Adhyaya 121

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति दण्डस्वरूपादिकथनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। अयं पितामहेनोक्तो राजधर्मः सनातनः। कीदृशश्च महादण्डो दण्डे सर्वं प्रतिष्ठितम्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati daṇḍasvarūpādikathanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| ayaṃ pitāmahenokto rājadharmaḥ sanātanaḥ| kīdṛśaśca mahādaṇḍo daṇḍe sarvaṃ pratiṣṭhitam||

Verse 2

देवतानामृषीणां च पितॄणां च महात्मनाम्। यक्षरक्षः पिशाचानां मर्त्यानां च विशेषतः।।

devatānāmṛṣīṇāṃ ca pitṝṇāṃ ca mahātmanām| yakṣarakṣaḥ piśācānāṃ martyānāṃ ca viśeṣataḥ||

Verse 3

सर्वेषां प्राणिनां लोके तिर्यक्ष्वपि निवासिनाम्। सर्वस्यापि महातेजा दण्डः श्रेयानिति प्रभो।।

sarveṣāṃ prāṇināṃ loke tiryakṣvapi nivāsinām| sarvasyāpi mahātejā daṇḍaḥ śreyāniti prabho||

Verse 4

इत्येतदुक्तं भवता दण्डे वै सचराचरम्। पश्यतां लोक आयत्तं ससुरासुरमानुषम्। एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वेन भरतर्षभ।।

ityetaduktaṃ bhavatā daṇḍe vai sacarācaram| paśyatāṃ loka āyattaṃ sasurāsuramānuṣam| etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tattvena bharatarṣabha||

Verse 5

को दण्डः कीदृशो दण्डः किंरूपः किंपरायणः। किमात्मकः कथंभूतः कतिमूर्तिः कथं प्रभुः।।

ko daṇḍaḥ kīdṛśo daṇḍaḥ kiṃrūpaḥ kiṃparāyaṇaḥ| kimātmakaḥ kathaṃbhūtaḥ katimūrtiḥ kathaṃ prabhuḥ||

Verse 6

जागर्ति च कथं दण्डः प्रजासु विहितात्मकः। कश्च पूर्वापरमिदं जागर्ति प्रतिपालयन्।।

jāgarti ca kathaṃ daṇḍaḥ prajāsu vihitātmakaḥ| kaśca pūrvāparamidaṃ jāgarti pratipālayan||

Verse 7

कश्च विज्ञायते पूर्वः को वरो दण्डसंज्ञितः। किंसंस्थश्चाभवद्दण्डः का चास्य गतिरिष्यते।।

kaśca vijñāyate pūrvaḥ ko varo daṇḍasaṃjñitaḥ| kiṃsaṃsthaścābhavaddaṇḍaḥ kā cāsya gatiriṣyate||

Verse 8

भीष्म उवाच। शृणु कौरव्य यो दण्डो व्यवहारो यथा च सः। यस्मिन्हि सर्वमायत्तं स धर्म इति केवलः।।

bhīṣma uvāca| śṛṇu kauravya yo daṇḍo vyavahāro yathā ca saḥ| yasminhi sarvamāyattaṃ sa dharma iti kevalaḥ||

Verse 9

धर्मस्यार्थे महाराज व्यवहार इतीष्यते। तस्य लोपः कथं न स्याल्लोकेष्विह महात्मनः।।

dharmasyārthe mahārāja vyavahāra itīṣyate| tasya lopaḥ kathaṃ na syāllokeṣviha mahātmanaḥ||

Verse 10

इत्यर्थं व्यवाहरस्य व्यवहारत्वमिष्यते। अपि चैतत्पुरा राजन्मनुना प्रोक्तमादितः।।

ityarthaṃ vyavāharasya vyavahāratvamiṣyate| api caitatpurā rājanmanunā proktamāditaḥ||

Verse 11

सुप्रणीतेन दण्डेन प्रियाप्रियसमात्मना। प्रजा रक्षति यः सम्यग्धर्म एव स केवलः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि एकविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 121।।

supraṇītena daṇḍena priyāpriyasamātmanā| prajā rakṣati yaḥ samyagdharma eva sa kevalaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi ekaviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 121||

Verse 12

यथोक्तमेतद्वचनं प्रागेव मनुना पुरा। यन्मयोक्तं वसिष्ठेन ब्रह्मणो वचनं महत्।। प्रजारक्षकत्वाद्व्यवहार एव धर्मपदवाच्योऽपीत्याह सुप्रणीतेनेति।।

yathoktametadvacanaṃ prāgeva manunā purā| yanmayoktaṃ vasiṣṭhena brahmaṇo vacanaṃ mahat|| prajārakṣakatvādvyavahāra eva dharmapadavācyo'pītyāha supraṇīteneti||

Verse 13

प्रागिदं वचनं प्रोक्तमतः प्राग्वचनं विदुः। व्यवहारस्य चाख्यानाद्व्यवहार इहोच्यते।। ब्रह्मणएव वचनं मनुमुखाच्छ्रुतमित्यर्थः।।

prāgidaṃ vacanaṃ proktamataḥ prāgvacanaṃ viduḥ| vyavahārasya cākhyānādvyavahāra ihocyate|| brahmaṇaeva vacanaṃ manumukhācchrutamityarthaḥ||

Verse 14

दण्डान्त्रिवर्गः सततं सुप्रणीतात्प्रवर्तते। दैवं हि परमो दण्डो रूपतोऽग्निरिवोत्थितः।।

daṇḍāntrivargaḥ satataṃ supraṇītātpravartate| daivaṃ hi paramo daṇḍo rūpato'gnirivotthitaḥ||

Verse 15

नीलोत्पलदलश्यामश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्भुजः। अष्टपान्नैकनयनः शङ्कुकर्णोर्ध्वरोमवान्।।

nīlotpaladalaśyāmaścaturdaṃṣṭraścaturbhujaḥ| aṣṭapānnaikanayanaḥ śaṅkukarṇordhvaromavān||

Verse 16

जटी द्विजिह्वस्ताम्रास्यो मृगराजतनुच्छदः। एतद्रूपं बिभर्त्युग्रं दण्डो नित्यं दुरासदः।। दण्डएव उक्तवचनाद्धर्मशब्देन व्यवहारशब्देन चोच्यत इत्यर्थः। प्राग्वचनं धर्मवचनम्।।

jaṭī dvijihvastāmrāsyo mṛgarājatanucchadaḥ| etadrūpaṃ bibhartyugraṃ daṇḍo nityaṃ durāsadaḥ|| daṇḍaeva uktavacanāddharmaśabdena vyavahāraśabdena cocyata ityarthaḥ| prāgvacanaṃ dharmavacanam||

Verse 17

असिर्धनुर्गदा शक्तिस्त्रिशूलं मुद्गरः शरः। मुसलं परशुश्चक्रं प्रासदण्डर्ष्टितोमराः।।

asirdhanurgadā śaktistriśūlaṃ mudgaraḥ śaraḥ| musalaṃ paraśuścakraṃ prāsadaṇḍarṣṭitomarāḥ||

Verse 18

सर्वप्रहरणीयानि यानि यानीह कानिचित्। दण्ड एव स सर्वात्मा लोके चरति मूर्तिमान्।।

sarvapraharaṇīyāni yāni yānīha kānicit| daṇḍa eva sa sarvātmā loke carati mūrtimān||

Verse 19

भिन्दंश्छिन्दन्रुजन्कृन्तन्दारयन्पाटयंस्तथा। घातयन्नभिधावंश्च दण्ड एव चरत्युत।।

bhindaṃśchindanrujankṛntandārayanpāṭayaṃstathā| ghātayannabhidhāvaṃśca daṇḍa eva caratyuta||

Verse 20

असिर्विशसनो धर्मस्तीक्ष्णवर्मा दुरासदः। श्रीगर्भो विजयः शास्ता व्यवहारः प्रजागरः।।

asirviśasano dharmastīkṣṇavarmā durāsadaḥ| śrīgarbho vijayaḥ śāstā vyavahāraḥ prajāgaraḥ||

Verse 21

शास्त्रं ब्राह्मणमन्त्राश्च शास्ता प्रवचनं परम्। धर्मपालोऽक्षरो गोपः सत्यगो नित्यगो गृहः।।

śāstraṃ brāhmaṇamantrāśca śāstā pravacanaṃ param| dharmapālo'kṣaro gopaḥ satyago nityago gṛhaḥ||

Verse 22

असङ्गो रुद्रतनयो मनुर्ज्येष्ठः शिवंकरः। नामान्येतानि दण्डस्य कीर्तितानि युधिष्ठिर।।

asaṅgo rudratanayo manurjyeṣṭhaḥ śivaṃkaraḥ| nāmānyetāni daṇḍasya kīrtitāni yudhiṣṭhira||

Verse 23

दण्डो हि भगवान्विष्णुर्यज्ञो नारायणः प्रभुः। शश्वद्रुपं महद्बिभ्रन्महात्पुरुष उच्यते।। एवं व्यवहाररूपिणो दण्डस्य रूपमुक्त्वा धर्माख्यदण्डरूपमाह। ताम्रास्यो मृगराजतनुच्छद इति। ताम्रो वह्निरेवाहनवनीयादिरास्यं यस्य स तथा। मृगराजः कृष्णमृगस्तत्संबन्धिचर्म तनुच्छदः शरीराच्छादकं प्रावरणमस्य। एतेन दीक्षाप्रधानो यज्ञ उक्तः। एतच्च सर्वेषां दानोपवासहोमादीनामुपलक्षणम्।।

daṇḍo hi bhagavānviṣṇuryajño nārāyaṇaḥ prabhuḥ| śaśvadrupaṃ mahadbibhranmahātpuruṣa ucyate|| evaṃ vyavahārarūpiṇo daṇḍasya rūpamuktvā dharmākhyadaṇḍarūpamāha| tāmrāsyo mṛgarājatanucchada iti| tāmro vahnirevāhanavanīyādirāsyaṃ yasya sa tathā| mṛgarājaḥ kṛṣṇamṛgastatsaṃbandhicarma tanucchadaḥ śarīrācchādakaṃ prāvaraṇamasya| etena dīkṣāpradhāno yajña uktaḥ| etacca sarveṣāṃ dānopavāsahomādīnāmupalakṣaṇam||

Verse 24

तथोक्ता ब्रह्मकन्येति लक्ष्मीर्नीतिः सरस्वती। दण्डनीतिर्जगद्धात्री दण्डो हि बहुविग्रहः।। मुख्यं दण्डस्य रूपमाह दण्डो हीति।।

tathoktā brahmakanyeti lakṣmīrnītiḥ sarasvatī| daṇḍanītirjagaddhātrī daṇḍo hi bahuvigrahaḥ|| mukhyaṃ daṇḍasya rūpamāha daṇḍo hīti||

Verse 25

अर्थानर्थौ सुखं दुःखं धर्माधर्मौ बलाबले। दौर्भाग्यं भागधेयं च पुण्यापुण्ये गुणागुणौ।। तत्पत्न्या रूपमाह तथेति। दण्डेन सहिता नीतिर्दण्डनीतिः।।

arthānarthau sukhaṃ duḥkhaṃ dharmādharmau balābale| daurbhāgyaṃ bhāgadheyaṃ ca puṇyāpuṇye guṇāguṇau|| tatpatnyā rūpamāha tatheti| daṇḍena sahitā nītirdaṇḍanītiḥ||

Verse 26

कामाकामावृतुर्मासः शर्वरी दिवसः क्षणः। अप्रमादः प्रमादश्च हर्षशोकौ शमो दमः।।

kāmākāmāvṛturmāsaḥ śarvarī divasaḥ kṣaṇaḥ| apramādaḥ pramādaśca harṣaśokau śamo damaḥ||

Verse 27

दैवं पुरुषकारश्च मोक्षामोक्षौ भयाभये। हिंसाहिंसे तपो यज्ञः संयमोऽथ विषामृते।।

daivaṃ puruṣakāraśca mokṣāmokṣau bhayābhaye| hiṃsāhiṃse tapo yajñaḥ saṃyamo'tha viṣāmṛte||

Verse 28

अन्तश्चादिश्च मध्यं च कृतानां च प्रपञ्चनम्। मदः प्रमोदो दर्पश्च दम्भो धैर्यं नयानयौ।।

antaścādiśca madhyaṃ ca kṛtānāṃ ca prapañcanam| madaḥ pramodo darpaśca dambho dhairyaṃ nayānayau||

Verse 29

अशक्तिः शक्तिरित्येवं मानस्तम्भौ व्ययाव्ययौ। विनयश्च विसर्गश्च कालाकालौ च कौरव।।

aśaktiḥ śaktirityevaṃ mānastambhau vyayāvyayau| vinayaśca visargaśca kālākālau ca kaurava||

Verse 30

अनृतं चाज्ञता सत्यं श्रद्धाश्रद्धे तथैव च। क्लीबता व्यवसायश्च लाभालाभौ जयाजयौ।।

anṛtaṃ cājñatā satyaṃ śraddhāśraddhe tathaiva ca| klībatā vyavasāyaśca lābhālābhau jayājayau||

Verse 31

तीक्ष्णता मृदुतात्युग्रमागमानागमौ तथा। विरोधश्चाविरोधश्च कार्याकार्ये बलाबले।।

tīkṣṇatā mṛdutātyugramāgamānāgamau tathā| virodhaścāvirodhaśca kāryākārye balābale||

Verse 32

असूया चानसूया च धर्माधर्मौ तथैव च। अपत्रपानपत्रपे ह्रीश्च संपद्विपच्च ह।।

asūyā cānasūyā ca dharmādharmau tathaiva ca| apatrapānapatrape hrīśca saṃpadvipacca ha||

Verse 33

तेजः कर्माणि पाण्डित्यं वाक्शक्तिर्बुद्धितत्वता। एवं दण्डस्य लोकेऽस्मिञ्जागर्ति बहुरूपता।।

tejaḥ karmāṇi pāṇḍityaṃ vākśaktirbuddhitatvatā| evaṃ daṇḍasya loke'smiñjāgarti bahurūpatā||

Verse 34

न स्याद्यदीह दण्डो वै प्रमथेयुः परस्परम्। भयाद्दण्डस्य नान्योन्यं घ्नन्ति चैव युधिष्ठिर।।

na syādyadīha daṇḍo vai pramatheyuḥ parasparam| bhayāddaṇḍasya nānyonyaṃ ghnanti caiva yudhiṣṭhira||

Verse 35

दण्डेन रक्ष्यमाणा हि राजन्नहरहः प्रजाः। राजानं वर्धयन्तीह तस्माद्दण्डः परायणम्।।

daṇḍena rakṣyamāṇā hi rājannaharahaḥ prajāḥ| rājānaṃ vardhayantīha tasmāddaṇḍaḥ parāyaṇam||

Verse 36

व्यवस्थापयते नित्यमिमं लोकं नरेश्वर। सत्ये व्यवस्थितो धर्मो ब्राह्मणेष्ववतिष्ठते।। किंपरायणमित्यस्योत्तरं अर्थानर्थावित्यादि।।

vyavasthāpayate nityamimaṃ lokaṃ nareśvara| satye vyavasthito dharmo brāhmaṇeṣvavatiṣṭhate|| kiṃparāyaṇamityasyottaraṃ arthānarthāvityādi||

Verse 37

धर्मयुक्ता द्विजश्रेष्ठा देवयुक्ता भवन्ति च। बभूव यज्ञो देवेभ्यो यज्ञः प्रीणाति देवताः।। किमात्मकः कथंभूतः कथंमूर्तिरितिप्रश्नत्रयस्योत्तरमाह व्यवस्थापयतइति। लोकपालनात्मकः सत्यपक्षपाती ब्राह्मणमूर्तिस्वरूप इत्यर्थः।।

dharmayuktā dvijaśreṣṭhā devayuktā bhavanti ca| babhūva yajño devebhyo yajñaḥ prīṇāti devatāḥ|| kimātmakaḥ kathaṃbhūtaḥ kathaṃmūrtiritipraśnatrayasyottaramāha vyavasthāpayataiti| lokapālanātmakaḥ satyapakṣapātī brāhmaṇamūrtisvarūpa ityarthaḥ||

Verse 38

प्रीताश्च देवता लोकमिन्द्रे प्रतिददत्युत। अत्रं ददाति शक्रश्चाप्यनुगृह्णन्निमाः प्रजाः।।

prītāśca devatā lokamindre pratidadatyuta| atraṃ dadāti śakraścāpyanugṛhṇannimāḥ prajāḥ||

Verse 39

प्राणाश्च सर्वभूतानां नित्यमन्ने प्रतिष्ठिताः। तस्मात्प्रजाः प्रतिष्ठन्ते दण्डो जागर्ति तासु च।।

prāṇāśca sarvabhūtānāṃ nityamanne pratiṣṭhitāḥ| tasmātprajāḥ pratiṣṭhante daṇḍo jāgarti tāsu ca||

Verse 40

एवंप्नयोजनश्चैव दण्डः क्षत्रियतां गतः। रक्षप्रजाः स जागर्ति नित्यं स्ववहितोक्षरः।।

evaṃpnayojanaścaiva daṇḍaḥ kṣatriyatāṃ gataḥ| rakṣaprajāḥ sa jāgarti nityaṃ svavahitokṣaraḥ||

Verse 41

ईश्वरः पुरुषः प्राणः सत्वं वृत्तं प्रजापतिः। भूतात्मा जीव इत्येवं नामभिः प्रोच्यतेऽष्टभिः।।

īśvaraḥ puruṣaḥ prāṇaḥ satvaṃ vṛttaṃ prajāpatiḥ| bhūtātmā jīva ityevaṃ nāmabhiḥ procyate'ṣṭabhiḥ||

Verse 42

अददद्दण्डमेवास्मै धृतमैश्वर्यमेव च। बले नयश्च संयुक्तः सदा पञ्चविधात्मकः।। दण्डस्य ब्राह्मणभूर्तित्वं विवृण्वन् कथं जागर्ति इत्यस्योत्तरमाह धर्मयुक्ता इत्यादिना। ब्राह्मणमूर्तिर्दण्डो यज्ञादिद्वारान्नसृष्टिहेतुतया भूतानि पालयन् जागर्तीति श्लोकत्रयार्थः।।

adadaddaṇḍamevāsmai dhṛtamaiśvaryameva ca| bale nayaśca saṃyuktaḥ sadā pañcavidhātmakaḥ|| daṇḍasya brāhmaṇabhūrtitvaṃ vivṛṇvan kathaṃ jāgarti ityasyottaramāha dharmayuktā ityādinā| brāhmaṇamūrtirdaṇḍo yajñādidvārānnasṛṣṭihetutayā bhūtāni pālayan jāgartīti ślokatrayārthaḥ||

Verse 43

कुलं बहुधनामात्याः प्रज्ञा प्रोक्ता बलानि तु। आहार्यमष्टकैर्द्रव्यैर्बलमन्यद्युधिष्ठिर।। अदददीश्वर इति शेषः। अस्मै राज्ञे। दण्डं दण्डनीतिम्। अतएवायं बलेन संयुक्तः पञ्चविध आत्मा यस्य स तथा। धर्मव्यवहारदण्डेश्वरजीवरूपेण पञ्चप्रकारात्मको राजा। बलं नथैश्च संयुक्तं सदा पञ्चविधात्मकमिति थ. द. पाठः।।

kulaṃ bahudhanāmātyāḥ prajñā proktā balāni tu| āhāryamaṣṭakairdravyairbalamanyadyudhiṣṭhira|| adadadīśvara iti śeṣaḥ| asmai rājñe| daṇḍaṃ daṇḍanītim| ataevāyaṃ balena saṃyuktaḥ pañcavidha ātmā yasya sa tathā| dharmavyavahāradaṇḍeśvarajīvarūpeṇa pañcaprakārātmako rājā| balaṃ nathaiśca saṃyuktaṃ sadā pañcavidhātmakamiti tha. da. pāṭhaḥ||

Verse 44

हस्तिनोऽश्वा रथाः पत्तिर्नावो विष्टिस्तथैव च। देशिकाश्चादिकाश्चैव तदष्टाङ्गं बलं स्मृतम्।।

hastino'śvā rathāḥ pattirnāvo viṣṭistathaiva ca| deśikāścādikāścaiva tadaṣṭāṅgaṃ balaṃ smṛtam||

Verse 45

अथ चाङ्गस्य युक्तस्य रथिनो हस्तियायिनः। अश्वारोहाः पदाताश्च मन्त्रिणो रसदाश्च ये।। बहुधनसहिता अमात्या बहुधनामात्याः। बलानि तु तेजओजः सह आख्यानि देहेन्द्रियबुद्धिसमार्थ्यानि। अष्टकैरष्टसंख्याकैरनन्तरश्लोके वक्ष्यमाणैर्हस्त्यादिभिराहार्यमार्जनीयम्। अन्यद्वलं कोशवृद्धिरूपम्।।

atha cāṅgasya yuktasya rathino hastiyāyinaḥ| aśvārohāḥ padātāśca mantriṇo rasadāśca ye|| bahudhanasahitā amātyā bahudhanāmātyāḥ| balāni tu tejaojaḥ saha ākhyāni dehendriyabuddhisamārthyāni| aṣṭakairaṣṭasaṃkhyākairanantaraśloke vakṣyamāṇairhastyādibhirāhāryamārjanīyam| anyadvalaṃ kośavṛddhirūpam||

Verse 46

भिक्षुकाः प्राड्विवाकाश्च मौहूर्ता दैवचिन्तकाः। कोशो मित्राणि धान्यं च सर्वोपकरणानि च।। अङ्गस्य सैन्यस्य युक्तस्य सन्नद्धस्य रथादिकं शरीरं विदुरिति तृतीयेनान्वयः। रसदाः वैद्याः।

bhikṣukāḥ prāḍvivākāśca mauhūrtā daivacintakāḥ| kośo mitrāṇi dhānyaṃ ca sarvopakaraṇāni ca|| aṅgasya sainyasya yuktasya sannaddhasya rathādikaṃ śarīraṃ viduriti tṛtīyenānvayaḥ| rasadāḥ vaidyāḥ|

Verse 47

सप्तप्रकृति चाष्टाङ्गं शरीरमिह तं विदुः। राज्यस्य दण्डमेवाङ्गं दण्डः प्रभव एव च।। प्राड्विवाकाः विवदमानयोर्द्वयोः प्रवृत्तिनिमित्तवेत्तारः।।

saptaprakṛti cāṣṭāṅgaṃ śarīramiha taṃ viduḥ| rājyasya daṇḍamevāṅgaṃ daṇḍaḥ prabhava eva ca|| prāḍvivākāḥ vivadamānayordvayoḥ pravṛttinimittavettāraḥ||

Verse 48

ईश्वरेण प्रसन्नेन कारणात्क्षत्रियस्य च। दण्डो दत्तः सदा गोप्ता दण्डो हीदं सनातनम्।। दण्डं सैन्यम्। दण्डः प्रसिद्धः।।

īśvareṇa prasannena kāraṇātkṣatriyasya ca| daṇḍo dattaḥ sadā goptā daṇḍo hīdaṃ sanātanam|| daṇḍaṃ sainyam| daṇḍaḥ prasiddhaḥ||

Verse 49

राजा पूज्यतमो नान्यो यथा धर्मः प्रदर्शितः। ब्रह्मणा लोकरक्षार्थं स्वधर्मस्थापनाय च।।

rājā pūjyatamo nānyo yathā dharmaḥ pradarśitaḥ| brahmaṇā lokarakṣārthaṃ svadharmasthāpanāya ca||

Verse 50

भर्तृप्रत्यय उत्पन्नो व्यवहारस्तथाविधः। तस्याद्य सहितो दृष्टो भर्तृप्रत्ययलक्षणः।। दण्डो दण्डादीनम्।।

bhartṛpratyaya utpanno vyavahārastathāvidhaḥ| tasyādya sahito dṛṣṭo bhartṛpratyayalakṣaṇaḥ|| daṇḍo daṇḍādīnam||

Verse 51

व्यवहारस्तु वेदात्मा वेदप्रत्यय उच्यते। मौलश्च नरशार्दूल शास्त्रोक्तश्च तथाऽपरः।। भर्तृप्रत्ययः भर्तारौ द्वौ विवदमानौ प्रत्ययः कारणं यस्य स तथा वादिप्रतिवादिभ्यां प्रवर्तितो व्यवहारः। तयोरन्यतरस्य प्रत्ययोऽभ्युपगमो लक्षणं यस्य स भर्तृप्रत्ययलक्षणः। अन्यतरपराजयादित्यर्थः। सहितो हितमिष्टं तेन युक्तः सहितः। अन्यतरजयावह इत्यर्थः।।

vyavahārastu vedātmā vedapratyaya ucyate| maulaśca naraśārdūla śāstroktaśca tathā'paraḥ|| bhartṛpratyayaḥ bhartārau dvau vivadamānau pratyayaḥ kāraṇaṃ yasya sa tathā vādiprativādibhyāṃ pravartito vyavahāraḥ| tayoranyatarasya pratyayo'bhyupagamo lakṣaṇaṃ yasya sa bhartṛpratyayalakṣaṇaḥ| anyataraparājayādityarthaḥ| sahito hitamiṣṭaṃ tena yuktaḥ sahitaḥ| anyatarajayāvaha ityarthaḥ||

Verse 52

उक्तो यश्चापि दण्डोऽसौ भर्तृप्रत्ययलक्षणः। ज्ञेयो नः स नरेन्द्रस्थो दण्डः प्रत्यय एव च।। वेदात्मा वेदोक्तो दोषः पारदार्यादिस्तन्निवृत्त्यर्थं परिषदं प्रतिगतश्चेत्तत्र प्रायश्चित्तात्मको वेदहेतुक एव दण्डः। मौलः कुलाचारप्रयुक्तो यो व्यवहारस्तत्रापि शास्त्रोक्तो दण्डः। तथाच शास्त्रविदामनुक्रमणं धर्मज्ञानां समयः प्रमाणं वेदाश्चेति।।

ukto yaścāpi daṇḍo'sau bhartṛpratyayalakṣaṇaḥ| jñeyo naḥ sa narendrastho daṇḍaḥ pratyaya eva ca|| vedātmā vedokto doṣaḥ pāradāryādistannivṛttyarthaṃ pariṣadaṃ pratigataścettatra prāyaścittātmako vedahetuka eva daṇḍaḥ| maulaḥ kulācāraprayukto yo vyavahārastatrāpi śāstrokto daṇḍaḥ| tathāca śāstravidāmanukramaṇaṃ dharmajñānāṃ samayaḥ pramāṇaṃ vedāśceti||

Verse 53

दण्डप्रत्ययदृष्टोऽपि व्यवहारात्मकः स्मृतः। व्यवहारः स्मृतो यश्च स वेदविषयात्मकः।। तेषां त्रयाणां दण्डानां मध्ये आद्यः क्षत्रियाधीन इत्याह। उक्त इति। नः अस्माभिः क्षत्रियैर्दण्डोऽपि ज्ञेयः तत्र प्रत्ययोऽपि ज्ञेयः।।

daṇḍapratyayadṛṣṭo'pi vyavahārātmakaḥ smṛtaḥ| vyavahāraḥ smṛto yaśca sa vedaviṣayātmakaḥ|| teṣāṃ trayāṇāṃ daṇḍānāṃ madhye ādyaḥ kṣatriyādhīna ityāha| ukta iti| naḥ asmābhiḥ kṣatriyairdaṇḍo'pi jñeyaḥ tatra pratyayo'pi jñeyaḥ||

Verse 54

यश्च वेदप्रसूतात्मा स धर्मो गुणदर्शनः। धर्मप्रत्यय उद्दिष्टो यश्च धर्मः कृतात्मभिः।। अस्यापि वेदमूलत्वमाह दण्ड इति। विविधोऽवहारः अन्योन्यं परपक्षक्षेपेण स्वपक्षसाधनं व्यवहारस्तदात्मको न्यायः स यद्यपि दण्डः प्रत्ययदृष्टस्तथापि स व्यवहारपदार्थो मन्वादिभिः स्मृतोऽस्ति। अतः सोऽपि वैदिकप्रणीतत्वाद्वेदविषयात्मको वेदार्थगोचरोऽस्तीत्यर्थः।।

yaśca vedaprasūtātmā sa dharmo guṇadarśanaḥ| dharmapratyaya uddiṣṭo yaśca dharmaḥ kṛtātmabhiḥ|| asyāpi vedamūlatvamāha daṇḍa iti| vividho'vahāraḥ anyonyaṃ parapakṣakṣepeṇa svapakṣasādhanaṃ vyavahārastadātmako nyāyaḥ sa yadyapi daṇḍaḥ pratyayadṛṣṭastathāpi sa vyavahārapadārtho manvādibhiḥ smṛto'sti| ataḥ so'pi vaidikapraṇītatvādvedaviṣayātmako vedārthagocaro'stītyarthaḥ||

Verse 55

व्यवहारः प्रजागोप्ता ब्रह्मदृष्टो युधिष्ठिर। त्रीन्धारयति लोकान्वै सत्यात्मा भूतिवर्धनः।।

vyavahāraḥ prajāgoptā brahmadṛṣṭo yudhiṣṭhira| trīndhārayati lokānvai satyātmā bhūtivardhanaḥ||

Verse 56

यश्च दण्डः स दृष्टो नो व्यवहारः सनातनः। व्यवहारश्च दृष्टो यः स वेद इति नः श्रुतिः।।

yaśca daṇḍaḥ sa dṛṣṭo no vyavahāraḥ sanātanaḥ| vyavahāraśca dṛṣṭo yaḥ sa veda iti naḥ śrutiḥ||

Verse 57

यश्च वेदः स वै धर्मो यश्च धर्मः स सत्पथः। ब्रह्मा पितामहः पूर्वं भगवांश्च प्रजापतिः।।

yaśca vedaḥ sa vai dharmo yaśca dharmaḥ sa satpathaḥ| brahmā pitāmahaḥ pūrvaṃ bhagavāṃśca prajāpatiḥ||

Verse 58

लोकानां स हि सर्वेषां ससुरासुररक्षसाम्। स मनुष्योरगवतां कर्ता चैव स भूतकृत्।।

lokānāṃ sa hi sarveṣāṃ sasurāsurarakṣasām| sa manuṣyoragavatāṃ kartā caiva sa bhūtakṛt||

Verse 59

ततो नो व्यवहारोऽयं भर्तृप्रत्ययलक्षणः। तस्मादिदमवोचाम व्यवहारनिदर्शनम्।।

tato no vyavahāro'yaṃ bhartṛpratyayalakṣaṇaḥ| tasmādidamavocāma vyavahāranidarśanam||

Verse 60

माता पिता च भ्राता च भार्या चैव पुरोहितः। नादण्ड्यो विद्यते राज्ञो यः स्वधर्मेण तिष्ठति।। उद्दिष्टो मम पारदार्यजेनाधर्मेण धर्मलोपो माभूदिति पश्चात्तापवत्युद्दिष्टः प्रायश्चित्तरूपो दण्डो धर्म एवेत्यर्थः।।

mātā pitā ca bhrātā ca bhāryā caiva purohitaḥ| nādaṇḍyo vidyate rājño yaḥ svadharmeṇa tiṣṭhati|| uddiṣṭo mama pāradāryajenādharmeṇa dharmalopo mābhūditi paścāttāpavatyuddiṣṭaḥ prāyaścittarūpo daṇḍo dharma evetyarthaḥ||