Adhyaya 126

Verse 1

तापसैः स्वाश्रममुपागतस्य सुमित्रस्य पूजनम्।। 1।। ततः सुमित्रेण तापसान्प्रति आशान्तरिक्षयोर्ज्यायस्तरं किमिति प्रश्नः।। 2।। भीष्म उवाच। प्रविश्य च महारण्यं तापसानामथाश्रमम्। आससाद ततो राजा श्रान्तश्चोपाविशत्तदा।।

tāpasaiḥ svāśramamupāgatasya sumitrasya pūjanam|| 1|| tataḥ sumitreṇa tāpasānprati āśāntarikṣayorjyāyastaraṃ kimiti praśnaḥ|| 2|| bhīṣma uvāca| praviśya ca mahāraṇyaṃ tāpasānāmathāśramam| āsasāda tato rājā śrāntaścopāviśattadā||

Verse 2

तं कार्मुकधरं दृष्ट्वा श्रमार्तं क्षुधितं तदा। समेत्य ऋषयस्तस्मै पूजां चक्रुर्यथाविधि।।

taṃ kārmukadharaṃ dṛṣṭvā śramārtaṃ kṣudhitaṃ tadā| sametya ṛṣayastasmai pūjāṃ cakruryathāvidhi||

Verse 3

स पूजामृषिभिर्दत्तां प्रतिगृह्य नराधिपः। अपृच्छत्तापसान्सर्वांस्तपोवृद्धिमनुत्तमाम्।।

sa pūjāmṛṣibhirdattāṃ pratigṛhya narādhipaḥ| apṛcchattāpasānsarvāṃstapovṛddhimanuttamām||

Verse 4

ते तस्य राज्ञो वचनं प्रतिगृह्य तपोधनाः। ऋषयो राजशार्दूलमपृच्छंस्तत्प्रयोजनम्।।

te tasya rājño vacanaṃ pratigṛhya tapodhanāḥ| ṛṣayo rājaśārdūlamapṛcchaṃstatprayojanam||

Verse 5

केन भद्रमुखार्थेन तपोवनमुपागतः। पदातिर्बद्धनिस्त्रिंशो धन्वी बाणी नरेश्वर।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि षङ्विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 126।।

kena bhadramukhārthena tapovanamupāgataḥ| padātirbaddhanistriṃśo dhanvī bāṇī nareśvara|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi ṣaṅviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 126||

Verse 6

एतदिच्छामहे श्रोतुं कुतः प्राप्तोऽसि मानद। कस्मिन्कुले तु जातस्त्वं किंनामा चासि ब्रूहि नः।।

etadicchāmahe śrotuṃ kutaḥ prāpto'si mānada| kasminkule tu jātastvaṃ kiṃnāmā cāsi brūhi naḥ||

Verse 7

ततः स राजा सर्वेभ्यो द्विजेभ्यः पुरुषर्षभ। आचख्यौ तद्यथावृत्तं परिचर्यां च भारत।।

tataḥ sa rājā sarvebhyo dvijebhyaḥ puruṣarṣabha| ācakhyau tadyathāvṛttaṃ paricaryāṃ ca bhārata||

Verse 8

हैहयानां कुले जातः सुमित्रोऽमित्रकर्शनः। चरामि मृगयूथानि निघ्रन्बाणैः सहस्रशः।।

haihayānāṃ kule jātaḥ sumitro'mitrakarśanaḥ| carāmi mṛgayūthāni nighranbāṇaiḥ sahasraśaḥ||

Verse 9

बलेन महता ब्रह्मन्सामात्यः सावरोधकः। मृगस्तु विद्धो बाणेन मया सरति शल्यवान्।।

balena mahatā brahmansāmātyaḥ sāvarodhakaḥ| mṛgastu viddho bāṇena mayā sarati śalyavān||

Verse 10

तं द्रवन्तमनुप्राप्तो वनमेतद्यदृच्छया। भवत्सकाशं नष्टश्रीर्हताशः श्रमकर्शितः।।

taṃ dravantamanuprāpto vanametadyadṛcchayā| bhavatsakāśaṃ naṣṭaśrīrhatāśaḥ śramakarśitaḥ||

Verse 11

किंनु दुःखमतोऽन्यद्वै यदहं श्रमकर्शितः। भवतामाश्रमं प्राप्तो हताशो भ्रष्टलक्षणः।।

kiṃnu duḥkhamato'nyadvai yadahaṃ śramakarśitaḥ| bhavatāmāśramaṃ prāpto hatāśo bhraṣṭalakṣaṇaḥ||

Verse 12

न राजलक्षणत्यागः पुनरस्य तपोधनाः। दुःखं करोति मे तीव्रं यथाऽऽशा विहता मम।। हे भद्रमुख।।

na rājalakṣaṇatyāgaḥ punarasya tapodhanāḥ| duḥkhaṃ karoti me tīvraṃ yathā''śā vihatā mama|| he bhadramukha||

Verse 13

हिमवान्वा महाशैलः समुद्रो वा महोदधिः। महत्त्वान्नान्वपद्येतां रोदस्योरन्तरं यथा।। आशा मृगाशा।।

himavānvā mahāśailaḥ samudro vā mahodadhiḥ| mahattvānnānvapadyetāṃ rodasyorantaraṃ yathā|| āśā mṛgāśā||

Verse 14

आशायास्तपसि श्रेष्ठास्तथा नान्तमहं गतः। भवतां विदितं सर्वं सर्वज्ञा हि तपोधनाः।।

āśāyāstapasi śreṣṭhāstathā nāntamahaṃ gataḥ| bhavatāṃ viditaṃ sarvaṃ sarvajñā hi tapodhanāḥ||

Verse 15

भवन्तः सुमहाभागास्तस्मात्पृच्छामि संशयम्। आशावान्पुरुषो यः स्यादन्तरिक्षमथापि वा।। हिमवानुच्चत्वेन महोदधिर्विततत्वेन च गगनान्तं नान्वपद्येताम्। तस्य ततोऽप्युच्चत्वाद्विततत्वाच्च।।

bhavantaḥ sumahābhāgāstasmātpṛcchāmi saṃśayam| āśāvānpuruṣo yaḥ syādantarikṣamathāpi vā|| himavānuccatvena mahodadhirvitatatvena ca gaganāntaṃ nānvapadyetām| tasya tato'pyuccatvādvitatatvācca||

Verse 16

किंनु ज्यायस्तरं लोके महत्त्वे प्रतिभाति वः। एतदिच्छामि तत्त्वेन श्रोतुं किमिह दुर्लभम्।।

kiṃnu jyāyastaraṃ loke mahattve pratibhāti vaḥ| etadicchāmi tattvena śrotuṃ kimiha durlabham||

Verse 17

यदि गुह्यं न वो नित्यं तदा प्रब्रूत मा चिरम्। न हि गुह्यतमं श्रोतुमिच्छामि द्विजपुङ्गवाः।। आशावान् आशाया महत्त्वेन तद्वतोऽपि महत्त्वमन्तरिक्षवत्।।

yadi guhyaṃ na vo nityaṃ tadā prabrūta mā ciram| na hi guhyatamaṃ śrotumicchāmi dvijapuṅgavāḥ|| āśāvān āśāyā mahattvena tadvato'pi mahattvamantarikṣavat||

Verse 18

भवत्तपोविघातो वा येन स्याद्विरमे ततः। यदि वाऽस्ति कथायोगो योऽयं प्रश्नो मयेरितः।।

bhavattapovighāto vā yena syādvirame tataḥ| yadi vā'sti kathāyogo yo'yaṃ praśno mayeritaḥ||

Verse 19

एतत्कारणसामर्थ्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः। भवन्तोऽपि तपोनित्या ब्रूयुरेतत्समाहिताः।।

etatkāraṇasāmarthyaṃ śrotumicchāmi tattvataḥ| bhavanto'pi taponityā brūyuretatsamāhitāḥ||