Adhyaya 131

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति आपदि राज्ञा सर्वस्वत्यागेनाप्यात्मनो रक्षणीयत्वकथनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। क्षीणस्य दीर्घसूत्रस्य सानुक्रोशस्य बन्धुषु। परिशङ्कितमुख्यस्य दुष्टमन्त्रस्य भारत।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि एकत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः।। 131।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati āpadi rājñā sarvasvatyāgenāpyātmano rakṣaṇīyatvakathanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| kṣīṇasya dīrghasūtrasya sānukrośasya bandhuṣu| pariśaṅkitamukhyasya duṣṭamantrasya bhārata|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi āpaddharmaparvaṇi ekatriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 131||

Verse 2

विरक्तराज्यपौरस्य निर्द्रव्यनिचयस्य च। असंभावितमित्रस्य भिन्नामात्यस्य सर्वतः।। सानुक्रोशस्य बन्धुक्षयभयात् योद्धुमनिच्छतः। परिशङ्कितमुख्यस्य अमात्येषु शङ्कावतः।।

viraktarājyapaurasya nirdravyanicayasya ca| asaṃbhāvitamitrasya bhinnāmātyasya sarvataḥ|| sānukrośasya bandhukṣayabhayāt yoddhumanicchataḥ| pariśaṅkitamukhyasya amātyeṣu śaṅkāvataḥ||

Verse 3

परचक्राभियातस्य दुर्बलस्य बलीयसा। आपन्नचेतसो ब्रूहि किं कार्यमवशिष्यते।। द्रव्याभावादेव न संभावितानि आवर्जितानि मित्राणि येन तस्य भिन्नाः शत्रुभिर्ददी कृता अमात्या यस्य।।

paracakrābhiyātasya durbalasya balīyasā| āpannacetaso brūhi kiṃ kāryamavaśiṣyate|| dravyābhāvādeva na saṃbhāvitāni āvarjitāni mitrāṇi yena tasya bhinnāḥ śatrubhirdadī kṛtā amātyā yasya||

Verse 4

भीष्म उवाच। बाह्यश्चेद्विजिगीषुः स्याद्धर्मार्थकुशलः शुचिः। जवेन सन्धिं कुर्वीत पूर्वं पूर्वं विमोक्षयेत्।। बलीयसा शत्रुणा आपन्नं वाक्रु लीकृतं चेतो यस्य।।

bhīṣma uvāca| bāhyaścedvijigīṣuḥ syāddharmārthakuśalaḥ śuciḥ| javena sandhiṃ kurvīta pūrvaṃ pūrvaṃ vimokṣayet|| balīyasā śatruṇā āpannaṃ vākru līkṛtaṃ ceto yasya||

Verse 5

[योऽधर्मविजिगीषुः स्याद्बलवान्पापनिश्चयः।] आत्मनः सन्निरोधेन सन्धिं तेनापि रोचयेत्।। मोक्षयेत् साम्नैवेत्यर्थः।।

[yo'dharmavijigīṣuḥ syādbalavānpāpaniścayaḥ|] ātmanaḥ sannirodhena sandhiṃ tenāpi rocayet|| mokṣayet sāmnaivetyarthaḥ||

Verse 6

अपास्य राजधानीं वा तरेदन्येन वाऽऽपदम्। तद्भावभावो द्रव्याणि जीवन्पुनरुपार्जयेत्।।

apāsya rājadhānīṃ vā taredanyena vā''padam| tadbhāvabhāvo dravyāṇi jīvanpunarupārjayet||

Verse 7

यास्तु कोशबलत्यागाच्छक्यास्तरितुमापदः। कस्तत्राधिकमात्मानं संत्यजेदर्थधर्मवित्।। अधर्मप्रधानो विजिगीषुरधर्मविजिगीषुः।।

yāstu kośabalatyāgācchakyāstaritumāpadaḥ| kastatrādhikamātmānaṃ saṃtyajedarthadharmavit|| adharmapradhāno vijigīṣuradharmavijigīṣuḥ||

Verse 8

अपराधाज्जुगुप्सेत का सपत्नधने दया। न त्वेवात्मा प्रदातव्यः शक्ये सति कथंचन।।

aparādhājjugupseta kā sapatnadhane dayā| na tvevātmā pradātavyaḥ śakye sati kathaṃcana||

Verse 9

युधिष्ठिर उवाच। आभ्यन्तरे च कुपिते बाह्ये चोपनिपीडिते। क्षीणे कोशे श्रुते मन्त्रे किं कार्यमवशिष्यते।। दुष्टतमे तु राज्यधनं त्यक्त्वा आत्मानं रक्षेदित्याह यास्त्विति। यास्तु स्युः केवलत्यागादिति ड. थ. पाठः।।

yudhiṣṭhira uvāca| ābhyantare ca kupite bāhye copanipīḍite| kṣīṇe kośe śrute mantre kiṃ kāryamavaśiṣyate|| duṣṭatame tu rājyadhanaṃ tyaktvā ātmānaṃ rakṣedityāha yāstviti| yāstu syuḥ kevalatyāgāditi ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 10

भीष्म उवाच। क्षिप्रं वा सन्धिकामः स्यात्क्षिप्रं वा तीक्ष्णविक्रम। यदाऽपनयनं क्षिप्रमेतद्वै सांपरायिकम्।। आभ्यन्तरेऽमात्यादौ बाह्योदुर्गराष्ट्रादौ।।

bhīṣma uvāca| kṣipraṃ vā sandhikāmaḥ syātkṣipraṃ vā tīkṣṇavikrama| yadā'panayanaṃ kṣiprametadvai sāṃparāyikam|| ābhyantare'mātyādau bāhyodurgarāṣṭrādau||

Verse 11

अनुरक्तेन पुष्टेन हृष्टेन जगतीपतिः। अल्पेनापि स्वसैन्येन भूमिं जयति भूमिपः।।

anuraktena puṣṭena hṛṣṭena jagatīpatiḥ| alpenāpi svasainyena bhūmiṃ jayati bhūmipaḥ||

Verse 12

हतो वा दिवमारोहेद्धत्वा च सुखमावहेत्। युद्धे हि संत्यजन्प्राणाञ्शक्रस्यैति सलोकताम्।।

hato vā divamāroheddhatvā ca sukhamāvahet| yuddhe hi saṃtyajanprāṇāñśakrasyaiti salokatām||

Verse 13

सर्वलोकागसं कृत्वा मृदुत्वं गन्तुमेव च। विश्वासाद्विनयं कुर्यात्संजह्याद्वाऽप्युपानहौ।। धर्मिष्ठे बाह्ये क्षिप्रं संधिः। अधर्मि तु --- कर्तव्यः। यदा त्वेवं तदा अपनयनं शत्रो----। अथवा सांपरायिकं धर्मयुद्धेन मरणे पर—कहितं भवति।।

sarvalokāgasaṃ kṛtvā mṛdutvaṃ gantumeva ca| viśvāsādvinayaṃ kuryātsaṃjahyādvā'pyupānahau|| dharmiṣṭhe bāhye kṣipraṃ saṃdhiḥ| adharmi tu --- kartavyaḥ| yadā tvevaṃ tadā apanayanaṃ śatro----| athavā sāṃparāyikaṃ dharmayuddhena maraṇe para—kahitaṃ bhavati||

Verse 14

अपचिक्रमिषुः क्षिप्रं सेनां स्वां परिसान्त्वयन्। विलङ्घयित्वा सत्रेण ततः स्वयमुपक्रमेत्।।

apacikramiṣuḥ kṣipraṃ senāṃ svāṃ parisāntvayan| vilaṅghayitvā satreṇa tataḥ svayamupakramet||