Adhyaya 124

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति दुर्योधनाय धृतराष्ट्रप्रोक्तेन्द्रप्रह्लादकथानुवादपूर्वकं शीलस्य धर्मादिकारणत्वप्रतिपादनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। इमे जना मनुष्येन्द्र प्रशंसन्ति सदा भुवि। धर्मस्य शीलमेवादौ ततो मे संशयो महान्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि चतुर्विशत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 124।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati duryodhanāya dhṛtarāṣṭraproktendraprahlādakathānuvādapūrvakaṃ śīlasya dharmādikāraṇatvapratipādanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| ime janā manuṣyendra praśaṃsanti sadā bhuvi| dharmasya śīlamevādau tato me saṃśayo mahān|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi caturviśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 124||

Verse 2

यदि तच्छक्यमस्माभिर्ज्ञातुं धर्मभूतां वर। श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं यथैतदुपलभ्यते।।

yadi tacchakyamasmābhirjñātuṃ dharmabhūtāṃ vara| śrotumicchāmi tatsarvaṃ yathaitadupalabhyate||

Verse 3

कथं तत्प्राप्यते शीलं श्रोतुमिच्छामि भारत। किंलक्षणं च तत्प्रोक्तं ब्रूहि मे वदतां वर।।

kathaṃ tatprāpyate śīlaṃ śrotumicchāmi bhārata| kiṃlakṣaṇaṃ ca tatproktaṃ brūhi me vadatāṃ vara||

Verse 4

भीष्म उवाच। पुरा दुर्योधनेनेह धृतराष्ट्राय मानद। आख्यातं तप्यमानेन श्रियं दृष्ट्वा तवागताम्।।

bhīṣma uvāca| purā duryodhaneneha dhṛtarāṣṭrāya mānada| ākhyātaṃ tapyamānena śriyaṃ dṛṣṭvā tavāgatām||

Verse 5

इन्द्रप्रस्थे महाराज तव सभ्रातृकस्य ह। सभायां चापहसनं तत्सर्वं शृणु भारत।।

indraprasthe mahārāja tava sabhrātṛkasya ha| sabhāyāṃ cāpahasanaṃ tatsarvaṃ śṛṇu bhārata||

Verse 6

भवतस्तां सभां दृष्ट्वा समृद्धिं चाप्यनुत्तमाम्। दुर्योधनस्तदा दीनः सर्वं पित्रे न्यवेदयत्।।

bhavatastāṃ sabhāṃ dṛṣṭvā samṛddhiṃ cāpyanuttamām| duryodhanastadā dīnaḥ sarvaṃ pitre nyavedayat||

Verse 7

श्रुत्वा हि धृतराष्ट्रश्च दुर्योधनवचस्तदा। अब्रवीत्कर्णसहितं दुर्योधनमिदं वचः।।

śrutvā hi dhṛtarāṣṭraśca duryodhanavacastadā| abravītkarṇasahitaṃ duryodhanamidaṃ vacaḥ||

Verse 8

धृतराष्ट्र उवाच। किमर्थं तप्यसे पुत्र श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः। श्रुत्वा त्वामनुनेष्यामि यदि सम्यग्भविष्यति।। धर्मस्य कारणमिति शेषः।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| kimarthaṃ tapyase putra śrotumicchāmi tattvataḥ| śrutvā tvāmanuneṣyāmi yadi samyagbhaviṣyati|| dharmasya kāraṇamiti śeṣaḥ||

Verse 9

यदा त्वां महदैश्वर्यं प्राप्तं परपुरंजय। किंकरा भ्रातरः सर्वे मित्रसंबन्धिबान्धवाः।।

yadā tvāṃ mahadaiśvaryaṃ prāptaṃ parapuraṃjaya| kiṃkarā bhrātaraḥ sarve mitrasaṃbandhibāndhavāḥ||

Verse 10

आच्छादयसि प्रावारानश्नासि पिशितौदनम्। आजानेया वहन्ति त्वां कस्माच्छेचसि पुत्रक।।

ācchādayasi prāvārānaśnāsi piśitaudanam| ājāneyā vahanti tvāṃ kasmācchecasi putraka||

Verse 11

दुर्योधन उवाच। दश तात सहस्राणि स्नातकानां महात्मनाम्। भुञ्जते रुक्मपात्रीभिर्युधिष्ठिरनिवेशने।।

duryodhana uvāca| daśa tāta sahasrāṇi snātakānāṃ mahātmanām| bhuñjate rukmapātrībhiryudhiṣṭhiraniveśane||

Verse 12

दृष्ट्वा च तां सभां दिव्यपुष्पफलान्विताम्। अश्वांस्तित्तिरकल्माषान्रत्नानि विविधानि च।।

dṛṣṭvā ca tāṃ sabhāṃ divyapuṣpaphalānvitām| aśvāṃstittirakalmāṣānratnāni vividhāni ca||

Verse 13

दृष्ट्वा तां पाण्डवेयानामृद्धिमिन्द्रोपमां शुभाम्। अमित्राणां सुमहतीमनुशोचामि मानद।। यदि सम्यग्भविष्यसाति द. पाठः।।

dṛṣṭvā tāṃ pāṇḍaveyānāmṛddhimindropamāṃ śubhām| amitrāṇāṃ sumahatīmanuśocāmi mānada|| yadi samyagbhaviṣyasāti da. pāṭhaḥ||

Verse 14

धृतराष्ट्र उवाच। यदीच्छसि श्रियं तात यादृशी सा युधिष्ठिरे। विशिष्टां वा नरश्रेष्ठ शीलवान्भव पुत्रक।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| yadīcchasi śriyaṃ tāta yādṛśī sā yudhiṣṭhire| viśiṣṭāṃ vā naraśreṣṭha śīlavānbhava putraka||

Verse 15

शीलेन हि त्रयो लोकाः शक्या जेतुं न संशयः। न हि किंचिदसाध्यंवै लोके शीलवतां सताम्।।

śīlena hi trayo lokāḥ śakyā jetuṃ na saṃśayaḥ| na hi kiṃcidasādhyaṃvai loke śīlavatāṃ satām||

Verse 16

एकरात्रेण मान्धाता त्र्यहेण जनमेजयः। सप्तरात्रेण नाभागः पृथिवीं प्रतिपेदिवान्।।

ekarātreṇa māndhātā tryaheṇa janamejayaḥ| saptarātreṇa nābhāgaḥ pṛthivīṃ pratipedivān||

Verse 17

एते हि पार्थिवाः सर्वे शीलवन्तो यशोन्विताः। ततस्तेषां गुणक्रीता वसुधा स्वयमागता।।

ete hi pārthivāḥ sarve śīlavanto yaśonvitāḥ| tatasteṣāṃ guṇakrītā vasudhā svayamāgatā||

Verse 18

दुर्योधन उवाच। कथं तत्प्राप्यते शीलं श्रोतुमिच्छामि भारत। येन शीलेन संप्राप्ताः क्षिप्रमेव वसुंधराम्।।

duryodhana uvāca| kathaṃ tatprāpyate śīlaṃ śrotumicchāmi bhārata| yena śīlena saṃprāptāḥ kṣiprameva vasuṃdharām||

Verse 19

धृतराष्ट्र उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। नारदेन पुरा वृत्तं शीलमाश्रित्य भारत।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| nāradena purā vṛttaṃ śīlamāśritya bhārata||

Verse 20

प्रा--देन हृतं राज्यं महेन्द्रस्य महात्मनः। श---माश्रित्य दैत्येन त्रैलोक्यं च वशे कृतम्।।

prā--dena hṛtaṃ rājyaṃ mahendrasya mahātmanaḥ| śa---māśritya daityena trailokyaṃ ca vaśe kṛtam||

Verse 21

त--बृहस्पतिं शक्रः प्राञ्जलिः समुपस्थितः। तमुवाच महाप्राज्ञः श्रेय इच्छामि वेदितुम्।।

ta--bṛhaspatiṃ śakraḥ prāñjaliḥ samupasthitaḥ| tamuvāca mahāprājñaḥ śreya icchāmi veditum||

Verse 22

ततो बृहस्पतिस्तस्मै ज्ञानं नैश्रेयसं परम्। कथयामास भगवान्देवेन्द्राय कुरूद्वह।। ऋद्धिं वैश्रवणीमिति झ. पाठः।।

tato bṛhaspatistasmai jñānaṃ naiśreyasaṃ param| kathayāmāsa bhagavāndevendrāya kurūdvaha|| ṛddhiṃ vaiśravaṇīmiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 23

एतावच्छ्रेय इत्येव बृहस्पतिरभाषत। इन्द्रस्तु भूयः पप्रच्छ को विशेषो भवेदिति।। नैश्रेयचसं मोक्षोपयोगि।।

etāvacchreya ityeva bṛhaspatirabhāṣata| indrastu bhūyaḥ papraccha ko viśeṣo bhavediti|| naiśreyacasaṃ mokṣopayogi||

Verse 24

बृहस्पतिरुवाच। विशेषोऽस्ति महांस्तात भार्गवस्य महात्मनः। तत्रागमय भद्रं ते भूय एव सुरोत्तम।।

bṛhaspatiruvāca| viśeṣo'sti mahāṃstāta bhārgavasya mahātmanaḥ| tatrāgamaya bhadraṃ te bhūya eva surottama||

Verse 25

आत्मनस्तु ततः श्रेयो भार्गवः सुमहायशाः। ज्ञानमागमयत्प्रीत्या पुनः स परमद्युतिः।।

ātmanastu tataḥ śreyo bhārgavaḥ sumahāyaśāḥ| jñānamāgamayatprītyā punaḥ sa paramadyutiḥ||

Verse 26

तेनापि समनुज्ञातो भार्गवेण महात्मना। श्रेयोऽस्तीति परं भूयः शुक्रमाह शतक्रतुः।।

tenāpi samanujñāto bhārgaveṇa mahātmanā| śreyo'stīti paraṃ bhūyaḥ śukramāha śatakratuḥ||

Verse 27

भार्गवस्त्वाह सर्वज्ञः प्रह्लादस्य महात्मनः। ज्ञानमस्ति विशेषेणेत्युक्तो हृष्टश्च सोऽभवत्।।

bhārgavastvāha sarvajñaḥ prahlādasya mahātmanaḥ| jñānamasti viśeṣeṇetyukto hṛṣṭaśca so'bhavat||

Verse 28

स तत्र ब्राह्मणो भूत्वा प्रह्लादं पाकशासनः। स्तुत्वा प्रोवाच मेधावी श्रेय इच्छामि वेदितुम्।।

sa tatra brāhmaṇo bhūtvā prahlādaṃ pākaśāsanaḥ| stutvā provāca medhāvī śreya icchāmi veditum||

Verse 29

प्रह्लादस्त्वब्रवीद्विप्रं क्षणो नास्ति द्विजोत्तम। त्रैलोक्यराज्यसक्तस्य ततो नोपदिशामि ते।।

prahlādastvabravīdvipraṃ kṣaṇo nāsti dvijottama| trailokyarājyasaktasya tato nopadiśāmi te||

Verse 30

ब्राह्मणस्त्वब्रवीद्राजन्यस्मिन्काले क्षणो भवेत्। तदोपादेष्टुमिच्छामि यदि कार्यान्तरं भवेत्।।

brāhmaṇastvabravīdrājanyasminkāle kṣaṇo bhavet| tadopādeṣṭumicchāmi yadi kāryāntaraṃ bhavet||

Verse 31

ततः प्रीतोऽभवद्राजा प्रह्वादो ब्रह्मवादिनः। तथेत्युक्त्वा ददौ काले ज्ञानतत्त्वं द्विजे तदा।।

tataḥ prīto'bhavadrājā prahvādo brahmavādinaḥ| tathetyuktvā dadau kāle jñānatattvaṃ dvije tadā||

Verse 32

ब्राह्मणोऽपि यथान्यायं गुरुवृत्तिमनुत्तमाम्। चकार सर्वभावेन यद्यच्च मनसेच्छति।।

brāhmaṇo'pi yathānyāyaṃ guruvṛttimanuttamām| cakāra sarvabhāvena yadyacca manasecchati||

Verse 33

पृष्टश्च तेन बहुशः प्राप्तं कथमरिंदम्। त्रैलोक्यराज्यं धर्मज्ञ कारणं तद्ब्रवीहि मे। [प्रह्लादोऽपि महाराज ब्राह्मणं वाक्यमब्रवीत्।।]

pṛṣṭaśca tena bahuśaḥ prāptaṃ kathamariṃdam| trailokyarājyaṃ dharmajña kāraṇaṃ tadbravīhi me| [prahlādo'pi mahārāja brāhmaṇaṃ vākyamabravīt||]

Verse 34

प्रह्लाद उवाच। नासूयामि द्विजान्विप्र राजास्मीति कथंचन। काम्यानि वदतां तेषां संयच्छामि वहामि च।।

prahlāda uvāca| nāsūyāmi dvijānvipra rājāsmīti kathaṃcana| kāmyāni vadatāṃ teṣāṃ saṃyacchāmi vahāmi ca||

Verse 35

ते विस्रब्धाः प्रभाषन्ते संयच्छन्ति च मां सदा। तेषां कार्यपथे युक्तं शुश्रूषुमनहंकृतम्।।

te visrabdhāḥ prabhāṣante saṃyacchanti ca māṃ sadā| teṣāṃ kāryapathe yuktaṃ śuśrūṣumanahaṃkṛtam||

Verse 36

धर्मात्मानं जितक्रोधं नियतं संयतेन्द्रियम्। समासिञ्चन्ति शास्त्रज्ञाः क्षौद्रं मध्विव मक्षिकाः।।

dharmātmānaṃ jitakrodhaṃ niyataṃ saṃyatendriyam| samāsiñcanti śāstrajñāḥ kṣaudraṃ madhviva makṣikāḥ||

Verse 37

सोऽहं वागग्रविद्यानां रसानामवलेहिता। स्वजात्यानधितिष्ठामि नक्षत्राणीव चन्द्रमाः।। को विशेषः। नैश्रेयसादपि किंश्रेय इत्यर्थः।।

so'haṃ vāgagravidyānāṃ rasānāmavalehitā| svajātyānadhitiṣṭhāmi nakṣatrāṇīva candramāḥ|| ko viśeṣaḥ| naiśreyasādapi kiṃśreya ityarthaḥ||

Verse 38

एतत्पृथिव्याममृतमेतच्चक्षुरनुत्तमम्। यद्ब्राह्मणमुखे हव्यमेतच्छ्रुत्वा प्रवर्तते।।

etatpṛthivyāmamṛtametaccakṣuranuttamam| yadbrāhmaṇamukhe havyametacchrutvā pravartate||

Verse 39

एतावच्छेय इत्याह प्रह्लादो ब्रह्मवादिनम्। शुश्रूषितस्तेन तदा दैत्येन्द्रो वाक्यमब्रवीत्।।

etāvaccheya ityāha prahlādo brahmavādinam| śuśrūṣitastena tadā daityendro vākyamabravīt||

Verse 40

यथावद्गुरुवृत्त्या ते प्रीतोऽस्मि द्विजसत्तम। वरं वृणीष्व भद्रं ते प्रदाताऽस्मि न संशयः।।

yathāvadguruvṛttyā te prīto'smi dvijasattama| varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te pradātā'smi na saṃśayaḥ||

Verse 41

कृतमित्येव दैत्येन्द्रमुवाच द्विजसत्तमः। प्रह्लादस्त्वब्रवीत्प्रीतो गृह्यतां वर इत्युत।।

kṛtamityeva daityendramuvāca dvijasattamaḥ| prahlādastvabravītprīto gṛhyatāṃ vara ityuta||

Verse 42

ब्राह्मण उवाच। यदि राजन्प्रसन्नस्त्वं मम चेदिच्छसि प्रियम्। भवतः शीलमिच्छामि प्राप्नुमेष वरो मम।।

brāhmaṇa uvāca| yadi rājanprasannastvaṃ mama cedicchasi priyam| bhavataḥ śīlamicchāmi prāpnumeṣa varo mama||

Verse 43

ततः प्रीतस्तु दैत्येन्द्रो भयमस्याभवन्महत्। वरे प्रदिष्टे विप्रेण नाल्पचेतायमित्युत।। क्षुद्राभिर्मधुमक्षिकाभिर्निर्मितं क्षौद्रं मधु। तत्र मक्षिकामध्विव मां ते शास्त्रेण सिञ्चन्ति। वागग्रविद्यानां वागग्रे एवं नतु पुस्तके विद्या येषां तेषाम्। सोऽहं वागन्त्यपुष्टानां मधूनां परिलेहितेति ड. पाठः।।

tataḥ prītastu daityendro bhayamasyābhavanmahat| vare pradiṣṭe vipreṇa nālpacetāyamityuta|| kṣudrābhirmadhumakṣikābhirnirmitaṃ kṣaudraṃ madhu| tatra makṣikāmadhviva māṃ te śāstreṇa siñcanti| vāgagravidyānāṃ vāgagre evaṃ natu pustake vidyā yeṣāṃ teṣām| so'haṃ vāgantyapuṣṭānāṃ madhūnāṃ parilehiteti ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 44

एवमस्त्विति स प्राह प्रह्लादो विस्मितस्तदा। उपाकृत्य तु विप्राय वरं दुःखान्वितोऽभवत्।।

evamastviti sa prāha prahlādo vismitastadā| upākṛtya tu viprāya varaṃ duḥkhānvito'bhavat||

Verse 45

दत्ते वरे गते विप्रे चिन्ताऽसीन्महती तदा। प्रह्लादस्य महाराज निश्चयं न च जग्मिवान्।।

datte vare gate vipre cintā'sīnmahatī tadā| prahlādasya mahārāja niścayaṃ na ca jagmivān||

Verse 46

तस्य चिन्तयतस्तावच्छायाभूतं महाद्युतेः। तेजोविग्रहवत्तात शरीरमजहात्तदा।। विप्रेण विप्राय। चेतायमिति संधिरार्षः।।

tasya cintayatastāvacchāyābhūtaṃ mahādyuteḥ| tejovigrahavattāta śarīramajahāttadā|| vipreṇa viprāya| cetāyamiti saṃdhirārṣaḥ||

Verse 47

तमपृच्छन्महाराजः प्रह्लादः को भवानिति। प्रत्याह तं तु शीलोस्मि त्यक्तो गच्छाम्यहं त्वया।।

tamapṛcchanmahārājaḥ prahlādaḥ ko bhavāniti| pratyāha taṃ tu śīlosmi tyakto gacchāmyahaṃ tvayā||

Verse 48

तस्मिन्द्विजोत्तमे राजन्वत्स्याम्यहमरिंदम। योऽसौ शिष्यत्वमागम्य त्वयि नित्यं समाहितः। इत्युक्त्वाऽन्तर्हितं तद्वै शक्रं चान्वाविशत्प्रभो।।

tasmindvijottame rājanvatsyāmyahamariṃdama| yo'sau śiṣyatvamāgamya tvayi nityaṃ samāhitaḥ| ityuktvā'ntarhitaṃ tadvai śakraṃ cānvāviśatprabho||

Verse 49

तस्मिंस्तेजसि याते तु तादृग्रूपस्ततोपरः। शरीरान्निः सृतस्तस्य को भवानिति सोब्रवीत्।।

tasmiṃstejasi yāte tu tādṛgrūpastatoparaḥ| śarīrānniḥ sṛtastasya ko bhavāniti sobravīt||

Verse 50

धर्मं प्रह्लाद मां विद्धि यत्रासौ द्विजसत्तमः। तत्र यास्यामि दैत्येन्द्र यतः शीलं ततो ह्यहम्।।

dharmaṃ prahlāda māṃ viddhi yatrāsau dvijasattamaḥ| tatra yāsyāmi daityendra yataḥ śīlaṃ tato hyaham||

Verse 51

ततोऽपरो महाराज प्रज्वलन्निव तेजसा। शरीरान्निः सृतस्तस्य प्रह्लादस्य महात्मनः।।

tato'paro mahārāja prajvalanniva tejasā| śarīrānniḥ sṛtastasya prahlādasya mahātmanaḥ||

Verse 52

को भवानिति पृष्टश्च तमाह स महाद्युतिः। सत्यं विद्ध्यसुरेन्द्राद्य प्रयास्ये धर्ममन्वहम्।।

ko bhavāniti pṛṣṭaśca tamāha sa mahādyutiḥ| satyaṃ viddhyasurendrādya prayāsye dharmamanvaham||

Verse 53

तस्मिन्ननुगते धर्मं पुरुषे पुरुषोऽपरः। निश्चक्राम ततस्तस्मात्पृष्टश्चाह महातपाः।।

tasminnanugate dharmaṃ puruṣe puruṣo'paraḥ| niścakrāma tatastasmātpṛṣṭaścāha mahātapāḥ||

Verse 54

वृत्तं प्रह्लाद मां विद्धि यतः सत्यं ततो ह्यहम्। तस्मिन्गते महाश्वेता शरीरात्तस्य निर्ययौ।।

vṛttaṃ prahlāda māṃ viddhi yataḥ satyaṃ tato hyaham| tasmingate mahāśvetā śarīrāttasya niryayau||

Verse 55

पृष्टश्चाह बलं विद्धि यतो वृत्तमहं ततः। इत्युक्त्वा प्रययौ तत्र यतो वृत्तं नराधिप।।

pṛṣṭaścāha balaṃ viddhi yato vṛttamahaṃ tataḥ| ityuktvā prayayau tatra yato vṛttaṃ narādhipa||

Verse 56

ततः प्रभामयी देवी शरीरात्तस्य निर्ययौ। तामपृच्छत्स दैत्येन्द्रः सा श्रीरित्येनमब्रवीत्।।

tataḥ prabhāmayī devī śarīrāttasya niryayau| tāmapṛcchatsa daityendraḥ sā śrīrityenamabravīt||

Verse 57

उषिताऽस्मि सुखं नित्यं त्वयि सत्यपराक्रम। त्वया युक्ता गमिष्यामि बलं ह्यनुगता ह्यहम्।।

uṣitā'smi sukhaṃ nityaṃ tvayi satyaparākrama| tvayā yuktā gamiṣyāmi balaṃ hyanugatā hyaham||

Verse 58

ततो भयं प्रादुरासीत्प्रह्लादस्य महात्मनः। अपृच्छत च तां भूयः क्व यासि कमलालये।।

tato bhayaṃ prādurāsītprahlādasya mahātmanaḥ| apṛcchata ca tāṃ bhūyaḥ kva yāsi kamalālaye||

Verse 59

त्वं हि सत्यव्रता देवी लोकस्य परमेश्वरी। कश्चासौ ब्राह्मणश्रेष्ठस्तत्त्वमिच्छामि वेदितुम्।।

tvaṃ hi satyavratā devī lokasya parameśvarī| kaścāsau brāhmaṇaśreṣṭhastattvamicchāmi veditum||

Verse 60

श्रीरुवाच। स शक्तो ब्रह्मचारी यस्त्वत्तश्चैवोपशिक्षितः। त्रैलोक्ये ते यदश्वर्यं तत्तेनापहृतं प्रभो।।

śrīruvāca| sa śakto brahmacārī yastvattaścaivopaśikṣitaḥ| trailokye te yadaśvaryaṃ tattenāpahṛtaṃ prabho||

Verse 61

शीलेन हि त्रयो लोकास्त्वया धर्मज्ञ निर्जिताः। तद्विज्ञाय सुरेन्द्रेण तव शीलं हृतं प्रभो।।

śīlena hi trayo lokāstvayā dharmajña nirjitāḥ| tadvijñāya surendreṇa tava śīlaṃ hṛtaṃ prabho||

Verse 62

धर्मः सत्यं तथा वृत्तं बलं चैव तथाऽप्यहम्। शीलमूला महाप्राज्ञ सदा नास्त्यत्र संशयः।।

dharmaḥ satyaṃ tathā vṛttaṃ balaṃ caiva tathā'pyaham| śīlamūlā mahāprājña sadā nāstyatra saṃśayaḥ||

Verse 63

भीष्म उवाच। एवमुक्त्वा गता श्रीस्तु ते च सर्वे युधिष्ठिर। दुर्योधनस्तु पितरं भूय एवाब्रवीत्तदा।।

bhīṣma uvāca| evamuktvā gatā śrīstu te ca sarve yudhiṣṭhira| duryodhanastu pitaraṃ bhūya evābravīttadā||

Verse 64

शीलस्य तत्त्वमिच्छामि वेत्तुं कौरवनन्दन। प्राप्यते च यथा शीलं तं चोपायं ब्रवीहि मे।। तेजोविग्रहवत् तेजोमयशरीरं शीलम्।।

śīlasya tattvamicchāmi vettuṃ kauravanandana| prāpyate ca yathā śīlaṃ taṃ copāyaṃ bravīhi me|| tejovigrahavat tejomayaśarīraṃ śīlam||

Verse 65

धृतराष्ट्र उवाच। सोपायं पूर्वमुद्दिष्टं प्रह्लादेन महात्मना। संक्षेपतस्तु शीलस्य शृणु प्राप्तिं नरेश्वर।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| sopāyaṃ pūrvamuddiṣṭaṃ prahlādena mahātmanā| saṃkṣepatastu śīlasya śṛṇu prāptiṃ nareśvara||

Verse 66

अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा। अनुग्रहश्च दानं च शीलमेतत्प्रशस्यते।।

adrohaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā| anugrahaśca dānaṃ ca śīlametatpraśasyate||

Verse 67

यदन्येषां हितं न स्यादात्मनः कर्म पौरुषम्। अपत्रपेत वा येन न तत्कुर्यात्कथंचन।।

yadanyeṣāṃ hitaṃ na syādātmanaḥ karma pauruṣam| apatrapeta vā yena na tatkuryātkathaṃcana||

Verse 68

तत्तु कर्म तथा कुर्याद्येन श्लाध्येत संसदि। शीलं समासेनैतत्ते कथितं कुरुसत्तम।।

tattu karma tathā kuryādyena ślādhyeta saṃsadi| śīlaṃ samāsenaitatte kathitaṃ kurusattama||

Verse 69

यद्यप्यशीला नृपते प्राप्नुवन्ति श्रियं क्वचित्। न भुञ्जते चिरं तात समूलाश्च पतन्ति ते।।

yadyapyaśīlā nṛpate prāpnuvanti śriyaṃ kvacit| na bhuñjate ciraṃ tāta samūlāśca patanti te||

Verse 70

धृतराष्ट्र उवाच। एतद्विदित्वा तत्त्वेन शीलवान्भव पुत्रक। यदीच्छसि श्रियं तात सुविशिष्टां युधिष्ठिरात्। अधिकां चापि राजेन्द्र ततस्त्वं शीलवान्भवा।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| etadviditvā tattvena śīlavānbhava putraka| yadīcchasi śriyaṃ tāta suviśiṣṭāṃ yudhiṣṭhirāt| adhikāṃ cāpi rājendra tatastvaṃ śīlavānbhavā||

Verse 71

भीष्म उवाच। एतत्कथितवान्पुत्रे धृतराष्ट्रो महीपतिः। एतत्कुरुष्व कौन्तेय ततः प्राप्स्यसि तत्फलम्।।

bhīṣma uvāca| etatkathitavānputre dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ| etatkuruṣva kaunteya tataḥ prāpsyasi tatphalam||