Adhyaya 128

Verse 1

कृशेन मुनिना वीरद्युम्ननृपंप्रति दुर्लभवस्तुनः कृशतराशायाश्च प्रतिपादनम्।। 1।। राजोवचा। वीरद्युम्न इति ख्यातो राजाऽहं दिक्षु विश्रुतः। भूरिद्युम्नं सुतं नष्टमन्वेष्टुं वनमागतः।।

kṛśena muninā vīradyumnanṛpaṃprati durlabhavastunaḥ kṛśatarāśāyāśca pratipādanam|| 1|| rājovacā| vīradyumna iti khyāto rājā'haṃ dikṣu viśrutaḥ| bhūridyumnaṃ sutaṃ naṣṭamanveṣṭuṃ vanamāgataḥ||

Verse 2

एकः पुत्रः स विप्राग्र्य बाल एव च सोऽनघः। न दृश्यते वने चास्मिंस्तमन्वेष्टुं चराम्यहम्।।

ekaḥ putraḥ sa viprāgrya bāla eva ca so'naghaḥ| na dṛśyate vane cāsmiṃstamanveṣṭuṃ carāmyaham||

Verse 3

ऋषभ उवाच। इत्युक्ते तेन वचने राज्ञा मुनिरधोमुखः। तूष्णीमेवाभवत्तत्र न च प्रत्युक्तवान्नृपम्।।

ṛṣabha uvāca| ityukte tena vacane rājñā muniradhomukhaḥ| tūṣṇīmevābhavattatra na ca pratyuktavānnṛpam||

Verse 4

स हि तेन पुरा विप्रो राज्ञा नात्यर्थमानितः। आशाकृतश्च राजेन्द्र तपो दीर्घं समाश्रितः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि अष्टाविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 128।।

sa hi tena purā vipro rājñā nātyarthamānitaḥ| āśākṛtaśca rājendra tapo dīrghaṃ samāśritaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi aṣṭāviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 128||

Verse 5

प्रतिग्रहमहं राज्ञां न करिष्ये कथंचन। अन्येषां चैव वर्णानामिति कृत्वा धियं तदा।।

pratigrahamahaṃ rājñāṃ na kariṣye kathaṃcana| anyeṣāṃ caiva varṇānāmiti kṛtvā dhiyaṃ tadā||

Verse 6

आशा हि पुरुषं बालमालापयति तस्थूषी। तामहं व्यपनेष्यामि इति कृत्वा व्यवस्थितः। [वीरद्युम्नस्तु तं भूयः पप्रच्छ मुनिसत्तमम्।।]

āśā hi puruṣaṃ bālamālāpayati tasthūṣī| tāmahaṃ vyapaneṣyāmi iti kṛtvā vyavasthitaḥ| [vīradyumnastu taṃ bhūyaḥ papraccha munisattamam||]

Verse 7

राजोवाच। आशायाः किंच वृत्तं वै किंचेह भुवि दुर्लभम्। ब्रवीतु भगवानेतत्त्वं हि धर्मार्थदर्शिवान्।।

rājovāca| āśāyāḥ kiṃca vṛttaṃ vai kiṃceha bhuvi durlabham| bravītu bhagavānetattvaṃ hi dharmārthadarśivān||

Verse 8

ऋषभ उवाच। ततः संस्मृत्य तत्सर्वं स्मारयिष्यन्निवाब्रवीत्। राजानं भगवान्विप्रस्ततः कृशतनुस्तदा।।

ṛṣabha uvāca| tataḥ saṃsmṛtya tatsarvaṃ smārayiṣyannivābravīt| rājānaṃ bhagavānviprastataḥ kṛśatanustadā||

Verse 9

ऋषिरुवाच। कृशत्वेन समं राजन्नाशाया विद्यते नृप। तस्या वै दुर्लभत्वाच्च प्रार्थितः पार्थिवो मया।। आशया कृतः हतः। कृ हिंसायामित्यस्य रूपम्।।

ṛṣiruvāca| kṛśatvena samaṃ rājannāśāyā vidyate nṛpa| tasyā vai durlabhatvācca prārthitaḥ pārthivo mayā|| āśayā kṛtaḥ hataḥ| kṛ hiṃsāyāmityasya rūpam||

Verse 10

राजोवाच। कृशाकृशे मया ब्रह्मन्गृहीते वचनात्तव। दुर्लभत्वं च तस्यैव वेदवाक्यमिवाद्विजे।। आशायाः आशावतः समं अन्यत् कृशत्वेन समं किमपि नास्ति तस्याः तद्गृहीतार्थस्य।।

rājovāca| kṛśākṛśe mayā brahmangṛhīte vacanāttava| durlabhatvaṃ ca tasyaiva vedavākyamivādvije|| āśāyāḥ āśāvataḥ samaṃ anyat kṛśatvena samaṃ kimapi nāsti tasyāḥ tadgṛhītārthasya||

Verse 11

संशयस्तु महाप्राज्ञ संजातो हृदये मम। तन्मुने मम तत्त्वेन वक्तुमर्हसि पृच्छतः।।

saṃśayastu mahāprājña saṃjāto hṛdaye mama| tanmune mama tattvena vaktumarhasi pṛcchataḥ||

Verse 12

त्वत्तः कृशतरं किंनु ब्रवीतु भगवानिदम्। यदि गुह्यं न ते विप्र लोके किंचेह दुर्लभम्।।

tvattaḥ kṛśataraṃ kiṃnu bravītu bhagavānidam| yadi guhyaṃ na te vipra loke kiṃceha durlabham||

Verse 13

कृश उवाच। दुर्लभोऽप्यथवा नास्ति योऽर्थी धृतिमवाप्नुयात्। स दुर्लभतरस्तात योऽर्थिनं नावमन्यते।।

kṛśa uvāca| durlabho'pyathavā nāsti yo'rthī dhṛtimavāpnuyāt| sa durlabhatarastāta yo'rthinaṃ nāvamanyate||

Verse 14

सत्कृत्य नोपक्रियते परं शक्त्या यथार्थतः। या सक्ता सर्वभूतेषु साऽऽशा कृशतरी मया।। कृशाकृशे य आशाजितः स कृशः। येनाशा जिता स पुष्ट इत्यर्थः। तस्यैव आशाविषयस्यैव।।

satkṛtya nopakriyate paraṃ śaktyā yathārthataḥ| yā saktā sarvabhūteṣu sā''śā kṛśatarī mayā|| kṛśākṛśe ya āśājitaḥ sa kṛśaḥ| yenāśā jitā sa puṣṭa ityarthaḥ| tasyaiva āśāviṣayasyaiva||

Verse 15

कृतघ्नेषु च या सक्ता नृशंसेष्वलसेषु च। अपकारिषु चासक्ता साऽऽशा कृशतरी मया।।

kṛtaghneṣu ca yā saktā nṛśaṃseṣvalaseṣu ca| apakāriṣu cāsaktā sā''śā kṛśatarī mayā||

Verse 16

एकपुत्रः पिता पुत्रे नष्टे वा प्रोषितेऽपि वा। प्रवृत्तिं यो न जानाति साऽऽशा कृशतरी मता।।

ekaputraḥ pitā putre naṣṭe vā proṣite'pi vā| pravṛttiṃ yo na jānāti sā''śā kṛśatarī matā||

Verse 17

प्रसवे चैव नारीणां वृद्धानां पुत्रकारिता। तथा नरेन्द्र धनिनां साऽशा कृशतरी मता।।

prasave caiva nārīṇāṃ vṛddhānāṃ putrakāritā| tathā narendra dhanināṃ sā'śā kṛśatarī matā||

Verse 18

प्रदानकाङ्क्षिणीनां च कन्यानां वयसि स्थिते। श्रुत्वा कथास्तथायुक्ताः साऽऽशा कृशतरी मता।। आदरेणाशां प्रदर्श्य योऽर्थिनं नोपकुरुते तत्र या आशा सा अतिकृशा। मया मत्तः। दीनत्वसंपादकत्व।।

pradānakāṅkṣiṇīnāṃ ca kanyānāṃ vayasi sthite| śrutvā kathāstathāyuktāḥ sā''śā kṛśatarī matā|| ādareṇāśāṃ pradarśya yo'rthinaṃ nopakurute tatra yā āśā sā atikṛśā| mayā mattaḥ| dīnatvasaṃpādakatva||

Verse 19

एतच्छ्रुत्वा ततो राजन्स राजा सावरोधनः। संस्पृश्य पादौ शिरसा निपपात द्विजर्षभे।।

etacchrutvā tato rājansa rājā sāvarodhanaḥ| saṃspṛśya pādau śirasā nipapāta dvijarṣabhe||

Verse 20

राजोवाच। प्रसादये त्वां भगवन्पुत्रेणेच्छामि संगमम्। यदेतदुक्तं भवता संप्रति द्विजसत्तम। वृणीष्व च वरान्विप्र यानिच्छसि यथाविधि। अब्रवीच्चैव तद्वाक्यं राजा राजीवलोचनः।।

rājovāca| prasādaye tvāṃ bhagavanputreṇecchāmi saṃgamam| yadetaduktaṃ bhavatā saṃprati dvijasattama| vṛṇīṣva ca varānvipra yānicchasi yathāvidhi| abravīccaiva tadvākyaṃ rājā rājīvalocanaḥ||

Verse 21

सत्यमेतत्त्वया विप्र यथोक्तं नान्यथा मृषा।।

satyametattvayā vipra yathoktaṃ nānyathā mṛṣā||

Verse 22

ततः प्रहस्य भगवांस्तनुर्धर्मभृतां वरः। पुत्रमस्यानयत्क्षिप्रं तपसा च श्रुतेन च।।

tataḥ prahasya bhagavāṃstanurdharmabhṛtāṃ varaḥ| putramasyānayatkṣipraṃ tapasā ca śrutena ca||

Verse 23

स समानीय तत्पुत्रं तमुपालभ्य पार्थिवम्। आत्मानं दर्शयामास धर्मं धर्मभृतांवरः।। तथायुक्ताः प्रदानं स्थितमिति शब्दयुक्ताः।।

sa samānīya tatputraṃ tamupālabhya pārthivam| ātmānaṃ darśayāmāsa dharmaṃ dharmabhṛtāṃvaraḥ|| tathāyuktāḥ pradānaṃ sthitamiti śabdayuktāḥ||

Verse 24

स दर्शयित्वा चात्मानं दिव्यमद्भुतदर्शनम्। विपाप्मा विगतक्रोधश्चचार वनमन्तिकात्।।

sa darśayitvā cātmānaṃ divyamadbhutadarśanam| vipāpmā vigatakrodhaścacāra vanamantikāt||

Verse 25

एतदॄष्टं मया राजंस्त्वत्तश्च वचनं श्रुतम्। आशामपनय त्वाशु ततः कृषतरीमिमाम्।।

etadṝṣṭaṃ mayā rājaṃstvattaśca vacanaṃ śrutam| āśāmapanaya tvāśu tataḥ kṛṣatarīmimām||

Verse 26

भीष्म उवाच। स तथोक्तस्तदा राजन्नृषभेण महात्मना। सुमित्रोऽपानयत्क्षिप्रमाशां कृशतरीं ततः।।

bhīṣma uvāca| sa tathoktastadā rājannṛṣabheṇa mahātmanā| sumitro'pānayatkṣipramāśāṃ kṛśatarīṃ tataḥ||

Verse 27

एवं त्वमपि कौन्तेय श्रुत्वा वाणीमिमां मम। स्थिरो भव महाराज हिमवानिव निश्चलः।।

evaṃ tvamapi kaunteya śrutvā vāṇīmimāṃ mama| sthiro bhava mahārāja himavāniva niścalaḥ||

Verse 28

त्वं हि श्रुत्वा च पृष्ट्वा च कृच्छ्रेष्वर्थेषु तेष्विह। श्रुत्वा मम महाराज न संतप्तुमिहार्हसि।। उपालभ्य तत्रापराधं स्थापयित्वा।।

tvaṃ hi śrutvā ca pṛṣṭvā ca kṛcchreṣvartheṣu teṣviha| śrutvā mama mahārāja na saṃtaptumihārhasi|| upālabhya tatrāparādhaṃ sthāpayitvā||