Adhyaya 133

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति राज्ञा यथाकथंचित्कोशवृद्धेः कर्तव्यत्वोक्तिः।। 1।। तथा दस्युभिरापद्यपि सावशेषं परस्वापहा धर्म्यत्वोक्तिः।। 2।। भीष्म उवाच। स्वराष्ट्रात्परराष्ट्राच्च कोशं संजनयेन्नृपः। कोशाद्धि धर्मः कौन्तेय राज्यमूलं प्रवर्तते।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati rājñā yathākathaṃcitkośavṛddheḥ kartavyatvoktiḥ|| 1|| tathā dasyubhirāpadyapi sāvaśeṣaṃ parasvāpahā dharmyatvoktiḥ|| 2|| bhīṣma uvāca| svarāṣṭrātpararāṣṭrācca kośaṃ saṃjanayennṛpaḥ| kośāddhi dharmaḥ kaunteya rājyamūlaṃ pravartate||

Verse 2

तस्मात्संजनयेत्कोशं सत्कृत्य परिपालयेत्। परिपाल्यानुगृह्णीयादेव धर्मः सनातनः।।

tasmātsaṃjanayetkośaṃ satkṛtya paripālayet| paripālyānugṛhṇīyādeva dharmaḥ sanātanaḥ||

Verse 3

स कोशः शुद्धभावेन न नृशंसेन जायते। मध्यमं पदमास्थाय कोशसंग्रहणं चरेत्।।

sa kośaḥ śuddhabhāvena na nṛśaṃsena jāyate| madhyamaṃ padamāsthāya kośasaṃgrahaṇaṃ caret||

Verse 4

अबलस्य कुतः कोशो ह्यकोशस्य कुतो बलम्। अबलस्य कुतो राज्यमराज्ये श्रीर्भवेत्कुतः।।

abalasya kutaḥ kośo hyakośasya kuto balam| abalasya kuto rājyamarājye śrīrbhavetkutaḥ||

Verse 5

उच्चैर्वृत्तेः श्रियो हानिर्यथैव मरणं तथा। तस्मात्कोशं बलं मित्रमथ राजा विवर्धयेत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि त्रयस्त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 133।।

uccairvṛtteḥ śriyo hāniryathaiva maraṇaṃ tathā| tasmātkośaṃ balaṃ mitramatha rājā vivardhayet|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi āpaddharmaparvaṇi trayastriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 133||

Verse 6

हीनकोशं हि राजानमवमन्यन्ति शत्रवः। न चास्याल्पे तुष्यन्ति कर्मणाऽप्युत्सहन्ति च।।

hīnakośaṃ hi rājānamavamanyanti śatravaḥ| na cāsyālpe tuṣyanti karmaṇā'pyutsahanti ca||

Verse 7

श्रियो हि कारणाद्राजा सत्क्रियां लभते पराम्। साऽस्य गूहति पापानि वासो गुह्यमिव स्त्रियाः।। उच्चैर्वृत्तेः महतः।।

śriyo hi kāraṇādrājā satkriyāṃ labhate parām| sā'sya gūhati pāpāni vāso guhyamiva striyāḥ|| uccairvṛtteḥ mahataḥ||

Verse 8

ऋद्धिमस्यानुतप्यन्ते पुरा विप्रकृता नराः। सालावृका इवाजस्नं जिघांसूनेव विन्दति। ईदृशस्य कुतो राज्यं सुखं भरतसत्तम।। वासः पापमिव स्त्रिय इति ट. ड. थ. पाठः।।

ṛddhimasyānutapyante purā viprakṛtā narāḥ| sālāvṛkā ivājasnaṃ jighāṃsūneva vindati| īdṛśasya kuto rājyaṃ sukhaṃ bharatasattama|| vāsaḥ pāpamiva striya iti ṭa. ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 9

उद्यच्छेदेव न ग्लायेदुद्यमो ह्येव पौरुषम्। अप्यपर्वणि भज्येत न नमेतेह कस्यचित्।।

udyacchedeva na glāyedudyamo hyeva pauruṣam| apyaparvaṇi bhajyeta na nameteha kasyacit||

Verse 10

अप्यरण्यं समाश्रित्य चरेन्मृगगणैः सह। न त्वेवोद्रिक्तमर्यादैर्दस्युभिः सहितश्चरेत्।। विप्रकृताः सालावृकवत् जिघांसूनेव विन्दन्ति आश्रयन्ति कपटेन हन्तुम्। आर्षो वचनव्यत्ययः।।

apyaraṇyaṃ samāśritya carenmṛgagaṇaiḥ saha| na tvevodriktamaryādairdasyubhiḥ sahitaścaret|| viprakṛtāḥ sālāvṛkavat jighāṃsūneva vindanti āśrayanti kapaṭena hantum| ārṣo vacanavyatyayaḥ||

Verse 11

दस्यूनां सुलभा सेना रौद्रकर्मसु भारत। एकान्ततो ह्यमर्यादात्सर्वोऽप्युद्विजते जनः।। दस्युभिः दस्युप्रायैरमात्यैः।।

dasyūnāṃ sulabhā senā raudrakarmasu bhārata| ekāntato hyamaryādātsarvo'pyudvijate janaḥ|| dasyubhiḥ dasyuprāyairamātyaiḥ||

Verse 12

दस्यवोऽप्यभिशङ्कन्ते निरनुक्रोशकारिणः।।

dasyavo'pyabhiśaṅkante niranukrośakāriṇaḥ||

Verse 13

स्थापयेदेव मर्यादां जनचित्तप्रसादिनीम्। अल्पाप्यर्थेषु मर्यादा लोके भवति पूजिता।।

sthāpayedeva maryādāṃ janacittaprasādinīm| alpāpyartheṣu maryādā loke bhavati pūjitā||

Verse 14

नायं लोकोऽस्ति न पर इति व्यवसितो जनः। नालं गन्तुमिहाश्वासं नास्तिक्यभयशङ्कितैः।। अत्यन्तापन्नस्य वनस्था दस्यवोऽपि कार्यकरा इत्याह दस्यूनामिति। दस्यूनां सुलभां सेनां रौद्रकर्मसु कारयेदिति ध. पाठः। तेष्वपि सत्येन मार्दवेन च स्थेयमित्याह एकान्तत इति।।

nāyaṃ loko'sti na para iti vyavasito janaḥ| nālaṃ gantumihāśvāsaṃ nāstikyabhayaśaṅkitaiḥ|| atyantāpannasya vanasthā dasyavo'pi kāryakarā ityāha dasyūnāmiti| dasyūnāṃ sulabhāṃ senāṃ raudrakarmasu kārayediti dha. pāṭhaḥ| teṣvapi satyena mārdavena ca stheyamityāha ekāntata iti||

Verse 15

यथा सद्भिः परादानमहिंसा दस्युभिस्तथा। अनुरज्यन्ति भूतानि समर्यादेषु दस्युषु।। जनः प्राकृतः। अलं पर्याप्तं युक्तमित्यर्थः।।

yathā sadbhiḥ parādānamahiṃsā dasyubhistathā| anurajyanti bhūtāni samaryādeṣu dasyuṣu|| janaḥ prākṛtaḥ| alaṃ paryāptaṃ yuktamityarthaḥ||

Verse 16

अयुध्यमानस्यादानं दारामर्शः कृतघ्नता। ब्रह्मवित्तस्य चादानं निःशेषकरणं तथा।। सद्भिर्दस्युभिः परादानं परस्वहरणमपि कृत अहिंसा भवति तथा वक्ष्ये इत शेषः।।

ayudhyamānasyādānaṃ dārāmarśaḥ kṛtaghnatā| brahmavittasya cādānaṃ niḥśeṣakaraṇaṃ tathā|| sadbhirdasyubhiḥ parādānaṃ parasvaharaṇamapi kṛta ahiṃsā bhavati tathā vakṣye ita śeṣaḥ||

Verse 17

स्त्रिया मोषः पथिस्थानं साधुष्वेव विगर्हितम्। सदोष एव भवति दस्युरेतानि वर्जयेत्।। निःशेषकरणं सर्वहरणम्।।

striyā moṣaḥ pathisthānaṃ sādhuṣveva vigarhitam| sadoṣa eva bhavati dasyuretāni varjayet|| niḥśeṣakaraṇaṃ sarvaharaṇam||

Verse 18

अभिसंदधते ये च विनाशायास्य भारत। सशेषमेवोपलभ्य कुर्वन्तीति विनिश्चयः।।

abhisaṃdadhate ye ca vināśāyāsya bhārata| saśeṣamevopalabhya kurvantīti viniścayaḥ||

Verse 19

तस्मात्सशेषं कर्तव्यं स्वाधीनमपि दस्युभिः। न बलस्थोऽहमस्मीति नृशंसानि समाचरेत्।। स्त्रिया कन्यायाः मोषश्चौर्यम्।।

tasmātsaśeṣaṃ kartavyaṃ svādhīnamapi dasyubhiḥ| na balastho'hamasmīti nṛśaṃsāni samācaret|| striyā kanyāyāḥ moṣaścauryam||

Verse 20

सशेषकारिणस्तत्र शेषं पश्यन्ति सर्वशः। निःशेषकारिणो नित्यं निःशेषकरणाद्भयम्।। यस्मादेवं तस्मात् सशेषभेपरलुम्पनं कर्तव्यम्।।

saśeṣakāriṇastatra śeṣaṃ paśyanti sarvaśaḥ| niḥśeṣakāriṇo nityaṃ niḥśeṣakaraṇādbhayam|| yasmādevaṃ tasmāt saśeṣabheparalumpanaṃ kartavyam||