Adhyaya 137

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति अनागतापत्प्रतिविधाने दृष्टान्ततया मत्स्योपाख्यानकथनम्।। 1।। भीष्म उवाच॥ अत्रैव चेदमव्यग्रः शृण्वाख्यानमनुत्तमम् । दीर्घसूत्रं समाश्रित्य कार्याकार्यविनिश्चये ॥१॥ नातिगाधे जलस्थाये सुहृदः शकुलास्त्रयः । प्रभूतमत्स्ये कौन्तेय बभूवुः सहचारिणः ॥२॥ अत्रैकः प्राप्तकालज्ञो दीर्घदर्शी तथापरः । दीर्घसूत्रश्च तत्रैकस्त्रयाणां जलचारिणाम् ॥३॥ कदाचित्तज्जलस्थायं मत्स्यबन्धाः समन्ततः । निःस्रावयामासुरथो निम्नेषु विविधैर्मुखैः ॥४॥ प्रक्षीयमाणं तं बुद्ध्वा जलस्थायं भयागमे । अब्रवीद्दीर्घदर्शी तु तावुभौ सुहृदौ तदा ॥५॥ इयमापत्समुत्पन्ना सर्वेषां सलिलौकसाम् । शीघ्रमन्यत्र गच्छामः पन्था यावन्न दुष्यति ॥६॥ अनागतमनर्थं हि सुनयैर्यः प्रबाधते । न स संशयमाप्नोति रोचतां वां व्रजामहे ॥७॥ दीर्घसूत्रस्तु यस्तत्र सोऽब्रवीत्सम्यगुच्यते । न तु कार्या त्वरा यावदिति मे निश्चिता मतिः ॥८॥ अथ सम्प्रतिपत्तिज्ञः प्राब्रवीद्दीर्घदर्शिनम् । प्राप्ते काले न मे किञ्चिन्न्यायतः परिहास्यते ॥९॥ एवमुक्तो निराक्रामद्दीर्घदर्शी महामतिः । जगाम स्रोतसैकेन गम्भीरसलिलाशयम् ॥१०॥ ततः प्रस्रुततोयं तं समीक्ष्य सलिलाशयम् । बबन्धुर्विविधैर्योगैर्मत्स्यान्मत्स्योपजीविनः ॥११॥ विलोड्यमाने तस्मिंस्तु स्रुततोये जलाशये | अगच्छद्ग्रहणं तत्र दीर्घसूत्रः सहापरैः ॥१२॥ उद्दानं क्रियमाणं च मत्स्यानां वीक्ष्य रज्जुभिः | प्रविश्यान्तरमन्येषामग्रसत्प्रतिपत्तिमान् ॥१३॥ ग्रस्तमेव तदुद्दानं गृहीत्वास्त तथैव सः । सर्वानेव तु तांस्तत्र ते विदुर्ग्रथिता इति ॥१४॥ ततः प्रक्षाल्यमानेषु मत्स्येषु विमले जले । त्यक्त्वा रज्जुं विमुक्तोऽभूच्छीघ्रं सम्प्रतिपत्तिमान् ॥१५॥ दीर्घसूत्रस्तु मन्दात्मा हीनबुद्धिरचेतनः । मरणं प्राप्तवान्मूढो यथैवोपहतेन्द्रियः ॥१६॥ एवं प्राप्ततमं कालं यो मोहान्नावबुध्यते । स विनश्यति वै क्षिप्रं दीर्घसूत्रो यथा झषः ॥१७॥ आदौ न कुरुते श्रेयः कुशलोऽस्मीति यः पुमान् । स संशयमवाप्नोति यथा सम्प्रतिपत्तिमान् ॥१८॥ अनागतविधानं तु यो नरः कुरुते क्षमम् । श्रेयः प्राप्नोति सोऽत्यर्थं दीर्घदर्शी यथा ह्यसौ ॥१९॥ कलाः काष्ठा मुहूर्ताश्च दिना नाड्यः क्षणा लवाः । पक्षा मासाश्च ऋतवस्तुल्याः संवत्सराणि च ॥२०॥ पृथिवी देश इत्युक्तः कालः स च न दृश्यते । अभिप्रेतार्थसिद्ध्यर्थं न्यायतो यच्च तत्तथा ॥२१॥ एतौ धर्मार्थशास्त्रेषु मोक्षशास्त्रेषु चर्षिभिः । प्रधानाविति निर्दिष्टौ कामेशाभिमतौ नृणाम् ॥२२॥ परीक्ष्यकारी युक्तस्तु सम्यक्समुपपादयेत् । देशकालावभिप्रेतौ ताभ्यां फलमवाप्नुयात् ॥२३॥ 12.137.24 भीष्म उवाच। अनागतविधाता च प्रत्युत्पन्नमतिश्च यः। द्वावेतौ सुखमेधेते दीर्घसूत्री विनश्यति।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati anāgatāpatpratividhāne dṛṣṭāntatayā matsyopākhyānakathanam|| 1|| bhīṣma uvāca|| atraiva cedamavyagraḥ śṛṇvākhyānamanuttamam | dīrghasūtraṃ samāśritya kāryākāryaviniścaye ||1|| nātigādhe jalasthāye suhṛdaḥ śakulāstrayaḥ | prabhūtamatsye kaunteya babhūvuḥ sahacāriṇaḥ ||2|| atraikaḥ prāptakālajño dīrghadarśī tathāparaḥ | dīrghasūtraśca tatraikastrayāṇāṃ jalacāriṇām ||3|| kadācittajjalasthāyaṃ matsyabandhāḥ samantataḥ | niḥsrāvayāmāsuratho nimneṣu vividhairmukhaiḥ ||4|| prakṣīyamāṇaṃ taṃ buddhvā jalasthāyaṃ bhayāgame | abravīddīrghadarśī tu tāvubhau suhṛdau tadā ||5|| iyamāpatsamutpannā sarveṣāṃ salilaukasām | śīghramanyatra gacchāmaḥ panthā yāvanna duṣyati ||6|| anāgatamanarthaṃ hi sunayairyaḥ prabādhate | na sa saṃśayamāpnoti rocatāṃ vāṃ vrajāmahe ||7|| dīrghasūtrastu yastatra so'bravītsamyagucyate | na tu kāryā tvarā yāvaditi me niścitā matiḥ ||8|| atha sampratipattijñaḥ prābravīddīrghadarśinam | prāpte kāle na me kiñcinnyāyataḥ parihāsyate ||9|| evamukto nirākrāmaddīrghadarśī mahāmatiḥ | jagāma srotasaikena gambhīrasalilāśayam ||10|| tataḥ prasrutatoyaṃ taṃ samīkṣya salilāśayam | babandhurvividhairyogairmatsyānmatsyopajīvinaḥ ||11|| viloḍyamāne tasmiṃstu srutatoye jalāśaye | agacchadgrahaṇaṃ tatra dīrghasūtraḥ sahāparaiḥ ||12|| uddānaṃ kriyamāṇaṃ ca matsyānāṃ vīkṣya rajjubhiḥ | praviśyāntaramanyeṣāmagrasatpratipattimān ||13|| grastameva taduddānaṃ gṛhītvāsta tathaiva saḥ | sarvāneva tu tāṃstatra te vidurgrathitā iti ||14|| tataḥ prakṣālyamāneṣu matsyeṣu vimale jale | tyaktvā rajjuṃ vimukto'bhūcchīghraṃ sampratipattimān ||15|| dīrghasūtrastu mandātmā hīnabuddhiracetanaḥ | maraṇaṃ prāptavānmūḍho yathaivopahatendriyaḥ ||16|| evaṃ prāptatamaṃ kālaṃ yo mohānnāvabudhyate | sa vinaśyati vai kṣipraṃ dīrghasūtro yathā jhaṣaḥ ||17|| ādau na kurute śreyaḥ kuśalo'smīti yaḥ pumān | sa saṃśayamavāpnoti yathā sampratipattimān ||18|| anāgatavidhānaṃ tu yo naraḥ kurute kṣamam | śreyaḥ prāpnoti so'tyarthaṃ dīrghadarśī yathā hyasau ||19|| kalāḥ kāṣṭhā muhūrtāśca dinā nāḍyaḥ kṣaṇā lavāḥ | pakṣā māsāśca ṛtavastulyāḥ saṃvatsarāṇi ca ||20|| pṛthivī deśa ityuktaḥ kālaḥ sa ca na dṛśyate | abhipretārthasiddhyarthaṃ nyāyato yacca tattathā ||21|| etau dharmārthaśāstreṣu mokṣaśāstreṣu carṣibhiḥ | pradhānāviti nirdiṣṭau kāmeśābhimatau nṛṇām ||22|| parīkṣyakārī yuktastu samyaksamupapādayet | deśakālāvabhipretau tābhyāṃ phalamavāpnuyāt ||23|| 12.137.24 bhīṣma uvāca| anāgatavidhātā ca pratyutpannamatiśca yaḥ| dvāvetau sukhamedhete dīrghasūtrī vinaśyati||

Verse 2

अत्रैव चेदमव्यग्रं शृण्वाख्यानमनुत्तमम्। द्रीर्घसूत्रमुपाश्रित्य कार्याकार्यविनिश्चये।।

atraiva cedamavyagraṃ śṛṇvākhyānamanuttamam| drīrghasūtramupāśritya kāryākāryaviniścaye||

Verse 3

नातिगाधे जलस्थाने सुहृदः कुशलास्त्रयः। प्रभूतमत्स्ये कौन्तेय बभूवुः सहचारिणः।।

nātigādhe jalasthāne suhṛdaḥ kuśalāstrayaḥ| prabhūtamatsye kaunteya babhūvuḥ sahacāriṇaḥ||

Verse 4

तत्रैकः प्राप्तकालज्ञो दीर्घदर्शी तथाऽपरः। दीर्घसूत्रश्च तत्रैकस्त्रयाणां जलचारिणाम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि सप्तत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 137।।

tatraikaḥ prāptakālajño dīrghadarśī tathā'paraḥ| dīrghasūtraśca tatraikastrayāṇāṃ jalacāriṇām|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi āpaddharmaparvaṇi saptatriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 137||

Verse 5

क्रदाचित्तज्जलस्थानं मत्स्यबन्धाः समन्ततः। स्रावयामासुरथो निम्नेषु विविधैर्मुखैः।। तत्रैको दीर्घकालज्ञ उत्पन्नप्रतिभोऽपरः इति झ. पाठः।।

kradācittajjalasthānaṃ matsyabandhāḥ samantataḥ| srāvayāmāsuratho nimneṣu vividhairmukhaiḥ|| tatraiko dīrghakālajña utpannapratibho'paraḥ iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 6

क्षीयमाणं तद्बुद्ध्वा जलस्थानं भयागमे। अब्रवीद्दीर्घदर्शी तु तावुभौ सुहृदौ तदा।।

kṣīyamāṇaṃ tadbuddhvā jalasthānaṃ bhayāgame| abravīddīrghadarśī tu tāvubhau suhṛdau tadā||

Verse 7

ज्ञयमापत्समुत्पन्ना सर्वेषां सलिलौकसाम्। शीघ्रमन्यत्र गच्छामः पन्था यावन्न शुष्यति।।

jñayamāpatsamutpannā sarveṣāṃ salilaukasām| śīghramanyatra gacchāmaḥ panthā yāvanna śuṣyati||

Verse 8

अनागतमनर्थं हि सुनयैर्यः प्रबाधते। स न संशयमाप्नोति तथाऽन्यत्र व्रजामहे।।

anāgatamanarthaṃ hi sunayairyaḥ prabādhate| sa na saṃśayamāpnoti tathā'nyatra vrajāmahe||

Verse 9

शीर्घसूत्रस्तु यस्तत्र सोऽब्रवीत्सम्यगुष्यताम्। न तु कार्या त्वरा तावदिति मे निश्चिता मतिः।।

śīrghasūtrastu yastatra so'bravītsamyaguṣyatām| na tu kāryā tvarā tāvaditi me niścitā matiḥ||

Verse 10

अथ संप्रतिपत्तिज्ञस्त्वब्रवीद्दीर्घदर्शिनम्। प्राप्ते काले न मे किंचिन्न्यायतः परिहास्यते।।

atha saṃpratipattijñastvabravīddīrghadarśinam| prāpte kāle na me kiṃcinnyāyataḥ parihāsyate||

Verse 11

एवप्नुक्तो निराक्रामद्दीर्घदर्शी महामतिः। अगाम स्रोतसैकेन गम्भीरं सलिलाशयम्।। विविधैर्मुखैर्जलनिर्गमनमार्गैः।।

evapnukto nirākrāmaddīrghadarśī mahāmatiḥ| agāma srotasaikena gambhīraṃ salilāśayam|| vividhairmukhairjalanirgamanamārgaiḥ||

Verse 12

ततः प्रसृततोयं तं प्रसमीक्ष्य जलाशयम्। बबन्धुर्विविधैर्योगैर्मत्स्यान्मत्स्योपजीविनः।।

tataḥ prasṛtatoyaṃ taṃ prasamīkṣya jalāśayam| babandhurvividhairyogairmatsyānmatsyopajīvinaḥ||

Verse 13

विलोड्यमाने तस्मिंस्तु स्रुततोये जलाशये। अगच्छद्ग्रहणं तत्र दीर्घसूत्रः सहापरै----।।

viloḍyamāne tasmiṃstu srutatoye jalāśaye| agacchadgrahaṇaṃ tatra dīrghasūtraḥ sahāparai----||

Verse 14

उद्दानं क्रियमाणं तु मत्स्यानां ------। प्रविश्यान्तरमन्येषामग्रसत्प्रति-------।। सलिलाशयं जलाशयान्तरम्।।

uddānaṃ kriyamāṇaṃ tu matsyānāṃ ------| praviśyāntaramanyeṣāmagrasatprati-------|| salilāśayaṃ jalāśayāntaram||

Verse 15

ग्रस्तमेव तदुद्दानं गृहीत्वा----सः। सर्वानेव च तांस्तत्र ते वि--- इति।। उद्दानं ग्रथनं अग्रसत् ग्रथनसूत्रं मुखेन जग्राहेत्यर्थः।।

grastameva taduddānaṃ gṛhītvā----saḥ| sarvāneva ca tāṃstatra te vi--- iti|| uddānaṃ grathanaṃ agrasat grathanasūtraṃ mukhena jagrāhetyarthaḥ||

Verse 16

ततः प्रक्षाल्यमानेषु मत्स्येषु विपुले जले। त्वक्त्वा रज्जुं प्रमुक्तोसौ शीघ्रं संप्रतिपत्तिमान्।।

tataḥ prakṣālyamāneṣu matsyeṣu vipule jale| tvaktvā rajjuṃ pramuktosau śīghraṃ saṃpratipattimān||

Verse 17

दीर्घसूत्रस्तु मन्दात्मा हीनेयुद्धिरचेतनः। मरणं प्राप्तवान्मूढो यथैवोपहतेन्द्रियः।।

dīrghasūtrastu mandātmā hīneyuddhiracetanaḥ| maraṇaṃ prāptavānmūḍho yathaivopahatendriyaḥ||

Verse 18

एवं प्राप्ततमं कालं यो मोहान्नावबुध्यते। स विनश्यति वै क्षिप्रं दीर्घसूत्रो यथा झषः।।

evaṃ prāptatamaṃ kālaṃ yo mohānnāvabudhyate| sa vinaśyati vai kṣipraṃ dīrghasūtro yathā jhaṣaḥ||

Verse 19

आदौ न कुरुते श्रेयः कुशलोऽस्मीति यः पुमान्। स हि संशयमाप्नोति यथा संप्रतिपत्तिमान्।।

ādau na kurute śreyaḥ kuśalo'smīti yaḥ pumān| sa hi saṃśayamāpnoti yathā saṃpratipattimān||

Verse 20

अनागतविधाता च प्रत्युत्पन्नमतिश्च यः। द्वावेतौ सुखमेधेते दीर्घसूत्री विनश्यति।।

anāgatavidhātā ca pratyutpannamatiśca yaḥ| dvāvetau sukhamedhete dīrghasūtrī vinaśyati||

Verse 21

काष्ठा कला मुहूर्ताश्च दिनरात्र्यः क्षणा लवाः। मासाः पक्षाः षडृतवः कालः संवत्सराणि च।। सच मत्स्यः तथैव गृहीतवदेव तत्रास्ते इति शेषः।।

kāṣṭhā kalā muhūrtāśca dinarātryaḥ kṣaṇā lavāḥ| māsāḥ pakṣāḥ ṣaḍṛtavaḥ kālaḥ saṃvatsarāṇi ca|| saca matsyaḥ tathaiva gṛhītavadeva tatrāste iti śeṣaḥ||

Verse 22

पृथिवी देश इत्युक्तः स च कालो न दृश्यते। अभिप्रेतार्थसिद्ध्यर्थं दूरतो न्यायतस्तथा।।

pṛthivī deśa ityuktaḥ sa ca kālo na dṛśyate| abhipretārthasiddhyarthaṃ dūrato nyāyatastathā||

Verse 23

एतौ धर्मार्थशास्त्रेषु मोक्षशास्त्रेषु चर्षिभिः। प्रधानाविति निर्दिष्टौ कामे चाभिमतौ नृणाम्।। कालस्य देशस्य च सूक्ष्मतां अवहितो जानीयादिति श्लोकद्वयार्थः।।

etau dharmārthaśāstreṣu mokṣaśāstreṣu carṣibhiḥ| pradhānāviti nirdiṣṭau kāme cābhimatau nṛṇām|| kālasya deśasya ca sūkṣmatāṃ avahito jānīyāditi ślokadvayārthaḥ||

Verse 24

परीक्ष्यकारी युक्तश्च स सम्यगुपपादयेत्। देशकालावभिप्रेतौ तोभ्यां फलमवाप्नुयात्।।

parīkṣyakārī yuktaśca sa samyagupapādayet| deśakālāvabhipretau tobhyāṃ phalamavāpnuyāt||