Adhyaya 120

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति प्रजापालनप्रकारादिकथनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। राजवृत्तान्यनेकानि त्वया प्रोक्तानि भारत। पूर्वैः पूर्वनियुक्तानि राजधर्मार्थवेदिभिः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati prajāpālanaprakārādikathanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| rājavṛttānyanekāni tvayā proktāni bhārata| pūrvaiḥ pūrvaniyuktāni rājadharmārthavedibhiḥ||

Verse 2

तदेव विस्तरेणोक्तं पूर्ववृत्तं सतां मतम्। प्रणेयं राजधर्माणां प्रब्रूहि भरतर्षभ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 120।।

tadeva vistareṇoktaṃ pūrvavṛttaṃ satāṃ matam| praṇeyaṃ rājadharmāṇāṃ prabrūhi bharatarṣabha|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi viṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 120||

Verse 3

भीष्म उवाच। रक्षणं सर्वभूतानामिति क्षात्रं परं मतम्। तद्यथा रक्षणं कुर्यात्तथा शृणु महीपते।।

bhīṣma uvāca| rakṣaṇaṃ sarvabhūtānāmiti kṣātraṃ paraṃ matam| tadyathā rakṣaṇaṃ kuryāttathā śṛṇu mahīpate||

Verse 4

यथा बर्हाणि चित्राणि बिभर्ति भुजगाशनः। तथा बहुविधं राजा रूपं कुर्वीत् धर्मवित्।। राजधर्माणां राजधर्मविदां मतं यद्विस्तरेणोक्तं तदेव प्रणेयं प्रकर्षेण नेतुं वोढु शक्यं संक्षिप्तमित्यर्थः। प्रणयं राजधर्माणामिति थ. द. पाठः।।

yathā barhāṇi citrāṇi bibharti bhujagāśanaḥ| tathā bahuvidhaṃ rājā rūpaṃ kurvīt dharmavit|| rājadharmāṇāṃ rājadharmavidāṃ mataṃ yadvistareṇoktaṃ tadeva praṇeyaṃ prakarṣeṇa netuṃ voḍhu śakyaṃ saṃkṣiptamityarthaḥ| praṇayaṃ rājadharmāṇāmiti tha. da. pāṭhaḥ||

Verse 5

तैक्ष्ण्यं जिह्नत्वमादानं सत्यमार्जवमेव च। मध्यस्थाः सत्वमातिष्ठंस्तथा वै सुखमृच्छति।। बर्हाणि पक्षान्। भुजगाशनो मयूरः।।

taikṣṇyaṃ jihnatvamādānaṃ satyamārjavameva ca| madhyasthāḥ satvamātiṣṭhaṃstathā vai sukhamṛcchati|| barhāṇi pakṣān| bhujagāśano mayūraḥ||

Verse 6

यस्मिन्नर्थे यथैव स्यात्तदूर्णं रूपमादिशेत्। बहुरूपस्य राज्ञो हि सूक्ष्मोऽप्यर्थो न सीदति।। तैक्ष्ण्यं क्रूरत्वम्। जिह्मत्वं कोटिल्यम्।।

yasminnarthe yathaiva syāttadūrṇaṃ rūpamādiśet| bahurūpasya rājño hi sūkṣmo'pyartho na sīdati|| taikṣṇyaṃ krūratvam| jihmatvaṃ koṭilyam||

Verse 7

नित्यं रक्षितमन्त्रः स्याद्यथा मूकः शरच्छिखी। श्लक्ष्णाक्षरगतः श्रीमान्भवेच्छास्त्रविशारदः।। यस्मिंन्नर्थे दण्डेऽनुग्रहे वा। रूपमादिशेद्दर्शयेत्।।

nityaṃ rakṣitamantraḥ syādyathā mūkaḥ śaracchikhī| ślakṣṇākṣaragataḥ śrīmānbhavecchāstraviśāradaḥ|| yasmiṃnnarthe daṇḍe'nugrahe vā| rūpamādiśeddarśayet||

Verse 8

आयव्ययेषु युक्तः स्याज्जलस्रवणेष्विव। शैलाद्वर्षोदकानीव द्विजान्सिद्धान्समाश्रयेत्। आत्मार्थं हि सदा राजा कुर्याद्धर्मध्वजोत्तमम्।। शरच्छिस्वी शरत्कालमयूरः।।

āyavyayeṣu yuktaḥ syājjalasravaṇeṣviva| śailādvarṣodakānīva dvijānsiddhānsamāśrayet| ātmārthaṃ hi sadā rājā kuryāddharmadhvajottamam|| śaracchisvī śaratkālamayūraḥ||

Verse 9

नित्यमुद्यतदण्डः स्यादाचारे चाप्रमादवान्। लोके चायव्ययौ दृष्ट्वा वृक्षाद्वृक्षमिवाव्रजेत्।। युक्तोऽवहितः स्यात्। वर्षोदकानि वृष्ट्या जनितानि महानदीजलानि। अर्थकामः शिखां राजा कुर्याद्धर्मध्वजोपमाम् इति झ. पाठः। तत्र शिखां योग्यलिङ्गं क्रूरत्वादिकं कुर्यात् प्रकाशयेदित्यर्थः।।

nityamudyatadaṇḍaḥ syādācāre cāpramādavān| loke cāyavyayau dṛṣṭvā vṛkṣādvṛkṣamivāvrajet|| yukto'vahitaḥ syāt| varṣodakāni vṛṣṭyā janitāni mahānadījalāni| arthakāmaḥ śikhāṃ rājā kuryāddharmadhvajopamām iti jha. pāṭhaḥ| tatra śikhāṃ yogyaliṅgaṃ krūratvādikaṃ kuryāt prakāśayedityarthaḥ||

Verse 10

आज्ञावान्स्यात्स्वयूथ्येषु भौमानि चरणैः किरन्। जतिपक्षः परिस्पन्देत्प्रेक्षेद्वैकल्यमात्मनः।। लोके चायव्ययौ दृष्ट्वा वृहद्वृक्षमिवास्रवदिति झ. पाठः। तत्र बृहन्तो वृक्षा यत्र तद्वृहद्वक्षं तालवनम्। आस्रवत् रसं प्रस्रवत्। यथा रसग्राही प्रदेशविशेषे एव प्रहृत्य रसं गृह्णीति नतु कृत्स्नवृक्षच्छेदेनेक्षुकाण्डादिवत्ततो रसं जिघृक्षति। एवं प्रजानामायव्ययौ ज्ञात्वा ता जीवयंस्ताभ्यो धनरसमादद्यादित्यर्थः।।

ājñāvānsyātsvayūthyeṣu bhaumāni caraṇaiḥ kiran| jatipakṣaḥ parispandetprekṣedvaikalyamātmanaḥ|| loke cāyavyayau dṛṣṭvā vṛhadvṛkṣamivāsravaditi jha. pāṭhaḥ| tatra bṛhanto vṛkṣā yatra tadvṛhadvakṣaṃ tālavanam| āsravat rasaṃ prasravat| yathā rasagrāhī pradeśaviśeṣe eva prahṛtya rasaṃ gṛhṇīti natu kṛtsnavṛkṣacchedenekṣukāṇḍādivattato rasaṃ jighṛkṣati| evaṃ prajānāmāyavyayau jñātvā tā jīvayaṃstābhyo dhanarasamādadyādityarthaḥ||

Verse 11

दोषान्विवृणुयाच्छत्रोः परपक्षांश्च सूदयेत्। क ननेष्विव पुष्पाणि बहिरर्थान्समाचरेत्।।

doṣānvivṛṇuyācchatroḥ parapakṣāṃśca sūdayet| ka naneṣviva puṣpāṇi bahirarthānsamācaret||

Verse 12

उच्छ्रितानाश्रयेत्स्फूतान्नरेन्द्रानचलोपमान्। श्रयेच्छायामिव ज्ञातिं गुप्तं शरणमाश्रयेत्।।

ucchritānāśrayetsphūtānnarendrānacalopamān| śrayecchāyāmiva jñātiṃ guptaṃ śaraṇamāśrayet||

Verse 13

प्रावृषीवासितग्रीवो माद्येत निशि निर्जने। मायूरेण गुणेनैव स्त्रीभिरारक्षितश्चरेत्।। भौमानि परेषां सस्यानि चरणैरश्वादिगमनैः किरन् नाशयन्नित्यर्थः।।

prāvṛṣīvāsitagrīvo mādyeta niśi nirjane| māyūreṇa guṇenaiva strībhirārakṣitaścaret|| bhaumāni pareṣāṃ sasyāni caraṇairaśvādigamanaiḥ kiran nāśayannityarthaḥ||

Verse 14

न जह्याच्च तनुत्राणं रक्षेदात्मानमात्मना। चारभूमिष्विव ततान्पाशांश्च परिवर्जयेत्।। असितग्रीवो मयूरः।।

na jahyācca tanutrāṇaṃ rakṣedātmānamātmanā| cārabhūmiṣviva tatānpāśāṃśca parivarjayet|| asitagrīvo mayūraḥ||

Verse 15

प्रणयेद्वाऽपि तां भूमिं प्रणश्येद्ग्रहणे पुनः। एवं मयूरधर्मेण वर्तयन्सततं नरः। हन्यात्क्रुद्धानतिविषांस्ताञ्जिह्मगतयोऽहिताः।। चारैर्दर्शितासु भूमिषु धात्रीसौविदल्लसूपकारादिषु परैर्भेदितेषु ततान्विषादीन्पाशान्।।

praṇayedvā'pi tāṃ bhūmiṃ praṇaśyedgrahaṇe punaḥ| evaṃ mayūradharmeṇa vartayansatataṃ naraḥ| hanyātkruddhānativiṣāṃstāñjihmagatayo'hitāḥ|| cārairdarśitāsu bhūmiṣu dhātrīsauvidallasūpakārādiṣu parairbhediteṣu tatānviṣādīnpāśān||

Verse 16

नासूयेच्चावगर्ह्याणि सन्निवासान्निवासयेत्। सदा बर्हिसमं कामं प्रशस्तं कृतमाचरेत्। सर्वतश्चाददेत्प्रज्ञां पतङ्गं गहनेष्विव।। पाशज्ञाने सति तां कपटभूमिं प्रतिपद्यात्मानं प्रणयेत्प्रापयेत्तदानश्येदेव। वाशब्द एवार्थे।।

nāsūyeccāvagarhyāṇi sannivāsānnivāsayet| sadā barhisamaṃ kāmaṃ praśastaṃ kṛtamācaret| sarvataścādadetprajñāṃ pataṅgaṃ gahaneṣviva|| pāśajñāne sati tāṃ kapaṭabhūmiṃ pratipadyātmānaṃ praṇayetprāpayettadānaśyedeva| vāśabda evārthe||

Verse 17

एवं मयूरवद्राजा स्वराज्यं परिपालयेत्। आत्मबुद्धिकरीं नीतिं विदधीत विचक्षणः।।

evaṃ mayūravadrājā svarājyaṃ paripālayet| ātmabuddhikarīṃ nītiṃ vidadhīta vicakṣaṇaḥ||

Verse 18

आत्मसंयमनं बुद्ध्या परबुद्ध्या विचारणाम्। बुद्ध्या चात्मगुणप्राप्तिरेतच्छास्त्रनिदर्शनम्।। सन्निवासान्दृढमूलान्पक्षा नमात्यादीन् शूरांश्च वासयेत्स्थापयेत्। बर्हिसमं मयूरतुल्यं कामं यथेष्टं प्रशस्तं कृतं प्रशस्तां क्रियां पक्षाणां विस्फारणमाचरेत्। पतङ्गं शलभसमूहो यथा गहनेषु पतति गहनं च निष्पन्नं करोति एवं संभूय शत्रूराष्ट्रे पतितव्यमित्यर्थः।।

ātmasaṃyamanaṃ buddhyā parabuddhyā vicāraṇām| buddhyā cātmaguṇaprāptiretacchāstranidarśanam|| sannivāsāndṛḍhamūlānpakṣā namātyādīn śūrāṃśca vāsayetsthāpayet| barhisamaṃ mayūratulyaṃ kāmaṃ yatheṣṭaṃ praśastaṃ kṛtaṃ praśastāṃ kriyāṃ pakṣāṇāṃ visphāraṇamācaret| pataṅgaṃ śalabhasamūho yathā gahaneṣu patati gahanaṃ ca niṣpannaṃ karoti evaṃ saṃbhūya śatrūrāṣṭre patitavyamityarthaḥ||

Verse 19

परं विश्वासयेत्साम्ना स्वशक्तिं चोपलक्षयेत्। आत्मनः परिमर्शेन बुद्धिं बुद्ध्या विचारयेत्।। बुद्ध्या आत्मनः संयमनं इत्थमेव कर्तुं युक्तं नियमं कुर्यात्। परबुद्ध्या च तत्रैवार्थे संवादितया तस्यार्थस्य विचारणं दृढतरो निश्चयः कार्यः। बुद्ध्या शास्त्रोत्थधिया आत्मगुणस्य पूर्वोक्तनिश्चयहेतोः प्राप्तिर्भवति। एतदेव शास्त्रस्य निदर्शनं प्रयोजनं यत्कार्यक्षोदक्षमता बुद्धेरित्यर्थः।।

paraṃ viśvāsayetsāmnā svaśaktiṃ copalakṣayet| ātmanaḥ parimarśena buddhiṃ buddhyā vicārayet|| buddhyā ātmanaḥ saṃyamanaṃ itthameva kartuṃ yuktaṃ niyamaṃ kuryāt| parabuddhyā ca tatraivārthe saṃvāditayā tasyārthasya vicāraṇaṃ dṛḍhataro niścayaḥ kāryaḥ| buddhyā śāstrotthadhiyā ātmaguṇasya pūrvoktaniścayahetoḥ prāptirbhavati| etadeva śāstrasya nidarśanaṃ prayojanaṃ yatkāryakṣodakṣamatā buddherityarthaḥ||

Verse 20

सान्त्वयोगमतिः प्राज्ञः कार्याकार्यप्रयोजनकः। निगूढबुद्धेर्धीरस्य वक्तव्ये वक्ष्यते तथा।।

sāntvayogamatiḥ prājñaḥ kāryākāryaprayojanakaḥ| nigūḍhabuddherdhīrasya vaktavye vakṣyate tathā||

Verse 21

संनिकृष्टां कथां प्राज्ञो यदि बुद्ध्या बृहस्पतिः। स्वभावमेष्यते तप्तं कृष्णायसमिवोदके।। आत्मनः स्वस्य परिमर्शेन सर्वतोऽतीतानागतविचारेण बुद्धिं कार्यनिश्चयं बुद्ध्या ऊहापोहकौशलरूपया मेधया विचारयेत्साधकबाधकभूमौ संचारयेत्।।

saṃnikṛṣṭāṃ kathāṃ prājño yadi buddhyā bṛhaspatiḥ| svabhāvameṣyate taptaṃ kṛṣṇāyasamivodake|| ātmanaḥ svasya parimarśena sarvato'tītānāgatavicāreṇa buddhiṃ kāryaniścayaṃ buddhyā ūhāpohakauśalarūpayā medhayā vicārayetsādhakabādhakabhūmau saṃcārayet||

Verse 22

अनुयुञ्जीत सत्यानि सर्वाण्येव महीपतिः। आगमैरुपदिष्टानि स्वस्य चैव परस्य च।।

anuyuñjīta satyāni sarvāṇyeva mahīpatiḥ| āgamairupadiṣṭāni svasya caiva parasya ca||

Verse 23

मृदुं क्रूरं तथा प्राज्ञं शूरं चार्थविधानवित्। स्वकर्मणि नियुञ्जीत ये चान्ये वचनाधिकाः।।

mṛduṃ krūraṃ tathā prājñaṃ śūraṃ cārthavidhānavit| svakarmaṇi niyuñjīta ye cānye vacanādhikāḥ||

Verse 24

अप्यदृष्टानि युक्तानि स्वानुरूपेषु कर्मसु। सर्वांस्ताननुवर्तेत स्वरांस्तन्त्रीरिवायताः।।

apyadṛṣṭāni yuktāni svānurūpeṣu karmasu| sarvāṃstānanuvarteta svarāṃstantrīrivāyatāḥ||

Verse 25

धर्माणामविरोधेन सर्वेषां प्रियमाचरेत्। ममायमिति राजा यः सपर्वत इवाचलः।।

dharmāṇāmavirodhena sarveṣāṃ priyamācaret| mamāyamiti rājā yaḥ saparvata ivācalaḥ||

Verse 26

व्यवहारं समाधाय सूर्यो रश्मीनिवायतान्। धर्ममेवाभिरक्षेत कृत्वा तुल्ये प्रियाप्रिये।।

vyavahāraṃ samādhāya sūryo raśmīnivāyatān| dharmamevābhirakṣeta kṛtvā tulye priyāpriye||

Verse 27

कुलप्रकृतिदेशानां धर्मज्ञान्मृदुभाषिणः। मध्ये वयसि निर्दोषान्हिते युक्ताञ्जितक्लमान्।।

kulaprakṛtideśānāṃ dharmajñānmṛdubhāṣiṇaḥ| madhye vayasi nirdoṣānhite yuktāñjitaklamān||

Verse 28

अलुब्धाञ्शिक्षितान्दान्तान्धर्मेषु परिनिष्ठितान्। स्थापयेत्सर्वकार्येषु राजा सर्वार्थरक्षिणः।।

alubdhāñśikṣitāndāntāndharmeṣu pariniṣṭhitān| sthāpayetsarvakāryeṣu rājā sarvārtharakṣiṇaḥ||

Verse 29

एतेन च प्रकारेण कृत्यानामागतिं गतिम्। युक्त्या समनुतिष्ठेन तुष्टश्चारैः पुरस्कृतः।।

etena ca prakāreṇa kṛtyānāmāgatiṃ gatim| yuktyā samanutiṣṭhena tuṣṭaścāraiḥ puraskṛtaḥ||

Verse 30

अमोघक्रोधहर्शस्य स्वयं कृत्याऽनुदर्शिनाः। आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुदैव वसुंधरा।।

amoghakrodhaharśasya svayaṃ kṛtyā'nudarśināḥ| ātmapratyayakośasya vasudaiva vasuṃdharā||

Verse 31

व्यक्तश्चानुग्रहो यस्य यथोक्तश्चापि निग्रहः। गुप्तात्मा गुप्तराष्ट्रस्य स राजा राजधर्मवित्।।

vyaktaścānugraho yasya yathoktaścāpi nigrahaḥ| guptātmā guptarāṣṭrasya sa rājā rājadharmavit||

Verse 32

नित्यं राष्ट्रमवेक्षेत गोभिः सूर्य इवातपन्। चारांश्चानुचरान्विद्यात्तथा बुद्ध्या स्वयं चरेत्।।

nityaṃ rāṣṭramavekṣeta gobhiḥ sūrya ivātapan| cārāṃścānucarānvidyāttathā buddhyā svayaṃ caret||

Verse 33

कालप्राप्तमुपादद्यान्नार्थं राजा प्रसूचयेत्। अहन्यहनि संदुह्यान्महीं गामिव बुद्धिमान्।। प्राज्ञो बुद्ध्या बृहस्पतिसमोऽपि सन् यदि निकृष्टां कथां निर्बुद्धित्ववादं प्राप्नुयात्तर्हि सद्यएव युक्त्या स्वभावं स्वास्थ्यं एष्यते। उदके प्रक्षिप्तं तप्तायसं शैत्यमिव।।

kālaprāptamupādadyānnārthaṃ rājā prasūcayet| ahanyahani saṃduhyānmahīṃ gāmiva buddhimān|| prājño buddhyā bṛhaspatisamo'pi san yadi nikṛṣṭāṃ kathāṃ nirbuddhitvavādaṃ prāpnuyāttarhi sadyaeva yuktyā svabhāvaṃ svāsthyaṃ eṣyate| udake prakṣiptaṃ taptāyasaṃ śaityamiva||

Verse 34

यथाक्रमेण पुष्पेभ्यश्चिनोति मधु षट्‌पदः। तथा द्रव्यमुपादाय राजा कुर्वीत संचयम्।।

yathākrameṇa puṣpebhyaścinoti madhu ṣaṭ‌padaḥ| tathā dravyamupādāya rājā kurvīta saṃcayam||

Verse 35

यद्धि गुप्तावशिष्टं स्यात्तद्वित्तं धर्मकामयोः। संचयान्न विसर्गी स्याद्राजा शास्त्रविदात्मवान्।। न अर्थं प्रसूचयेत् अर्थवृत्तां न ज्ञापयेत्।।

yaddhi guptāvaśiṣṭaṃ syāttadvittaṃ dharmakāmayoḥ| saṃcayānna visargī syādrājā śāstravidātmavān|| na arthaṃ prasūcayet arthavṛttāṃ na jñāpayet||

Verse 36

नार्थमल्पं परिभवेन्नावमन्येत शात्रवान्। बुद्ध्याऽनुबुद्ध्या चात्मानं न चाबुद्धेषु विश्वसेत्।।

nārthamalpaṃ paribhavennāvamanyeta śātravān| buddhyā'nubuddhyā cātmānaṃ na cābuddheṣu viśvaset||

Verse 37

धृतिर्दाक्ष्यं संयमो बुद्धिरात्मा धैर्यं शौर्यं देशकालाप्रमादः। अल्पस्य वा महतो वा विवृद्धौ धनस्यैतान्यष्ट समिंधनानि।। संचयान्न विसर्गी स्यात्। कोशाद्धनं न दद्यादपितूपर्याहृतमेवेत्यर्थः।।

dhṛtirdākṣyaṃ saṃyamo buddhirātmā dhairyaṃ śauryaṃ deśakālāpramādaḥ| alpasya vā mahato vā vivṛddhau dhanasyaitānyaṣṭa samiṃdhanāni|| saṃcayānna visargī syāt| kośāddhanaṃ na dadyādapitūparyāhṛtamevetyarthaḥ||

Verse 38

अग्निस्तोको वर्धतेऽप्याज्यसिक्तो बीजं चैकं बहुसहस्रमेति। क्षयोदयौ विपुलौ सन्नियम्यौ तस्मादल्पं नावमन्येत वित्तम्।।

agnistoko vardhate'pyājyasikto bījaṃ caikaṃ bahusahasrameti| kṣayodayau vipulau sanniyamyau tasmādalpaṃ nāvamanyeta vittam||

Verse 39

बालोऽप्यबालः स्थविरो रिपुर्यः। सदा प्रमत्तं पुरुषं निहन्यात्। कालेनान्यस्तस्य मूलं हरेत् कालज्ञानं पार्थिवाना वरिष्ठम्।। आत्मा देहः। देशे काले वाऽप्रमाद इत्येकम्।।

bālo'pyabālaḥ sthaviro ripuryaḥ| sadā pramattaṃ puruṣaṃ nihanyāt| kālenānyastasya mūlaṃ haret kālajñānaṃ pārthivānā variṣṭham|| ātmā dehaḥ| deśe kāle vā'pramāda ityekam||

Verse 40

हरेत्कीर्ति धर्ममस्योपरुन्ध्या दर्थे विघ्नं वीर्यमस्योपहन्यात्। रिपुर्द्वेष्टा दुर्बलो वा बली वा तस्माच्छत्रोर्नैव बिभ्येद्यथात्मा।।

haretkīrti dharmamasyoparundhyā darthe vighnaṃ vīryamasyopahanyāt| ripurdveṣṭā durbalo vā balī vā tasmācchatrornaiva bibhyedyathātmā||

Verse 41

क्षयं शत्रोः संचयं पालनं वा उभावर्थौ सहितौ धर्मकामौ। ततश्चान्यन्मतिमान्संदधीत तस्माद्राजा बुद्धिमन्तं श्रयेत।। अबालः अहीनः। अन्यः संपन्नः।।

kṣayaṃ śatroḥ saṃcayaṃ pālanaṃ vā ubhāvarthau sahitau dharmakāmau| tataścānyanmatimānsaṃdadhīta tasmādrājā buddhimantaṃ śrayeta|| abālaḥ ahīnaḥ| anyaḥ saṃpannaḥ||

Verse 42

बुद्धिर्दीप्ता बलवन्तं हिनस्ति बलं बुद्ध्या पाल्यते वर्धमानम्। शत्रुर्बुद्ध्या सीदते पीड्यमानो बुद्धिपूर्वं कर्म यत्तत्प्रशस्तम्।। धर्मकामौ बुद्ध्या संदधीत संधिं वा कुर्यात्। अन्यत् विग्रहादिकं कुर्यात्।।

buddhirdīptā balavantaṃ hinasti balaṃ buddhyā pālyate vardhamānam| śatrurbuddhyā sīdate pīḍyamāno buddhipūrvaṃ karma yattatpraśastam|| dharmakāmau buddhyā saṃdadhīta saṃdhiṃ vā kuryāt| anyat vigrahādikaṃ kuryāt||

Verse 43

सर्वान्कामान्कामयानो हि धीरः सत्वेनाल्पेनाप्नुते हीनदोषः। यश्चात्मानं प्रार्थयतेऽर्थ्यमानैः श्रेयः पात्रं पूरयते च नाल्पम्।। वर्धमानं क्षीयमाणम्।।

sarvānkāmānkāmayāno hi dhīraḥ satvenālpenāpnute hīnadoṣaḥ| yaścātmānaṃ prārthayate'rthyamānaiḥ śreyaḥ pātraṃ pūrayate ca nālpam|| vardhamānaṃ kṣīyamāṇam||

Verse 44

तस्माद्राजा प्रगृहीतः प्रजासु मूलं लक्ष्म्याः सर्वशो ह्याददीत। दीर्घं कालं ह्यपि संपीड्यमानो व्युष्यात्संपद्व्यवसायेन शक्त्या।। अल्पेनापि सत्वेन बलेन। अर्थ्यमानैर्युक्तम्। आत्मानं प्रार्थयते। लुब्धो दृप्तश्च भवतीत्यर्थः। श्रेयः पात्रं न पूरयते ततः श्रेयोऽपसर्पतीत्यर्थः।।

tasmādrājā pragṛhītaḥ prajāsu mūlaṃ lakṣmyāḥ sarvaśo hyādadīta| dīrghaṃ kālaṃ hyapi saṃpīḍyamāno vyuṣyātsaṃpadvyavasāyena śaktyā|| alpenāpi satvena balena| arthyamānairyuktam| ātmānaṃ prārthayate| lubdho dṛptaśca bhavatītyarthaḥ| śreyaḥ pātraṃ na pūrayate tataḥ śreyo'pasarpatītyarthaḥ||

Verse 45

विद्या तपो वा विपुलं धनं वा सर्वं ह्येतद्व्यवसायेन शक्यम्। ब्रह्मायत्तं निवसति देहवत्सु तस्माद्विद्याद्व्यवसायं प्रभूतम्।। प्रगृहीतः स्रिग्धः। लक्ष्म्याः मूलं अर्थं सर्वशः सर्वाभ्यः संपीढ्यमानः संपीड्यन्।।

vidyā tapo vā vipulaṃ dhanaṃ vā sarvaṃ hyetadvyavasāyena śakyam| brahmāyattaṃ nivasati dehavatsu tasmādvidyādvyavasāyaṃ prabhūtam|| pragṛhītaḥ srigdhaḥ| lakṣmyāḥ mūlaṃ arthaṃ sarvaśaḥ sarvābhyaḥ saṃpīḍhyamānaḥ saṃpīḍyan||

Verse 46

यत्रासते मतिमन्तो मनस्विनः शक्रो विष्णुर्यत्र सरस्वती च। वसन्ति भूतानि च यत्र नित्यं तस्माद्विद्वान्नावमन्येत देहम्।। व्यवस येन उद्योगेन विद्यात् लभेत्।।

yatrāsate matimanto manasvinaḥ śakro viṣṇuryatra sarasvatī ca| vasanti bhūtāni ca yatra nityaṃ tasmādvidvānnāvamanyeta deham|| vyavasa yena udyogena vidyāt labhet||

Verse 47

लुब्धं हन्यात्संप्रदानाद्धि नित्यं लुब्धस्तृप्तिं परवित्तस्य नैति। सर्वो लुब्धः सर्वगुणोपभोगो योऽर्थैर्हीनो धर्मकामौ जहाति।। अनुद्योगेन जन्म न नाश्येदित्याह यत्रेति।।

lubdhaṃ hanyātsaṃpradānāddhi nityaṃ lubdhastṛptiṃ paravittasya naiti| sarvo lubdhaḥ sarvaguṇopabhogo yo'rthairhīno dharmakāmau jahāti|| anudyogena janma na nāśyedityāha yatreti||

Verse 48

धनं भोगं पुत्रदारं समृद्धिं सर्वं लुब्धः प्रार्थयते परेषाम्। लुब्धे दोषाः संभवन्तीह सर्वे तस्माद्राजा न प्रगृह्णीत् लुब्धम्।।

dhanaṃ bhogaṃ putradāraṃ samṛddhiṃ sarvaṃ lubdhaḥ prārthayate pareṣām| lubdhe doṣāḥ saṃbhavantīha sarve tasmādrājā na pragṛhṇīt lubdham||

Verse 49

संदर्शनेन पुरुषं जघन्यमपि चोदयेत्। आरम्भान्द्विषतां प्राज्ञः सर्वार्थांश्च प्रसूदयेत्।।

saṃdarśanena puruṣaṃ jaghanyamapi codayet| ārambhāndviṣatāṃ prājñaḥ sarvārthāṃśca prasūdayet||

Verse 50

धर्मान्वितेषु विज्ञाता मन्त्रगुप्तिंश्च पाण्डव। आप्तो राजन्कुलीनश्च पर्याप्तो राष्ट्रसंग्रहे।।

dharmānviteṣu vijñātā mantraguptiṃśca pāṇḍava| āpto rājankulīnaśca paryāpto rāṣṭrasaṃgrahe||

Verse 51

विविप्रयुक्तान्नरदेवधर्मा नुक्तान्समासेन निबोध बुद्ध्या। इमान्विदध्यादनुसृत्य यो वै राजा महीं पालयितुं स शक्तः।।

viviprayuktānnaradevadharmā nuktānsamāsena nibodha buddhyā| imānvidadhyādanusṛtya yo vai rājā mahīṃ pālayituṃ sa śaktaḥ||

Verse 52

सुनीतिजं यस्य विधानजं सुखं धर्मप्रणीतं विधिवत्प्रसिद्ध्यति। न निन्द्यते तस्य गतिर्महीपते स विन्दते राज्यसुखं ह्यनुत्तमम्।। समृद्धिं च प्राप्यापीति शेषः। धनं उत्कोचरूपम्।।

sunītijaṃ yasya vidhānajaṃ sukhaṃ dharmapraṇītaṃ vidhivatprasiddhyati| na nindyate tasya gatirmahīpate sa vindate rājyasukhaṃ hyanuttamam|| samṛddhiṃ ca prāpyāpīti śeṣaḥ| dhanaṃ utkocarūpam||

Verse 53

धनैर्विशिष्टान्मतिशीलपूजिता न्गुणोपपन्नान्युधि दृष्टविक्रमान्। गुणेषु युक्तानचिरादिवात्मवां स्ततोऽभिसंधाय निहन्ति शात्रवान्।। विधानजं दैवप्राप्तम्।।

dhanairviśiṣṭānmatiśīlapūjitā nguṇopapannānyudhi dṛṣṭavikramān| guṇeṣu yuktānacirādivātmavāṃ stato'bhisaṃdhāya nihanti śātravān|| vidhānajaṃ daivaprāptam||

Verse 54

पश्येदुपायान्विविधेषु कर्मसु न चानुपायेन मतिं निवेशयेत्। श्रियं विशिष्टां विपुलं यशो धनं न दोषदर्शी पुरुषः समश्नुते।। गुणोपपन्नाञ्शौर्यादियुक्तान्। गुणेषु संधिविग्रहादिषु आत्मवानप्रमत्तः।।

paśyedupāyānvividheṣu karmasu na cānupāyena matiṃ niveśayet| śriyaṃ viśiṣṭāṃ vipulaṃ yaśo dhanaṃ na doṣadarśī puruṣaḥ samaśnute|| guṇopapannāñśauryādiyuktān| guṇeṣu saṃdhivigrahādiṣu ātmavānapramattaḥ||

Verse 55

प्रीतिप्रवृत्तिं विनिवर्तनं च सुहृसु विज्ञाय विचार्य चोभयोः। यदेव मित्रं गुरुभारमावहे त्तदेव सुस्निग्धमुदाहरेद्बुधः।। दोषदर्शी निर्दोषष्वेपीति शेषः।।

prītipravṛttiṃ vinivartanaṃ ca suhṛsu vijñāya vicārya cobhayoḥ| yadeva mitraṃ gurubhāramāvahe ttadeva susnigdhamudāharedbudhaḥ|| doṣadarśī nirdoṣaṣvepīti śeṣaḥ||

Verse 56

एतान्मयोक्तांश्चर राजधर्मा न्नृणां च गुप्तौ मतिमादधत्स्व। अवाप्स्यसे पुण्यफलं सुखेन सर्वो हि लोको नृप धर्ममूलः।। उदाहरेत्प्रशंसेत्।।

etānmayoktāṃścara rājadharmā nnṛṇāṃ ca guptau matimādadhatsva| avāpsyase puṇyaphalaṃ sukhena sarvo hi loko nṛpa dharmamūlaḥ|| udāharetpraśaṃset||