Adhyaya 125

Verse 1

आशानिरूपणं प्रार्थितेन भीष्मेण तदुपोद्धाततया ऋषभसुमित्रचरित्रकीर्तनारम्भः।। 1।। मृगयासक्तेन सुमित्रेण निजशरानुवेधे शरेण सह वनं प्रविष्टं मृगं प्रत्यनुधावनम्।। 2।। युधिष्ठिर उवाच। शीलं प्रधानं पुरुषे कथितं ते पितामह। कथमाशा समुत्पन्ना का च सा तद्वदस्व मे।।

āśānirūpaṇaṃ prārthitena bhīṣmeṇa tadupoddhātatayā ṛṣabhasumitracaritrakīrtanārambhaḥ|| 1|| mṛgayāsaktena sumitreṇa nijaśarānuvedhe śareṇa saha vanaṃ praviṣṭaṃ mṛgaṃ pratyanudhāvanam|| 2|| yudhiṣṭhira uvāca| śīlaṃ pradhānaṃ puruṣe kathitaṃ te pitāmaha| kathamāśā samutpannā kā ca sā tadvadasva me||

Verse 2

संशयो मे महानेष समुत्पन्नः पितामह। छेत्ता च तस्य नान्योऽस्ति त्वत्तः परपुरंजय।।

saṃśayo me mahāneṣa samutpannaḥ pitāmaha| chettā ca tasya nānyo'sti tvattaḥ parapuraṃjaya||

Verse 3

पितामहाशा महती ममासीद्धि सुयोधने। प्राप्ते युद्धे तु तद्युक्तं तत्कर्ताऽयमिति प्रभो।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि पञ्चविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 125।।

pitāmahāśā mahatī mamāsīddhi suyodhane| prāpte yuddhe tu tadyuktaṃ tatkartā'yamiti prabho|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi pañcaviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 125||

Verse 4

सर्वस्याशा सुमहती पुरुषस्योपजायते। स्यां विहन्यमानायां दुःखो मृत्युर्न संशयः।।

sarvasyāśā sumahatī puruṣasyopajāyate| syāṃ vihanyamānāyāṃ duḥkho mṛtyurna saṃśayaḥ||

Verse 5

ऽहं हताशो दुर्बुद्धिः कृतस्तेन दुरात्मना। र्तराष्ट्रेण राजेन्द्र पश्य मन्दात्मतां मम।।

'haṃ hatāśo durbuddhiḥ kṛtastena durātmanā| rtarāṣṭreṇa rājendra paśya mandātmatāṃ mama||

Verse 6

आशां बृहत्तरीं मन्ये पर्वतादपि सद्रुमात्। आकाशादपि वा राजन्नप्रमेयाऽथवा पुनः।।

āśāṃ bṛhattarīṃ manye parvatādapi sadrumāt| ākāśādapi vā rājannaprameyā'thavā punaḥ||

Verse 7

एषा चैव कुरुश्रेष्ठ दुर्विचिन्त्या सुदुर्लभा। दुर्लभत्वाच्च पश्यामि किमन्यद्दुर्लभं ततः।। युक्तं युद्धं विनैव राज्यार्धदानम्। कर्ता करिष्यति।।

eṣā caiva kuruśreṣṭha durvicintyā sudurlabhā| durlabhatvācca paśyāmi kimanyaddurlabhaṃ tataḥ|| yuktaṃ yuddhaṃ vinaiva rājyārdhadānam| kartā kariṣyati||

Verse 8

भीष्म उवाच। अत्र ते वर्तयिष्यामि युधिष्ठिर निबोध मे। इतिहासं सुमित्रस्य निर्वृत्तमृषभस्य च।।

bhīṣma uvāca| atra te vartayiṣyāmi yudhiṣṭhira nibodha me| itihāsaṃ sumitrasya nirvṛttamṛṣabhasya ca||

Verse 9

सुमित्रो नाम राजर्षिर्हैहयो मृगयां गतः। ससार च मृगं विद्ध्वा बाणेनानतपर्वणा।।

sumitro nāma rājarṣirhaihayo mṛgayāṃ gataḥ| sasāra ca mṛgaṃ viddhvā bāṇenānataparvaṇā||

Verse 10

स मृगो बाणमादाय ययावतिपराक्रमः। स च राजा बली तूर्णं ससार मृगमन्तिकात्।।

sa mṛgo bāṇamādāya yayāvatiparākramaḥ| sa ca rājā balī tūrṇaṃ sasāra mṛgamantikāt||

Verse 11

ततो निम्नं स्थलं चैव समृगोऽद्रवदाशुगः। मुहूर्तमिव राजेन्द्र समेन स पथाऽगमत्।।

tato nimnaṃ sthalaṃ caiva samṛgo'dravadāśugaḥ| muhūrtamiva rājendra samena sa pathā'gamat||

Verse 12

ततः स राजा तारुण्यादौरसन बलेन च। चचार बाणासनभृत्सखङ्गो हंसवत्तदा।। दुर्लभा दुर्जया।।

tataḥ sa rājā tāruṇyādaurasana balena ca| cacāra bāṇāsanabhṛtsakhaṅgo haṃsavattadā|| durlabhā durjayā||

Verse 13

ततो नदान्नदीश्चैव पल्वलानि वनानि च। अतिक्रम्याभ्यतिक्रम्य ससारैको वनेचरः।।

tato nadānnadīścaiva palvalāni vanāni ca| atikramyābhyatikramya sasāraiko vanecaraḥ||

Verse 14

स तु तावन्मृगो राजन्नासाद्यासाद्य पार्थिवम्। पुनरभ्येति जवनो जवेन महता ततः।।

sa tu tāvanmṛgo rājannāsādyāsādya pārthivam| punarabhyeti javano javena mahatā tataḥ||

Verse 15

स तस्य बाणैर्बहुभिः समभ्यस्तो वनेचरः। प्रक्रीडन्निव राजेन्द्र पुनरभ्येति चान्तिकम्।। बाणासनभृद्धनुर्धरः।।

sa tasya bāṇairbahubhiḥ samabhyasto vanecaraḥ| prakrīḍanniva rājendra punarabhyeti cāntikam|| bāṇāsanabhṛddhanurdharaḥ||

Verse 16

पुनश्च जवमास्थाय जवनो मृगयूथपः। [अतीत्यातीत्य राजेन्द्र पुनरभ्येति चान्तिकम्।।]

punaśca javamāsthāya javano mṛgayūthapaḥ| [atītyātītya rājendra punarabhyeti cāntikam||]

Verse 17

तस्य मर्मच्छिदं घोरं सुमित्रोऽमित्रकर्शनः। समादाय शरं श्रेष्ठं कार्मुकान्निरवासयत्।।

tasya marmacchidaṃ ghoraṃ sumitro'mitrakarśanaḥ| samādāya śaraṃ śreṣṭhaṃ kārmukānniravāsayat||

Verse 18

[ततो गव्यूतिमात्रेण मृगयूथपयूथपः।] तस्य बाणपथं मुक्त्वा तस्थिवान्प्रहसन्निव।।

[tato gavyūtimātreṇa mṛgayūthapayūthapaḥ|] tasya bāṇapathaṃ muktvā tasthivānprahasanniva||

Verse 19

तस्मिन्निपतिते बाणे भूमौ ज्वलिततेजसि। प्रविवेश मृगोऽरण्यं मृगं राजाऽप्यभिद्रवत्।।

tasminnipatite bāṇe bhūmau jvalitatejasi| praviveśa mṛgo'raṇyaṃ mṛgaṃ rājā'pyabhidravat||