Adhyaya 118

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति सचिवादिगुणवर्णनम्।। 1।। भीष्म उवाच। स श्वा प्रकृतिमापन्नः परं दैन्यमुपागमत्। ऋषिणा हुंकृतः पापस्तपोवनबहिष्कृतः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati sacivādiguṇavarṇanam|| 1|| bhīṣma uvāca| sa śvā prakṛtimāpannaḥ paraṃ dainyamupāgamat| ṛṣiṇā huṃkṛtaḥ pāpastapovanabahiṣkṛtaḥ||

Verse 2

एवं राज्ञा मतिमता विदित्वा शीलशौचताम्। आर्जवं प्रकृतिं सत्वं श्रुतं वृत्तं कुलं दमम्।।

evaṃ rājñā matimatā viditvā śīlaśaucatām| ārjavaṃ prakṛtiṃ satvaṃ śrutaṃ vṛttaṃ kulaṃ damam||

Verse 3

अनुक्रोशं बलं वीर्यं प्रभावं प्रशमं क्षमाम्। भृत्यायेमन्त्रिणो योग्यास्तत्र स्थाप्याः सुरक्षिताः।।

anukrośaṃ balaṃ vīryaṃ prabhāvaṃ praśamaṃ kṣamām| bhṛtyāyemantriṇo yogyāstatra sthāpyāḥ surakṣitāḥ||

Verse 4

नाषरीक्ष्य महीपालः प्रकर्तुं भृत्यमर्हति। अकुलीननराकीर्णो न राजा सुखमेधते।।

nāṣarīkṣya mahīpālaḥ prakartuṃ bhṛtyamarhati| akulīnanarākīrṇo na rājā sukhamedhate||

Verse 5

कुलजः प्राकृतो राजंस्तत्कुलीनतया सदा। न पापे कुरुते बुद्धिं निन्द्यमानोऽप्यनागसि।।

kulajaḥ prākṛto rājaṃstatkulīnatayā sadā| na pāpe kurute buddhiṃ nindyamāno'pyanāgasi||

Verse 6

अकुलीनस्तु पुरुषः प्राकृतः साधुसंक्षयात्। दुर्लभैश्वर्यतां प्राप्तो निन्दितः शत्रुतां व्रजेत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि अष्टादशाधिकशततमोऽध्यायः।। 118।।

akulīnastu puruṣaḥ prākṛtaḥ sādhusaṃkṣayāt| durlabhaiśvaryatāṃ prāpto ninditaḥ śatrutāṃ vrajet|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi aṣṭādaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 118||

Verse 7

काकः श्वानोऽकुलीनश्च बिडालः सर्प एव च। अकुलीना च या नारी तुल्यास्ते परिकीर्तिताः।।

kākaḥ śvāno'kulīnaśca biḍālaḥ sarpa eva ca| akulīnā ca yā nārī tulyāste parikīrtitāḥ||

Verse 8

लोकपालाः सदोद्विग्नाः पश्यन्त्यकुलजान्यथा। नारीं वा पुरुषं वाऽथ शीलं तत्रापि कारणम्।।

lokapālāḥ sadodvignāḥ paśyantyakulajānyathā| nārīṃ vā puruṣaṃ vā'tha śīlaṃ tatrāpi kāraṇam||

Verse 9

दुष्कुलीना च या स्त्री स्याद्दुष्कुलीनश्च यः पुम। अहिंसाशीलसंयोगाद्धर्मश्चाऽऽकुलतां व्रजेत्।।

duṣkulīnā ca yā strī syādduṣkulīnaśca yaḥ puma| ahiṃsāśīlasaṃyogāddharmaścā''kulatāṃ vrajet||

Verse 10

धर्मं प्रति महाराज श्लोकानाह बृहस्पतिः। शृणु सर्वान्महीपाल हृदि तांश्च करिष्यसि।।

dharmaṃ prati mahārāja ślokānāha bṛhaspatiḥ| śṛṇu sarvānmahīpāla hṛdi tāṃśca kariṣyasi||

Verse 11

असितं सितकर्माणं यथा दान्तं तपस्विनम्। वृत्तस्थमपि चण्डालं तं देवा ब्राह्मणं विदुः।।

asitaṃ sitakarmāṇaṃ yathā dāntaṃ tapasvinam| vṛttasthamapi caṇḍālaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ||

Verse 12

यदि घातयते कश्चित्पापसत्वं प्रजाहितः। सर्वसत्वहितार्थाय न तेनासौ विहिंसकः।।

yadi ghātayate kaścitpāpasatvaṃ prajāhitaḥ| sarvasatvahitārthāya na tenāsau vihiṃsakaḥ||

Verse 13

द्वीपिनं शरभं सिंहं व्याघ्रं कुञ्जरमेव च। महिषं च वराहं च सूकरं श्वानपन्नगान्।।

dvīpinaṃ śarabhaṃ siṃhaṃ vyāghraṃ kuñjarameva ca| mahiṣaṃ ca varāhaṃ ca sūkaraṃ śvānapannagān||

Verse 14

गोब्राह्मणहितार्थाय बालस्त्रीरक्षणाय च। वृद्धातुरपरित्राणे यो हिनस्ति स धर्मवित्।।

gobrāhmaṇahitārthāya bālastrīrakṣaṇāya ca| vṛddhāturaparitrāṇe yo hinasti sa dharmavit||

Verse 15

ब्राह्मणः पापकर्मा च म्लेच्छो वा धार्मिकः शु वः। श्रेयांस्तत्र भवेन्म्लेच्छो ब्राह्मणः पापकृत्तमः।।

brāhmaṇaḥ pāpakarmā ca mleccho vā dhārmikaḥ śu vaḥ| śreyāṃstatra bhavenmleccho brāhmaṇaḥ pāpakṛttamaḥ||

Verse 16

दुष्कुलीनः कुलीनो वा यः कश्चिच्छीलवान्नरः। प्रकृतिं तस्य विज्ञाय स्थिरां वा यदि वाऽस्थिराम्।।

duṣkulīnaḥ kulīno vā yaḥ kaścicchīlavānnaraḥ| prakṛtiṃ tasya vijñāya sthirāṃ vā yadi vā'sthirām||

Verse 17

शीलं वाऽनुत्तमं कर्म कुर्याद्राजा समाहितः। नियुञ्जीत महीपालो दुर्वृत्तं पापकर्मसु।।

śīlaṃ vā'nuttamaṃ karma kuryādrājā samāhitaḥ| niyuñjīta mahīpālo durvṛttaṃ pāpakarmasu||

Verse 18

कुलीनं शिक्षितं प्राज्ञं ज्ञानविज्ञानकोविदम्। सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञं सहिष्णुं देशजं तथा।।

kulīnaṃ śikṣitaṃ prājñaṃ jñānavijñānakovidam| sarvaśāstrārthatattvajñaṃ sahiṣṇuṃ deśajaṃ tathā||

Verse 19

कृतज्ञं बलवन्तं च क्षान्तं दान्तं जितेन्द्रियम्। अलुब्धं लब्धसंतुष्टं स्वामिमित्रबुभूषकम्।। अकुलीनस्तु निन्दामात्रेण शत्रुतां व्रजेत्। साधुसंश्रश्चादिति झ. पाठः।।

kṛtajñaṃ balavantaṃ ca kṣāntaṃ dāntaṃ jitendriyam| alubdhaṃ labdhasaṃtuṣṭaṃ svāmimitrabubhūṣakam|| akulīnastu nindāmātreṇa śatrutāṃ vrajet| sādhusaṃśraścāditi jha. pāṭhaḥ||

Verse 20

सचिवं देशकालज्ञं सर्वसंग्रहणे रतम्। संस्कृतं युक्तवचनं हितैषिणमतन्द्रितम्।। स्वामिनो मित्राणां बुभूषकं ऐश्वर्यलिप्सुम्।।

sacivaṃ deśakālajñaṃ sarvasaṃgrahaṇe ratam| saṃskṛtaṃ yuktavacanaṃ hitaiṣiṇamatandritam|| svāmino mitrāṇāṃ bubhūṣakaṃ aiśvaryalipsum||

Verse 21

युक्ताचारं स्वविषये संधिविग्रहकोविदम्। शस्तं त्रिवर्गवेत्तारं पौरजानपदप्रियम्।।

yuktācāraṃ svaviṣaye saṃdhivigrahakovidam| śastaṃ trivargavettāraṃ paurajānapadapriyam||

Verse 22

सेनाव्यूहनतत्त्वज्ञं बलहर्षणकोविदम्। इङ्गिताकरातत्त्वज्ञं यात्रासेनाविशारदम्।।

senāvyūhanatattvajñaṃ balaharṣaṇakovidam| iṅgitākarātattvajñaṃ yātrāsenāviśāradam||

Verse 23

हस्तिशिक्षाश्वतत्त्वज्ञमहंकारविवर्जितम्। प्रगल्भं दक्षिणं दान्तं बलिनं युक्तमन्त्रिणम्।।

hastiśikṣāśvatattvajñamahaṃkāravivarjitam| pragalbhaṃ dakṣiṇaṃ dāntaṃ balinaṃ yuktamantriṇam||

Verse 24

चौक्षं चौक्षजनाकीर्णं सुवेषं सुखदर्शनम्। नायकं नीतिकुशलं गुणैः षङ्भिः समन्वितम्।। सर्वसंग्रहणे प्राणिमात्ररञ्जने।।

caukṣaṃ caukṣajanākīrṇaṃ suveṣaṃ sukhadarśanam| nāyakaṃ nītikuśalaṃ guṇaiḥ ṣaṅbhiḥ samanvitam|| sarvasaṃgrahaṇe prāṇimātrarañjane||

Verse 25

अस्तब्धं प्रश्रितं श्लक्ष्णं मृदुवादिनमेव च। धीरं महर्द्धि च देशकालोपपादकम्।।

astabdhaṃ praśritaṃ ślakṣṇaṃ mṛduvādinameva ca| dhīraṃ maharddhi ca deśakālopapādakam||

Verse 26

सचि यः प्रकुरुते न चैनमवमन्यते। तस्य विस्तीर्यते राज्यं ज्योत्स्ना ग्रहपतेरिव।।

saci yaḥ prakurute na cainamavamanyate| tasya vistīryate rājyaṃ jyotsnā grahapateriva||

Verse 27

एतैरेव गुणैर्युक्तो राजा शास्त्रविशारदः। एष्टव्यो धर्मपरमः प्रजापालनतत्परः।।

etaireva guṇairyukto rājā śāstraviśāradaḥ| eṣṭavyo dharmaparamaḥ prajāpālanatatparaḥ||

Verse 28

धीरो मर्षी शुचिः शीघ्रः काले पुरुषकारवित्। शुश्रूषुः श्रुतवाञ्श्रोता ऊहापोहविशारदः।। चौक्षं शुद्धम्।।

dhīro marṣī śuciḥ śīghraḥ kāle puruṣakāravit| śuśrūṣuḥ śrutavāñśrotā ūhāpohaviśāradaḥ|| caukṣaṃ śuddham||

Verse 29

मेधावी धारणायुक्तो यथान्यायोपपादकः। दान्तः सदा प्रियाभाषी क्षमावांश्च विपर्यये।। मर्षी क्षमी।।

medhāvī dhāraṇāyukto yathānyāyopapādakaḥ| dāntaḥ sadā priyābhāṣī kṣamāvāṃśca viparyaye|| marṣī kṣamī||

Verse 30

नातिच्छेत्ता स्वयंकारी श्रद्धालुः सुखदर्शनः। आर्तहस्तप्रदो नित्यमाप्तामात्यो नये रतः।।

nāticchettā svayaṃkārī śraddhāluḥ sukhadarśanaḥ| ārtahastaprado nityamāptāmātyo naye rataḥ||

Verse 31

नाहंवादी ननिर्द्वन्द्वो नयत्किंचनकारकः। कृते कर्मण्यमोघानां कर्ता भृत्यजनप्रियः।। विपर्ययेऽक्षमावति अपकारिणि क्षमावान्।।

nāhaṃvādī nanirdvandvo nayatkiṃcanakārakaḥ| kṛte karmaṇyamoghānāṃ kartā bhṛtyajanapriyaḥ|| viparyaye'kṣamāvati apakāriṇi kṣamāvān||

Verse 32

संगृहीतजनोऽस्तब्धः प्रसन्नवदनः सदा। त्राता भृत्यजनापेक्षी न क्रोधी सुमहामनाः।।

saṃgṛhītajano'stabdhaḥ prasannavadanaḥ sadā| trātā bhṛtyajanāpekṣī na krodhī sumahāmanāḥ||

Verse 33

युक्तदण्डो न निर्दण्डो धर्मकार्यानुशासनः। चारनेत्रः प्रजावेक्षी धर्मार्थकुशलः सदा।। ननिर्द्वन्द्वो ननिष्परिग्रहः।।

yuktadaṇḍo na nirdaṇḍo dharmakāryānuśāsanaḥ| cāranetraḥ prajāvekṣī dharmārthakuśalaḥ sadā|| nanirdvandvo naniṣparigrahaḥ||

Verse 34

राजा गुणशताकीर्ण एष्टव्यस्तादृशो भवेत्। योधाश्चैव मनुष्येन्द्र सर्वैर्गुणगणैर्वृताः।।

rājā guṇaśatākīrṇa eṣṭavyastādṛśo bhavet| yodhāścaiva manuṣyendra sarvairguṇagaṇairvṛtāḥ||

Verse 35

अन्वेष्टव्याः सुपुरुषाः सहाया राज्यधारणे। न विमानयितव्यास्ते राज्ञा वृद्धिमभीप्सता।।

anveṣṭavyāḥ supuruṣāḥ sahāyā rājyadhāraṇe| na vimānayitavyāste rājñā vṛddhimabhīpsatā||

Verse 36

योधाः समरशौण्डीराः कृतज्ञाः शास्त्रकोविदाः। धर्मशास्त्रसमायुक्ताः पदातिजनसंवृताः।।

yodhāḥ samaraśauṇḍīrāḥ kṛtajñāḥ śāstrakovidāḥ| dharmaśāstrasamāyuktāḥ padātijanasaṃvṛtāḥ||

Verse 37

अर्थमानविवृद्धाश्च रथचर्याविशारदाः। इष्वस्त्रकुशला यस्य तस्येयं नृपतेर्मही।। चारनेत्रः परापेक्षी इति ट. ड. थ. पाठः।।

arthamānavivṛddhāśca rathacaryāviśāradāḥ| iṣvastrakuśalā yasya tasyeyaṃ nṛpatermahī|| cāranetraḥ parāpekṣī iti ṭa. ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 38

ज्ञातीनामनवज्ञानं भृत्येष्वशठता तथा। नैपुणं चार्थचर्यासु यस्यैते तस्य सा मही।।

jñātīnāmanavajñānaṃ bhṛtyeṣvaśaṭhatā tathā| naipuṇaṃ cārthacaryāsu yasyaite tasya sā mahī||

Verse 39

आलस्यं चैव निद्रा च व्यसनान्यतिहास्यता। यस्तैतानि न विद्यन्ते तस्यैव सुचिरं मही।।

ālasyaṃ caiva nidrā ca vyasanānyatihāsyatā| yastaitāni na vidyante tasyaiva suciraṃ mahī||

Verse 40

वृद्धसेवी महोत्साहो वर्णानां चैव रक्षिता। धर्मचर्याः सदा यस्य तस्येयं सुचिरं मही।।

vṛddhasevī mahotsāho varṇānāṃ caiva rakṣitā| dharmacaryāḥ sadā yasya tasyeyaṃ suciraṃ mahī||

Verse 41

नीतिवर्त्मानुसरणं नित्यमुत्थानमेव च। रिपूणामनवज्ञानं तस्येयं सुचिरं मही।।

nītivartmānusaraṇaṃ nityamutthānameva ca| ripūṇāmanavajñānaṃ tasyeyaṃ suciraṃ mahī||

Verse 42

उत्थानं चैव दैवं च तयोर्नानात्वमेव च।। मनुना वर्णितं पूर्वं वक्ष्ये शृणु तदेव हि।।

utthānaṃ caiva daivaṃ ca tayornānātvameva ca|| manunā varṇitaṃ pūrvaṃ vakṣye śṛṇu tadeva hi||

Verse 43

उत्थानं हि नरेन्द्राणां बृहस्पतिरभाषत। नयानयविधानज्ञः सदा भव कुरूद्वह।।

utthānaṃ hi narendrāṇāṃ bṛhaspatirabhāṣata| nayānayavidhānajñaḥ sadā bhava kurūdvaha||

Verse 44

दुर्हृदां छिद्रदर्शी यः सुहृदामुपकारवान्। विशेषविच्च भृत्यानां स राज्यफलमश्नुते।।

durhṛdāṃ chidradarśī yaḥ suhṛdāmupakāravān| viśeṣavicca bhṛtyānāṃ sa rājyaphalamaśnute||

Verse 45

सर्वसंग्रहणे युक्तो नृपो भवति यः सदा। उत्थानशीलो मन्त्राढ्यः स राजा राजसत्तमः।।

sarvasaṃgrahaṇe yukto nṛpo bhavati yaḥ sadā| utthānaśīlo mantrāḍhyaḥ sa rājā rājasattamaḥ||

Verse 46

शक्या चाश्वसहस्रेण वीरारोहेण भारत। संगृहीतमनुष्येण कृत्स्ना जेतुं वसुंधरा।।

śakyā cāśvasahasreṇa vīrāroheṇa bhārata| saṃgṛhītamanuṣyeṇa kṛtsnā jetuṃ vasuṃdharā||