Adhyaya 127

Verse 1

वदरिकाश्रमं गतस्य ऋषभस्य तनुनामकेन महर्षिणा सह संवादः।। 1।। वने नष्टपुत्रान्वेषणवशात्तत्रोपागतेन वा द्युम्नेन राज्ञा तनुंप्रति आशाया ज्यायः किमिति प्रश्नः।। 2।। भीष्म उवाच। ततस्तेषां समेतानामृषीणामृषिसत्तमः। ऋषभो नाम विप्रर्षिर्विस्मयन्निदमब्रवीत्।।

vadarikāśramaṃ gatasya ṛṣabhasya tanunāmakena maharṣiṇā saha saṃvādaḥ|| 1|| vane naṣṭaputrānveṣaṇavaśāttatropāgatena vā dyumnena rājñā tanuṃprati āśāyā jyāyaḥ kimiti praśnaḥ|| 2|| bhīṣma uvāca| tatasteṣāṃ sametānāmṛṣīṇāmṛṣisattamaḥ| ṛṣabho nāma viprarṣirvismayannidamabravīt||

Verse 2

पुराऽहं राजशार्दूल तीर्थान्यनुचरन्प्रभो। समासादितवान्दिव्यं नरनारायणाश्रमम्।।

purā'haṃ rājaśārdūla tīrthānyanucaranprabho| samāsāditavāndivyaṃ naranārāyaṇāśramam||

Verse 3

यत्र सा बदरी रम्या सरो वैहायसं तथा। यत्र चाश्वशिरा राजन्वेदान्पठति शाश्वतान्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि सप्तविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 127।।

yatra sā badarī ramyā saro vaihāyasaṃ tathā| yatra cāśvaśirā rājanvedānpaṭhati śāśvatān|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi saptaviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 127||

Verse 4

तस्मिन्सरसि कृत्वाऽहं विधिवत्तर्पणं पुरा। पितृणां देवतानां च ततोश्रममियां तदा।। वैहायसं विहायसा गच्छन्त्या मन्दाकिन्या वैहायस्या इदं वैहायसम्।।

tasminsarasi kṛtvā'haṃ vidhivattarpaṇaṃ purā| pitṛṇāṃ devatānāṃ ca tatośramamiyāṃ tadā|| vaihāyasaṃ vihāyasā gacchantyā mandākinyā vaihāyasyā idaṃ vaihāyasam||

Verse 5

रमाते यत्र तौ नित्यं नरनारायणावृषी। अदूरादाश्रमात्किंचिद्वासार्थमगमं तदा।। ततोश्रमं तत आश्रमं मण्डपं इयां गतवामह।।

ramāte yatra tau nityaṃ naranārāyaṇāvṛṣī| adūrādāśramātkiṃcidvāsārthamagamaṃ tadā|| tatośramaṃ tata āśramaṃ maṇḍapaṃ iyāṃ gatavāmaha||

Verse 6

अत्र चीराजिनधरं कृशमुच्चमतीव च। अद्राक्षमृषिमायान्तं तनुं नाम तपोनिधिम्।।

atra cīrājinadharaṃ kṛśamuccamatīva ca| adrākṣamṛṣimāyāntaṃ tanuṃ nāma taponidhim||

Verse 7

अन्यैर्नरैर्महाबाहो वपुषाऽप्रतिमं तदा। कृशता चापि राजर्षे न दृष्टा तादृशी मया।। रेमाते रजसा यत्रेति थ. द. पाठः।।

anyairnarairmahābāho vapuṣā'pratimaṃ tadā| kṛśatā cāpi rājarṣe na dṛṣṭā tādṛśī mayā|| remāte rajasā yatreti tha. da. pāṭhaḥ||

Verse 8

शरीरमपि राजेन्द्र तनु कानिष्ठिकासमम्। ग्रीवा बाहू तथा पादौ केशाश्चाद्भुतदर्शनाः।।

śarīramapi rājendra tanu kāniṣṭhikāsamam| grīvā bāhū tathā pādau keśāścādbhutadarśanāḥ||

Verse 9

शिरः कायानुरूपं च कर्णौ नेत्रे तथैव च। तस्य वाक्चैव चेष्टा च सामान्ये राजसत्तम।।

śiraḥ kāyānurūpaṃ ca karṇau netre tathaiva ca| tasya vākcaiva ceṣṭā ca sāmānye rājasattama||

Verse 10

दृष्ट्वाऽहं तं कृशं विप्रं भीतः परमदुर्मनाः। पादौ तस्याभिवाद्याथ स्थितः प्राञ्जलिरग्रतः।।

dṛṣṭvā'haṃ taṃ kṛśaṃ vipraṃ bhītaḥ paramadurmanāḥ| pādau tasyābhivādyātha sthitaḥ prāñjaliragrataḥ||

Verse 11

निवेद्य नामगोत्रे च तथा कार्यं नरर्षभ। प्रदिष्टे चासने तेन शनैरहमुपाविशम्।।

nivedya nāmagotre ca tathā kāryaṃ nararṣabha| pradiṣṭe cāsane tena śanairahamupāviśam||

Verse 12

ततः स कथयामास धर्मार्थसहिताः कथाः। ऋषिमध्ये महाराज तत्र धर्मभृतां वरः।।

tataḥ sa kathayāmāsa dharmārthasahitāḥ kathāḥ| ṛṣimadhye mahārāja tatra dharmabhṛtāṃ varaḥ||

Verse 13

त--स्तु कथयत्येव राजा राजीवलोचनः। उपयाज्जवनैरश्वैः सबलः सावरोधनः।।

ta--stu kathayatyeva rājā rājīvalocanaḥ| upayājjavanairaśvaiḥ sabalaḥ sāvarodhanaḥ||

Verse 14

स्मरम्पुत्रमरण्ये वै नष्टं परमदुर्मनाः। भूविद्युम्नपिता श्रीमान्वीरद्युम्नो महायशाः।।

smaramputramaraṇye vai naṣṭaṃ paramadurmanāḥ| bhūvidyumnapitā śrīmānvīradyumno mahāyaśāḥ||

Verse 15

इह द्रक्ष्यामि तं पुत्रं द्रक्ष्यामीहेति भारत। एवमाशाकृशो राजा चरन्वनमिदं पुरा।।

iha drakṣyāmi taṃ putraṃ drakṣyāmīheti bhārata| evamāśākṛśo rājā caranvanamidaṃ purā||

Verse 16

दुर्लभः स मया द्रष्टुं भूय एव च धार्मिक। एकः पुत्रो महारण्ये नष्ट इत्यसकृत्तदा।।

durlabhaḥ sa mayā draṣṭuṃ bhūya eva ca dhārmika| ekaḥ putro mahāraṇye naṣṭa ityasakṛttadā||

Verse 17

न स शक्यो मया द्रष्टुमाशा च महती मम। तया परीतगात्रोऽहं मुमूर्षुर्नात्र संशयः।।

na sa śakyo mayā draṣṭumāśā ca mahatī mama| tayā parītagātro'haṃ mumūrṣurnātra saṃśayaḥ||

Verse 18

एतच्छ्रुत्वा तु भगवांस्तनुर्मुनिवरोत्तमः। अवाक्‌शिरा ध्यानपरो मुहूर्तमिव तस्थिवान्।।

etacchrutvā tu bhagavāṃstanurmunivarottamaḥ| avāk‌śirā dhyānaparo muhūrtamiva tasthivān||

Verse 19

तमनुध्यान्तमालक्ष्य राजा परमदुर्मनाः। उवाच वाक्यं दीनात्मा मन्दमन्दमिवासकृत्।।

tamanudhyāntamālakṣya rājā paramadurmanāḥ| uvāca vākyaṃ dīnātmā mandamandamivāsakṛt||

Verse 20

दुर्लभं किंनु देवर्षे आशायाश्चैव किं महत्। ब्रवीतु भगवानेतद्यदि गुह्यं न चेत्तदा।।

durlabhaṃ kiṃnu devarṣe āśāyāścaiva kiṃ mahat| bravītu bhagavānetadyadi guhyaṃ na cettadā||

Verse 21

तनुरुवाच। महर्षिर्भगवांस्तेन पूर्वमासीद्विमानितः। बालिशां बुद्धिमास्थाय मन्दभाग्यतयाऽऽत्मनः। अर्थयन्कुशलं राजन्काञ्चनं वल्कलानि च।। वपुयाऽष्टगुणान्वितमिति झ. पाठः।।

tanuruvāca| maharṣirbhagavāṃstena pūrvamāsīdvimānitaḥ| bāliśāṃ buddhimāsthāya mandabhāgyatayā''tmanaḥ| arthayankuśalaṃ rājankāñcanaṃ valkalāni ca|| vapuyā'ṣṭaguṇānvitamiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 22

[अवज्ञापूर्वकेनापि न संपादितवांस्ततः।] निर्विण्णः स तु विप्रर्षिर्निराशः समपद्यत।।

[avajñāpūrvakenāpi na saṃpāditavāṃstataḥ|] nirviṇṇaḥ sa tu viprarṣirnirāśaḥ samapadyata||

Verse 23

एवमुक्तोऽभिवाद्याथ तमृषिं लोकपूजितम्। श्रान्तोऽवसीदद्धर्मात्मा यथा त्वं नरसत्तम।। तेन तव पुत्रेण भूरिद्युम्रेन।।

evamukto'bhivādyātha tamṛṣiṃ lokapūjitam| śrānto'vasīdaddharmātmā yathā tvaṃ narasattama|| tena tava putreṇa bhūridyumrena||

Verse 24

अर्ध्यं ततः समानीय पाद्यं चैव महायशाः। आरण्येनैव विधिना राज्ञे सर्वं न्यवेदयत्।।

ardhyaṃ tataḥ samānīya pādyaṃ caiva mahāyaśāḥ| āraṇyenaiva vidhinā rājñe sarvaṃ nyavedayat||

Verse 25

ततस्तमृषयः सर्वे परिवार्य नरर्षभम्। उपाविशन्पुरस्कृत्य सप्तर्षय इव ध्रुवम्।।

tatastamṛṣayaḥ sarve parivārya nararṣabham| upāviśanpuraskṛtya saptarṣaya iva dhruvam||

Verse 26

अपृच्छंश्चैव तत्रैनं राजानमपराजितम्। प्रयोजनमिदं सर्वमाश्रमस्य प्रवेशने।। एवं मुनिना उक्तः वीरद्युम्नः अवसीदत् नष्टप्रायोऽभूदित्यर्थः।।

apṛcchaṃścaiva tatrainaṃ rājānamaparājitam| prayojanamidaṃ sarvamāśramasya praveśane|| evaṃ muninā uktaḥ vīradyumnaḥ avasīdat naṣṭaprāyo'bhūdityarthaḥ||