Adhyaya 119

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति भृत्यानां स्वस्वयोग्यतानुसारेणाधिकारे स्थापनादेर्भृत्यलक्षणादीनां च कथनम्।। 1।। भीष्म उवाच। एवं गुणयुतान्भृत्यान्स्वेस्वे स्थाने नराधिपः। नियोजयति कृत्येषु स राज्यफलमश्नुते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि एकोनविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः।। 119।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati bhṛtyānāṃ svasvayogyatānusāreṇādhikāre sthāpanāderbhṛtyalakṣaṇādīnāṃ ca kathanam|| 1|| bhīṣma uvāca| evaṃ guṇayutānbhṛtyānsvesve sthāne narādhipaḥ| niyojayati kṛtyeṣu sa rājyaphalamaśnute|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi ekonaviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 119||

Verse 2

न वा स्वस्थानमुत्क्रम्य प्रमाणमपि सत्कृतम्। आरोप्य चापि स्वस्थानमुत्क्रम्यान्यत्प्रपद्यते।।

na vā svasthānamutkramya pramāṇamapi satkṛtam| āropya cāpi svasthānamutkramyānyatprapadyate||

Verse 3

स्वजातिगुणसंपन्नाः स्वेषु धर्मेष्ववस्थिताः। प्रकर्तव्या ह्यमात्यास्तु नास्थाने प्रक्रिया क्षमा।।

svajātiguṇasaṃpannāḥ sveṣu dharmeṣvavasthitāḥ| prakartavyā hyamātyāstu nāsthāne prakriyā kṣamā||

Verse 4

अनुरूपाणि कर्माणि भृत्येभ्यो यः प्रयच्छति। स भृत्यगुणसंपन्नं राजा फलमुपाश्नुते।।

anurūpāṇi karmāṇi bhṛtyebhyo yaḥ prayacchati| sa bhṛtyaguṇasaṃpannaṃ rājā phalamupāśnute||

Verse 5

शरभः शरभस्थाने सिंहः सिंह इवोत्थितः। व्याघ्रो व्याघ्र इव स्थाप्यो द्वीपी द्वीपी यथा तथा।।

śarabhaḥ śarabhasthāne siṃhaḥ siṃha ivotthitaḥ| vyāghro vyāghra iva sthāpyo dvīpī dvīpī yathā tathā||

Verse 6

कर्मस्विहानुरूपेषु न्यस्या भृत्या यथाविधि। प्रतिलोमं न भृत्यास्ते स्थाप्याः कर्मफलैषिणा।।

karmasvihānurūpeṣu nyasyā bhṛtyā yathāvidhi| pratilomaṃ na bhṛtyāste sthāpyāḥ karmaphalaiṣiṇā||

Verse 7

यः प्रमाणमतिक्रम्य प्रतिलोमं नराधिपः। भृत्यान्स्थापयतेऽबुद्धिर्न स रञ्जयते प्रजाः।। एवं नीचाननीचे नैव योजयेत्।।

yaḥ pramāṇamatikramya pratilomaṃ narādhipaḥ| bhṛtyānsthāpayate'buddhirna sa rañjayate prajāḥ|| evaṃ nīcānanīce naiva yojayet||

Verse 8

न बालिशा न च क्षुद्रा नाप्राज्ञा नाजितेन्द्रियाः। नाकुलीना जनाः पार्श्वे स्थाप्या राज्ञा गुणैषिणा।।

na bāliśā na ca kṣudrā nāprājñā nājitendriyāḥ| nākulīnā janāḥ pārśve sthāpyā rājñā guṇaiṣiṇā||

Verse 9

साधवः कुलजाः शूरा ज्ञानवन्तोऽनसूयकाः। अक्षुद्राः शुचयो दक्षाः स्युर्नराः पारिपार्श्वकाः।।

sādhavaḥ kulajāḥ śūrā jñānavanto'nasūyakāḥ| akṣudrāḥ śucayo dakṣāḥ syurnarāḥ pāripārśvakāḥ||

Verse 10

उद्भूतास्तत्पराः शान्ताश्चौक्षाः प्रकृतिजाः शुभाः। स्वेस्वे स्थानेऽनुपाकृष्टास्ते स्यू राज्ञो बहिश्चराः।। अबुद्धिरिति च्छेदः।।

udbhūtāstatparāḥ śāntāścaukṣāḥ prakṛtijāḥ śubhāḥ| svesve sthāne'nupākṛṣṭāste syū rājño bahiścarāḥ|| abuddhiriti cchedaḥ||

Verse 11

सिंहस्य सततं पार्श्वे सिंह एव जनो भवेत्। असिंहः सिंहसहितः सिंहवल्लभते फलम्।।

siṃhasya satataṃ pārśve siṃha eva jano bhavet| asiṃhaḥ siṃhasahitaḥ siṃhavallabhate phalam||

Verse 12

यस्तु सिंहः श्वभिः कीर्णः सिंहकर्मफले रतः। न स सिंहफलं भोक्तुं शक्तः श्वभिरुपासितः।।

yastu siṃhaḥ śvabhiḥ kīrṇaḥ siṃhakarmaphale rataḥ| na sa siṃhaphalaṃ bhoktuṃ śaktaḥ śvabhirupāsitaḥ||

Verse 13

एव मेतैर्मनुष्येन्द्र शूरैः प्राज्ञैर्बहुश्रुतैः। कुलीनैः सह शक्येत कृत्स्ना जेतुं वसुंधरा।।

eva metairmanuṣyendra śūraiḥ prājñairbahuśrutaiḥ| kulīnaiḥ saha śakyeta kṛtsnā jetuṃ vasuṃdharā||

Verse 14

नावैद्यो नानृजुः पार्श्वे नाप्राज्ञो ना महायशाः। संग्राह्यो वसुधापालैर्भृत्यो भृत्यवतां वर।।

nāvaidyo nānṛjuḥ pārśve nāprājño nā mahāyaśāḥ| saṃgrāhyo vasudhāpālairbhṛtyo bhṛtyavatāṃ vara||

Verse 15

वाणवद्विसृता यान्ति स्वामिकार्यपरा नराः। ये भृत्याः पार्थिवहितास्तेषु सान्त्वं सदा चरेत्।। बहिश्चराः प्राणा इवेति शेषः।।

vāṇavadvisṛtā yānti svāmikāryaparā narāḥ| ye bhṛtyāḥ pārthivahitāsteṣu sāntvaṃ sadā caret|| bahiścarāḥ prāṇā iveti śeṣaḥ||

Verse 16

कोशश्च सततं रक्ष्यो यत्नमास्थाय राजभिः। कोशमूला हि राजानः कोशवृद्धिकरो भवेत्।।

kośaśca satataṃ rakṣyo yatnamāsthāya rājabhiḥ| kośamūlā hi rājānaḥ kośavṛddhikaro bhavet||

Verse 17

कोष्ठागारं च ते नित्यं स्फीतं धान्यैः सुसंचितैः। सदा त्वं सत्सु संन्यस्तधनधान्यपको भव।

koṣṭhāgāraṃ ca te nityaṃ sphītaṃ dhānyaiḥ susaṃcitaiḥ| sadā tvaṃ satsu saṃnyastadhanadhānyapako bhava|

Verse 18

नित्ययुक्ताश्च ते भृत्या भवन्तु रणकोविदाः। वाजिनां च प्रयोगेषु वैशारद्यमिहेष्यते।।

nityayuktāśca te bhṛtyā bhavantu raṇakovidāḥ| vājināṃ ca prayogeṣu vaiśāradyamiheṣyate||

Verse 19

ज्ञातिबन्धुजनावेक्षी मित्रसंबन्धिसत्कृतः। पौरकार्यहितान्वेक्षई भव कौरवनन्दन।।

jñātibandhujanāvekṣī mitrasaṃbandhisatkṛtaḥ| paurakāryahitānvekṣaī bhava kauravanandana||

Verse 20

एषा ते नैष्ठिकी बुद्धिः प्रज्ञा चाभिहिता मषा। श्वाते निदर्शनं तात किं भूयः श्रोतुमिच्छसि।।

eṣā te naiṣṭhikī buddhiḥ prajñā cābhihitā maṣā| śvāte nidarśanaṃ tāta kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi||