Adhyaya 132

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति ब्राह्मणानामापदि राज्ञा असाधुजनधनापहारेणापि तद्रक्षणस्य करणीयत्वोक्तिः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। हीने परमके धर्मे सर्वलोकातिलङ्घने। सर्वस्मिन्दस्युसाद्भूते पृथिव्यामुपजीवने।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि द्वात्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 132।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati brāhmaṇānāmāpadi rājñā asādhujanadhanāpahāreṇāpi tadrakṣaṇasya karaṇīyatvoktiḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| hīne paramake dharme sarvalokātilaṅghane| sarvasmindasyusādbhūte pṛthivyāmupajīvane|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi āpaddharmaparvaṇi dvātriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 132||

Verse 2

केन स्विद्ब्राह्मणो जीवेज्जघन्ये काल आगते। असंत्यजन्पुत्रपौत्राननुक्रोशात्पितामह।। हीने धर्मे राज्ञामिति शेषः। परमके सर्वोपायेन ब्राह्मणा रक्ष्या इत्यस्मि्।।

kena svidbrāhmaṇo jīvejjaghanye kāla āgate| asaṃtyajanputrapautrānanukrośātpitāmaha|| hīne dharme rājñāmiti śeṣaḥ| paramake sarvopāyena brāhmaṇā rakṣyā ityasmi||

Verse 3

भीष्म उवाच। विज्ञानबलमास्थाय जीवितव्यं तथा गते। सर्वं साध्वर्थमेवेदमसाध्वर्थं न किंचन।। जघन्ये आपद्बहूले ब्राह्मणः केन जीदत्यस्य ब्राह्मणं कथं रक्षेदित्यर्थः।।

bhīṣma uvāca| vijñānabalamāsthāya jīvitavyaṃ tathā gate| sarvaṃ sādhvarthamevedamasādhvarthaṃ na kiṃcana|| jaghanye āpadbahūle brāhmaṇaḥ kena jīdatyasya brāhmaṇaṃ kathaṃ rakṣedityarthaḥ||

Verse 4

असाधुभ्योऽर्थमादाय साधुभ्यो यः प्रयच्छति। आत्मानं संक्रमं कृत्वा कृच्छ्रधर्मकृदेव सः।। साध्वर्थं सतानम्।।

asādhubhyo'rthamādāya sādhubhyo yaḥ prayacchati| ātmānaṃ saṃkramaṃ kṛtvā kṛcchradharmakṛdeva saḥ|| sādhvarthaṃ satānam||

Verse 5

अरोषेणात्मनो राजन्राज्ये स्थितिमकोपयन्। अदत्तमप्याददीत् भ्रातुर्वित्तं ममेति वा।। संक्रममागमनमार्गम्।।

aroṣeṇātmano rājanrājye sthitimakopayan| adattamapyādadīt bhrāturvittaṃ mameti vā|| saṃkramamāgamanamārgam||

Verse 6

विज्ञानबलपूतो यो वर्तते निन्दितेष्वपि। वृत्तिविज्ञानवान्धीरः कस्तं वक्तुमिहार्हति।। स्थितिं पालनधर्मम्। स्यष्टस्य राज्ञो ब्राह्मणपालनार्थं सर्वस्वहरणेऽपि दोषो नास्तीत्यर्थः।।

vijñānabalapūto yo vartate ninditeṣvapi| vṛttivijñānavāndhīraḥ kastaṃ vaktumihārhati|| sthitiṃ pālanadharmam| syaṣṭasya rājño brāhmaṇapālanārthaṃ sarvasvaharaṇe'pi doṣo nāstītyarthaḥ||

Verse 7

येषां बहुकृता बुद्धिस्तेषामन्या न रोचते। यजसा ते प्रवर्तन्ते बलवन्तो युधिष्ठिर।।

yeṣāṃ bahukṛtā buddhisteṣāmanyā na rocate| yajasā te pravartante balavanto yudhiṣṭhira||

Verse 8

यदैव प्रकृतं शास्त्रं जनस्तदनुवर्तते। यदैवमध्यासेवन्ते मेध्रावी वाऽप्यथोत्तरम्।।

yadaiva prakṛtaṃ śāstraṃ janastadanuvartate| yadaivamadhyāsevante medhrāvī vā'pyathottaram||

Verse 9

ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान्सत्कृतानभिसत्कृतान्। न ब्राह्मणान्घातयीत दोषान्प्राप्नोति घातयन्।। वक्तुं निन्दितुम्।।

ṛtvikpurohitācāryānsatkṛtānabhisatkṛtān| na brāhmaṇānghātayīta doṣānprāpnoti ghātayan|| vaktuṃ ninditum||

Verse 10

एतत्प्रमाणं लोकस्य चक्षुरेतत्सातनम्। तत्प्रमाणोऽवगाहेत तेन तत्साध्वसाधु वा।।

etatpramāṇaṃ lokasya cakṣuretatsātanam| tatpramāṇo'vagāheta tena tatsādhvasādhu vā||

Verse 11

हवो ग्रामवास्तव्या दोषान्ब्रूयुः परस्परम्। न तेषां वचनाद्राजा सत्कुर्याद्धातयीत वा।। अन्त्यापद्यपि ऋत्विधनवतोऽपि न घातयीत धनहरणेन हिंस्यादित्यर्थः। पुरोहिताचार्यै- सत्कृतैरपि सत्कृतः। नाऽब्राह्मणान्यादोषान्प्राप्नोति याजयन्निति ट. थ. द. पाठः।।

havo grāmavāstavyā doṣānbrūyuḥ parasparam| na teṣāṃ vacanādrājā satkuryāddhātayīta vā|| antyāpadyapi ṛtvidhanavato'pi na ghātayīta dhanaharaṇena hiṃsyādityarthaḥ| purohitācāryai- satkṛtairapi satkṛtaḥ| nā'brāhmaṇānyādoṣānprāpnoti yājayanniti ṭa. tha. da. pāṭhaḥ||

Verse 12

न वाच्यः परिवादो वै न श्रोतव्यः कथंचन। कर्णौ तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा ततोऽन्यतः।।

na vācyaḥ parivādo vai na śrotavyaḥ kathaṃcana| karṇau tatra pidhātavyau gantavyaṃ vā tato'nyataḥ||

Verse 13

न सतां शीलमेतद्वै परिवादो न पैशुनम्। गुणानामेव वक्तारः सन्तो नित्यं युधिष्ठिर।।

na satāṃ śīlametadvai parivādo na paiśunam| guṇānāmeva vaktāraḥ santo nityaṃ yudhiṣṭhira||

Verse 14

यथा समधुरौ दम्यौ सुदान्तौ साधुवाहिनौ। धुरमुद्यम्य वहतस्तथा वर्तेत वै नृपः।।

yathā samadhurau damyau sudāntau sādhuvāhinau| dhuramudyamya vahatastathā varteta vai nṛpaḥ||

Verse 15

यथायथाऽस्य बहवः सहायाः स्युस्तथा चरेत्। आचारमेव मन्यन्ते गरीयो धर्मलक्षणम्।।

yathāyathā'sya bahavaḥ sahāyāḥ syustathā caret| ācārameva manyante garīyo dharmalakṣaṇam||

Verse 16

अपरे नैवमिच्छन्ति ये शङ्खलिखिंतप्रियाः। अर्थे क्षीणेऽथवा लुब्धास्ते ब्रूयुर्वाक्यमीदृशम्।। स्तव्या ग्रामवासिनः।।

apare naivamicchanti ye śaṅkhalikhiṃtapriyāḥ| arthe kṣīṇe'thavā lubdhāste brūyurvākyamīdṛśam|| stavyā grāmavāsinaḥ||

Verse 17

आर्षमष्यत्र पश्यन्ति विकर्मस्थस्य पातनम्। न चार्षात्सदृशं किंचित्प्रमाणं दृश्यते क्वचित्।।

ārṣamaṣyatra paśyanti vikarmasthasya pātanam| na cārṣātsadṛśaṃ kiṃcitpramāṇaṃ dṛśyate kvacit||

Verse 18

देवा ह्यपि विकर्मस्थं घातयन्ति नराधमम्। व्याजेन विन्दन्वित्तं हि धर्मतः परिहीयते।।

devā hyapi vikarmasthaṃ ghātayanti narādhamam| vyājena vindanvittaṃ hi dharmataḥ parihīyate||

Verse 19

सर्वतः सत्कृतः सद्भिर्भूतिप्रवरकारणैः। हृदयेनाभ्यनुज्ञातो यो धर्मस्तं व्यवस्यति।। एवं त्विगादीनामदड- लिखितस्य भ्रातुरपि हस्तच्छेदः कृतस्तादृशधर्मपरा।।

sarvataḥ satkṛtaḥ sadbhirbhūtipravarakāraṇaiḥ| hṛdayenābhyanujñāto yo dharmastaṃ vyavasyati|| evaṃ tvigādīnāmadaḍa- likhitasya bhrāturapi hastacchedaḥ kṛtastādṛśadharmaparā||

Verse 20

यश्चतुर्गुणसंपन्नं धर्मं वेद स धर्मवित्। अहेरिव हि धर्मस्य पदं दुःखं गवेषितुम्।। सद्भिर्मन्वादिभिः सत्कृतः। भूतिप्रवरकारणैः भूतिप्रवरा ईश्वराः कारणानि पारम्पर्यागतानि कुलदेशग्रामादिपरिगृहीतानि तैरपि निमित्तैः सत्कृतः। मन्वादिभिरनुक्तोऽपि शिष्टैरादृत इत्यर्थः। हृदयेनाभ्यनुज्ञातः हेतुद्वयाभावेऽपि स्वयं च यो धर्मत्वेन निश्चितः।।

yaścaturguṇasaṃpannaṃ dharmaṃ veda sa dharmavit| aheriva hi dharmasya padaṃ duḥkhaṃ gaveṣitum|| sadbhirmanvādibhiḥ satkṛtaḥ| bhūtipravarakāraṇaiḥ bhūtipravarā īśvarāḥ kāraṇāni pāramparyāgatāni kuladeśagrāmādiparigṛhītāni tairapi nimittaiḥ satkṛtaḥ| manvādibhiranukto'pi śiṣṭairādṛta ityarthaḥ| hṛdayenābhyanujñātaḥ hetudvayābhāve'pi svayaṃ ca yo dharmatvena niścitaḥ||

Verse 21

यथा मृगस्य विद्धस्य मृगव्याधः पदं नयेत्। लक्षेद्रुधिरपातेन तथा धर्मपदं नयेत्।। चत्वारो गुणाः आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्चेति। य एषामविरुद्धश्चतुर्गुणसंपन्नः।।

yathā mṛgasya viddhasya mṛgavyādhaḥ padaṃ nayet| lakṣedrudhirapātena tathā dharmapadaṃ nayet|| catvāro guṇāḥ ānvīkṣikī trayī vārtā daṇḍanītiśceti| ya eṣāmaviruddhaścaturguṇasaṃpannaḥ||

Verse 22

यथा सम्यग्वितेन पथा गन्तव्यमप्युत। राजर्षीणां वृत्तमेतदेवं गच्छ युधिष्ठिर।।

yathā samyagvitena pathā gantavyamapyuta| rājarṣīṇāṃ vṛttametadevaṃ gaccha yudhiṣṭhira||