणात्। अर्थार्थी जीवलोकोऽयं न कश्चित्कस्यचित्प्रियः।।

kāraṇātpriyatāmeti dveṣyo bhavati kāraṇāt| arthārthī jīvaloko'yaṃ na kaścitkasyacitpriyaḥ||

Verse 153

सख्यं सोदर्ययोर्भ्रात्रोदर्पंत्योर्वा परस्परम्। कस्यचिन्नाभिजानामि प्रीतिं निष्कारणामिह।।

sakhyaṃ sodaryayorbhrātrodarpaṃtyorvā parasparam| kasyacinnābhijānāmi prītiṃ niṣkāraṇāmiha||

Verse 154

यद्यपि भ्रातरः क्रुद्धा भार्या वा कारणान्तरे। स्वभावतस्ते प्रीयन्ते नेतरः प्राकृतो जनः।।

yadyapi bhrātaraḥ kruddhā bhāryā vā kāraṇāntare| svabhāvataste prīyante netaraḥ prākṛto janaḥ||

Verse 155

प्रियो भवति दानेन प्रियवादेन चापरः। मन्त्रहोमजपैरन्यः कार्यार्थे प्रीयते जनः।।

priyo bhavati dānena priyavādena cāparaḥ| mantrahomajapairanyaḥ kāryārthe prīyate janaḥ||

Verse 156

उत्पन्ना कारणात्प्रीतिरासीन्नौ कारणान्तरे। प्रध्वस्ते कारणस्थाने सा प्रीतिर्नाभिवर्तते।।

utpannā kāraṇātprītirāsīnnau kāraṇāntare| pradhvaste kāraṇasthāne sā prītirnābhivartate||

Verse 157

किंनु तत्कारणं मन्ये येनाहं भवतः प्रियः। अन्यत्राभ्यवहारार्थात्तत्रापि च बुधा वयम्।।

kiṃnu tatkāraṇaṃ manye yenāhaṃ bhavataḥ priyaḥ| anyatrābhyavahārārthāttatrāpi ca budhā vayam||

Verse 158

कालो हेतुं विकुरुते स्वार्थस्तमनुवर्तते। स्वार्धं प्राज्ञोऽभिजानाति प्राज्ञं लोकोऽनुवर्तते। न त्वीदृशं त्वया वाच्यं विद्यते स्वार्थपण्डितः।।

kālo hetuṃ vikurute svārthastamanuvartate| svārdhaṃ prājño'bhijānāti prājñaṃ loko'nuvartate| na tvīdṛśaṃ tvayā vācyaṃ vidyate svārthapaṇḍitaḥ||

Verse 159

न कालो हि समर्थस्य स्नेहहेतुरयं तव। तस्मान्नाहं चले स्वार्थात्सुस्थितः संधिविग्रहे।।

na kālo hi samarthasya snehaheturayaṃ tava| tasmānnāhaṃ cale svārthātsusthitaḥ saṃdhivigrahe||

Verse 160

अभ्राणामिव रुपाणि विकुर्वन्ति पदेपदे। अद्यैव हि रिपुर्भूत्वा पुनरद्यैव मे सुहृत्। पुनश्च रिपुरद्यैव युक्तीनां पश्य चापलम्।। स्मरन्कालं चिकीर्षसीति थ. द. पाठः।।

abhrāṇāmiva rupāṇi vikurvanti padepade| adyaiva hi ripurbhūtvā punaradyaiva me suhṛt| punaśca ripuradyaiva yuktīnāṃ paśya cāpalam|| smarankālaṃ cikīrṣasīti tha. da. pāṭhaḥ||

Verse 161

आसीन्मैत्री तु तावन्नौ यावद्धेतुरभूत्पुरा। सागता सह तेनैव कालयुक्तेन हेतुना।।

āsīnmaitrī tu tāvannau yāvaddheturabhūtpurā| sāgatā saha tenaiva kālayuktena hetunā||

Verse 162

त्वं हि मेऽत्यन्ततः शत्रुः सामर्थ्यान्मित्रतां गतः। तत्कृत्यमभिनिर्वर्त्य प्रकृतिः शत्रुतां गता।।

tvaṃ hi me'tyantataḥ śatruḥ sāmarthyānmitratāṃ gataḥ| tatkṛtyamabhinirvartya prakṛtiḥ śatrutāṃ gatā||

Verse 163

सोऽहमेवं प्रणीतानि ज्ञात्वा शास्त्राणि तत्त्वतः। प्राविशेयं कथं पाशं त्वत्कृते तद्ब्रवीहि मे।।

so'hamevaṃ praṇītāni jñātvā śāstrāṇi tattvataḥ| prāviśeyaṃ kathaṃ pāśaṃ tvatkṛte tadbravīhi me||

Verse 164

त्वद्वीर्येण विमुक्तोऽहं मद्वीर्येण तथा भवान्। अन्योन्यानुग्रहे वृत्ते नास्ति भूयः समागमः।।

tvadvīryeṇa vimukto'haṃ madvīryeṇa tathā bhavān| anyonyānugrahe vṛtte nāsti bhūyaḥ samāgamaḥ||

Verse 165

त्वं हि सौम्य कृतार्थोऽद्य निवृत्तार्थास्तथा वयम्। न तेऽस्त्यद्य मया कृत्यं किंचिदन्यत्र भक्षणात्।।

tvaṃ hi saumya kṛtārtho'dya nivṛttārthāstathā vayam| na te'styadya mayā kṛtyaṃ kiṃcidanyatra bhakṣaṇāt||

Verse 166

अहमन्नं भवान्भोक्ता दुर्बलोऽहं भवान्बली। नावयोर्विद्यते संधिर्वियुक्ते विषमे बले।।

ahamannaṃ bhavānbhoktā durbalo'haṃ bhavānbalī| nāvayorvidyate saṃdhirviyukte viṣame bale||

Verse 167

स मन्येऽहं तव प्रज्ञां यन्मोक्षात्प्रत्यनन्तरम्। भक्ष्यं मृगयते नूनं सुखोपायमसंशयम्।।

sa manye'haṃ tava prajñāṃ yanmokṣātpratyanantaram| bhakṣyaṃ mṛgayate nūnaṃ sukhopāyamasaṃśayam||

Verse 168

--र्थी ह्येव सुव्यक्तो विमुक्तः प्रसृतः क्षुधा। शास्त्रजां मतिमास्थाय प्रातराशमिहेच्छसि।।

--rthī hyeva suvyakto vimuktaḥ prasṛtaḥ kṣudhā| śāstrajāṃ matimāsthāya prātarāśamihecchasi||

Verse 169

जानामि क्षुधितं च त्वामाहारसमयश्च ते। स त्वं मामभिसंधाय भक्ष्यं मृगयसे पुनः।।

jānāmi kṣudhitaṃ ca tvāmāhārasamayaśca te| sa tvaṃ māmabhisaṃdhāya bhakṣyaṃ mṛgayase punaḥ||

Verse 170

किंचात्र पुत्रदारार्थं यद्वाणीं सृजसे मयि। शुश्रूषां यतसे कर्तुं सखे मम तत्क्षमम्।।

kiṃcātra putradārārthaṃ yadvāṇīṃ sṛjase mayi| śuśrūṣāṃ yatase kartuṃ sakhe mama tatkṣamam||

Verse 171

त्वया मां सहितं दृष्ट्वा प्रिया भार्या सुताश्च ये। कस्मात्ते मां न खादेयुः स्पृष्टवा प्रणयिनि त्वयि।।

tvayā māṃ sahitaṃ dṛṣṭvā priyā bhāryā sutāśca ye| kasmātte māṃ na khādeyuḥ spṛṣṭavā praṇayini tvayi||

Verse 172

नाहं त्वया समेष्यामि वृत्ते हेतुसमागमे। शिवं ध्यायस्व मेऽत्रस्थः सुकृतं स्मरसे यदि।।

nāhaṃ tvayā sameṣyāmi vṛtte hetusamāgame| śivaṃ dhyāyasva me'trasthaḥ sukṛtaṃ smarase yadi||

Verse 173

शत्रोरन्नाद्यभूतः सन्क्लिष्टस्य क्षुधितस्य च। भक्ष्यं मृगयमाणस्य कः प्राज्ञो विषयं व्रजेत्।।

śatrorannādyabhūtaḥ sankliṣṭasya kṣudhitasya ca| bhakṣyaṃ mṛgayamāṇasya kaḥ prājño viṣayaṃ vrajet||

Verse 174

स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि दूरादपि तवोद्विजे। [विश्वस्तं वा प्रमत्तं वा एतदेव कृतं भवेत्।।]

svasti te'stu gamiṣyāmi dūrādapi tavodvije| [viśvastaṃ vā pramattaṃ vā etadeva kṛtaṃ bhavet||]

Verse 175

नाहं त्वया समेष्यामि निवृत्तो भव लोमश। बलवत्सन्निकर्षो हि न कदाचित्प्रशस्यते।।

nāhaṃ tvayā sameṣyāmi nivṛtto bhava lomaśa| balavatsannikarṣo hi na kadācitpraśasyate||

Verse 176

यदि त्वं सुकृतं वेत्सि तत्सख्यमनुसारय। प्रशान्तादपि हि प्राज्ञाद्भेतव्यं बलिनः सदा।।

yadi tvaṃ sukṛtaṃ vetsi tatsakhyamanusāraya| praśāntādapi hi prājñādbhetavyaṃ balinaḥ sadā||

Verse 177

यदि त्वर्थेन ते कार्यं ब्रूहि किं करवाणि ते। कामं सर्वं प्रदास्यामि न त्वात्मानं कथंचन।।

yadi tvarthena te kāryaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te| kāmaṃ sarvaṃ pradāsyāmi na tvātmānaṃ kathaṃcana||

Verse 178

आत्मार्थे संततिस्त्याज्या राज्यं रत्नं धनानि च। अपि सर्वस्वमुत्सृज्य रक्षेदात्मानमात्मवान्।।

ātmārthe saṃtatistyājyā rājyaṃ ratnaṃ dhanāni ca| api sarvasvamutsṛjya rakṣedātmānamātmavān||

Verse 179

ऐश्वर्यधनरत्नानां प्रत्यमित्रेऽपि वर्तताम्। दृष्टा हि पुनरावृत्तिर्जीवतामिति नः श्रुतम्।।

aiśvaryadhanaratnānāṃ pratyamitre'pi vartatām| dṛṣṭā hi punarāvṛttirjīvatāmiti naḥ śrutam||

Verse 180

न त्वात्मनः संप्रदानं धनरत्नवदिष्यते। आत्मा हि सर्वदा रक्ष्यो दारैरपि धनैरपि।।

na tvātmanaḥ saṃpradānaṃ dhanaratnavadiṣyate| ātmā hi sarvadā rakṣyo dārairapi dhanairapi||

Verse 181

आत्मरक्षणतन्त्राणां सुपरीक्षितकारिणाम्। आपदो नोपपद्यन्ते पुरुषाणां स्वदोषजाः।।

ātmarakṣaṇatantrāṇāṃ suparīkṣitakāriṇām| āpado nopapadyante puruṣāṇāṃ svadoṣajāḥ||

Verse 182

शत्रुं सम्यगविज्ञातो विप्रियो ह्यबलीयसा। शङ्कनीयः स सर्वत्र प्रियमप्याचरन्सदा।।

śatruṃ samyagavijñāto vipriyo hyabalīyasā| śaṅkanīyaḥ sa sarvatra priyamapyācaransadā||

Verse 183

कुलजानां सुमित्राणां धार्मिकाणां महात्मनाम्। न तेषां चाल्यते बुद्धिः शास्त्रार्थकृतिश्चया।।

kulajānāṃ sumitrāṇāṃ dhārmikāṇāṃ mahātmanām| na teṣāṃ cālyate buddhiḥ śāstrārthakṛtiścayā||

Verse 184

इत्यभिव्यक्तमेवासौ पलितेनापहासितः। मार्जारो व्रीडितो भूत्वा मूषिकं वाक्यमब्रवीत्।।

ityabhivyaktamevāsau palitenāpahāsitaḥ| mārjāro vrīḍito bhūtvā mūṣikaṃ vākyamabravīt||

Verse 185

सत्यं शपे त्वयाऽहं वै मित्रद्रोहो विगर्हितः। संमन्येऽहं तव प्रज्ञां यस्त्वं मम हिते रतः।।

satyaṃ śape tvayā'haṃ vai mitradroho vigarhitaḥ| saṃmanye'haṃ tava prajñāṃ yastvaṃ mama hite rataḥ||

Verse 186

उक्तवानर्थतत्त्वेन मया संभिन्नदर्शनः। न तु मामन्यथा साधो त्वं ग्रहीतुमिहार्हसि।।

uktavānarthatattvena mayā saṃbhinnadarśanaḥ| na tu māmanyathā sādho tvaṃ grahītumihārhasi||

Verse 187

प्राणप्रदानजं त्वत्तो मयि सौहृदमागतम्। धर्मज्ञोऽस्मि गुणज्ञोऽस्मि कृतज्ञोस्मि विशेषतः।।

prāṇapradānajaṃ tvatto mayi sauhṛdamāgatam| dharmajño'smi guṇajño'smi kṛtajñosmi viśeṣataḥ||

Verse 188

मित्रेषु वत्सलश्चास्मि त्वद्भक्तश्च विशेषतः। त्वं मामेवंगते साधो न वाचयितुमर्हसि।।

mitreṣu vatsalaścāsmi tvadbhaktaśca viśeṣataḥ| tvaṃ māmevaṃgate sādho na vācayitumarhasi||

Verse 189

त्वया हि वाच्यमानोऽहं जह्यां प्राणान्सबान्धवः। धिक्शब्दो हि बुधैर्दृष्टो मद्विधेषु मनस्विषु। पतनं धर्मतत्त्वज्ञ न मे शङ्कितुमर्हसि।।

tvayā hi vācyamāno'haṃ jahyāṃ prāṇānsabāndhavaḥ| dhikśabdo hi budhairdṛṣṭo madvidheṣu manasviṣu| patanaṃ dharmatattvajña na me śaṅkitumarhasi||

Verse 190

इति संस्तूयमानोऽपि मार्जारेण स मूषिकः। मनसा भावगम्भीरं मार्जारमिदमब्रवीत्।।

iti saṃstūyamāno'pi mārjāreṇa sa mūṣikaḥ| manasā bhāvagambhīraṃ mārjāramidamabravīt||

Verse 191

साधुर्भवान्कृतार्थोऽस्मि प्रिये च न च विश्वसे। संस्तवैर्वा धनौघैर्वा नाहं शक्यः पुनस्त्वया।।

sādhurbhavānkṛtārtho'smi priye ca na ca viśvase| saṃstavairvā dhanaughairvā nāhaṃ śakyaḥ punastvayā||

Verse 192

न ह्यमित्रवशं यान्ति प्राज्ञा निष्कारणं सखे। अस्मिन्नर्थे च गाथे द्वे निबोधोशनसा कृते।।

na hyamitravaśaṃ yānti prājñā niṣkāraṇaṃ sakhe| asminnarthe ca gāthe dve nibodhośanasā kṛte||

Verse 193

शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा सन्धिं बलीयसा। समाहितश्चरेद्बुद्ध्या कृतार्थश्च न विश्वसेत्।।

śatrusādhāraṇe kṛtye kṛtvā sandhiṃ balīyasā| samāhitaścaredbuddhyā kṛtārthaśca na viśvaset||

Verse 194

न विश्वसेदवश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्चसेत्। नित्यं विश्वासयेदन्यान्परेषां तु न विश्वसेत्।।

na viśvasedavaśvaste viśvaste nātiviścaset| nityaṃ viśvāsayedanyānpareṣāṃ tu na viśvaset||

Verse 195

तस्मात्सर्वास्ववस्थासु रक्षेज्जीवितमात्मनः। द्रव्याणि संततिश्चैव सर्वं भवति जीवताम्।।

tasmātsarvāsvavasthāsu rakṣejjīvitamātmanaḥ| dravyāṇi saṃtatiścaiva sarvaṃ bhavati jīvatām||

Verse 196

संक्षेपो नीतिशास्त्राणामविश्वासः परो मतः। नृषु तस्मादविश्वासः पुष्कलं हितमात्मनः।।

saṃkṣepo nītiśāstrāṇāmaviśvāsaḥ paro mataḥ| nṛṣu tasmādaviśvāsaḥ puṣkalaṃ hitamātmanaḥ||

Verse 197

वध्यन्ते न ह्यविश्वस्ताः शत्रुर्भिर्दुर्बला अपि। विश्वस्तास्तेषु वध्यन्ते बलवन्तोऽपि शत्रुभिः।।

vadhyante na hyaviśvastāḥ śatrurbhirdurbalā api| viśvastāsteṣu vadhyante balavanto'pi śatrubhiḥ||

Verse 198

त्वद्विधेभ्यो मया ह्यात्मा रक्ष्यो मार्जार सर्वदा। रक्ष त्वमपि चात्मानं चण्डालाज्जातिकिल्बिषात्।।

tvadvidhebhyo mayā hyātmā rakṣyo mārjāra sarvadā| rakṣa tvamapi cātmānaṃ caṇḍālājjātikilbiṣāt||

Verse 199

स तस्य ब्रुवतस्त्वेवं संत्रासाज्जातसाध्वसः। कथां हित्वा जवेनाशु मार्जारः प्रययौ ततः।।

sa tasya bruvatastvevaṃ saṃtrāsājjātasādhvasaḥ| kathāṃ hitvā javenāśu mārjāraḥ prayayau tataḥ||

Verse 200

ततः शास्त्रार्थतत्त्वज्ञो बुद्धिसामर्थ्यमात्मनः। विश्राव्य पलितः प्राज्ञो बिलमन्यज्जगाम ह।।

tataḥ śāstrārthatattvajño buddhisāmarthyamātmanaḥ| viśrāvya palitaḥ prājño bilamanyajjagāma ha||

Verse 201

एवं प्रज्ञावता बुद्ध्या दुर्बलेन महाबलाः। एकेन बहवोऽमित्राः पलितेनाभिसंधिताः।।

evaṃ prajñāvatā buddhyā durbalena mahābalāḥ| ekena bahavo'mitrāḥ palitenābhisaṃdhitāḥ||

Verse 202

अरिणापि समर्थेन सन्धिं कुर्वीत पण्डितः। मूषिकश्च बिडालश्च मुक्तावन्योन्यसंश्रयात्।।

ariṇāpi samarthena sandhiṃ kurvīta paṇḍitaḥ| mūṣikaśca biḍālaśca muktāvanyonyasaṃśrayāt||

Verse 203

इत्येवं क्षत्रधर्मस्य मया मार्गो निदर्शितः। विस्तरेण महाराज संक्षेपमपि मे शृणु।।

ityevaṃ kṣatradharmasya mayā mārgo nidarśitaḥ| vistareṇa mahārāja saṃkṣepamapi me śṛṇu||

Verse 204

अन्योन्यं कृतवैरौ तु चक्रतुः प्रीतिमुत्तमाम्। अन्योन्यमभिसंधातुं संबभूव तयोर्मतिः।।

anyonyaṃ kṛtavairau tu cakratuḥ prītimuttamām| anyonyamabhisaṃdhātuṃ saṃbabhūva tayormatiḥ||

Verse 205

तत्र प्राज्ञोऽभिसंधत्ते सम्यग्बुद्धिबलाश्रयात्। अभिसंधीयते प्राज्ञः प्रमादादपि वा बुधैः।।

tatra prājño'bhisaṃdhatte samyagbuddhibalāśrayāt| abhisaṃdhīyate prājñaḥ pramādādapi vā budhaiḥ||

Verse 206

तस्मादभीतवद्भीतो विश्वस्तवदविश्वसेत्। न ह्यप्रमत्तश्चलति चलितोऽवा न नश्यति।।

tasmādabhītavadbhīto viśvastavadaviśvaset| na hyapramattaścalati calito'vā na naśyati||

Verse 207

काले हि रिपुणा संधिः काले मित्रेण विग्रहः। कार्य इत्येव तत्वज्ञाः प्राहुर्नित्यं नराधिप।।

kāle hi ripuṇā saṃdhiḥ kāle mitreṇa vigrahaḥ| kārya ityeva tatvajñāḥ prāhurnityaṃ narādhipa||

Verse 208

एतज्ज्ञात्वा महाराज शास्त्रार्थमभिगम्य च। अभियुक्तोऽप्रमत्तश्च प्राग्भयाद्भीतवच्चरेत्।।

etajjñātvā mahārāja śāstrārthamabhigamya ca| abhiyukto'pramattaśca prāgbhayādbhītavaccaret||

Verse 209

भीतवत्संहितः कार्यः प्रतिसंधिस्तथैव च। भयादुत्पद्यते बुद्धिरप्रमत्ताभियोगजा।।

bhītavatsaṃhitaḥ kāryaḥ pratisaṃdhistathaiva ca| bhayādutpadyate buddhirapramattābhiyogajā||

Verse 210

न भयं जायते राजन्भीतस्यानागते भये। अभीतस्य च विस्रम्भात्सुमहज्जायते भयम्।।

na bhayaṃ jāyate rājanbhītasyānāgate bhaye| abhītasya ca visrambhātsumahajjāyate bhayam||

Verse 211

न भीरुरिति चात्यन्तं मन्त्रो देयः कथंचन। अविज्ञानाद्धि विज्ञाने गच्छेदास्पददर्शनाम्।।

na bhīruriti cātyantaṃ mantro deyaḥ kathaṃcana| avijñānāddhi vijñāne gacchedāspadadarśanām||

Verse 212

तस्मादभीतवद्भीतो विश्वस्तवदविश्वसन्। कार्याणां गुरुतां ज्ञात्वा नादृतं किंचिदाचरेत्।।

tasmādabhītavadbhīto viśvastavadaviśvasan| kāryāṇāṃ gurutāṃ jñātvā nādṛtaṃ kiṃcidācaret||

Verse 213

एवमेतन्मया प्रोक्तमितिहासं युधिष्ठिर। श्रुत्वा त्वं सुहृदां मध्ये यथावत्समुदाचर।।

evametanmayā proktamitihāsaṃ yudhiṣṭhira| śrutvā tvaṃ suhṛdāṃ madhye yathāvatsamudācara||

Verse 214

उपलभ्य मतिं चाग्र्यामरिमित्रान्तरं तथा। संधिविग्रहकालौ च मोक्षोपायं तथाऽऽपदि।।

upalabhya matiṃ cāgryāmarimitrāntaraṃ tathā| saṃdhivigrahakālau ca mokṣopāyaṃ tathā''padi||

Verse 215

शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा सन्धिं बलीयसा। समागतश्चरेद्बुद्ध्या कृतार्थो न च विश्वसेत्।।

śatrusādhāraṇe kṛtye kṛtvā sandhiṃ balīyasā| samāgataścaredbuddhyā kṛtārtho na ca viśvaset||

Verse 216

अविरुद्धां त्रिवर्गेण नीतिमेतां महीपते। अभ्युत्तिष्ठ श्रुतात्तस्माद्भूयः संरञ्जयन्प्रजाः।।

aviruddhāṃ trivargeṇa nītimetāṃ mahīpate| abhyuttiṣṭha śrutāttasmādbhūyaḥ saṃrañjayanprajāḥ||

Verse 217

ब्राह्मणैश्चापि ते सार्धं यात्रा भवतु पाण्डव। ब्राह्मणाद्धि परं श्रेयो दिवि चेह च भारत।।

brāhmaṇaiścāpi te sārdhaṃ yātrā bhavatu pāṇḍava| brāhmaṇāddhi paraṃ śreyo divi ceha ca bhārata||

Verse 218

एते धर्मस्य वेत्तारः कृतज्ञाः सततं प्रभो। पूजिताः शुभकर्तारः पूजयैनाञ्जाधिप।।

ete dharmasya vettāraḥ kṛtajñāḥ satataṃ prabho| pūjitāḥ śubhakartāraḥ pūjayaināñjādhipa||

Verse 219

राज्यं श्रेयः परं राजन्यशश्च महदाप्स्यसे। कुलस्य संततिं चैव यथान्यायं यथाक्रमम्।।

rājyaṃ śreyaḥ paraṃ rājanyaśaśca mahadāpsyase| kulasya saṃtatiṃ caiva yathānyāyaṃ yathākramam||

Verse 220

श्रुतं च ते भारत संधिविग्रहं विभावितं बुद्धिविशेषकारितम्। तथा त्ववेक्ष्य क्षितिपेन सर्वदा निषेवितव्यं नृप शत्रुमण्डलम्।।

śrutaṃ ca te bhārata saṃdhivigrahaṃ vibhāvitaṃ buddhiviśeṣakāritam| tathā tvavekṣya kṣitipena sarvadā niṣevitavyaṃ nṛpa śatrumaṇḍalam||