Adhyaya 117

Verse 1

मुपिवरेण व्याघ्रीकृतस्य स्वीयशुनो गजाद्भये सति गजत्वप्रापणम्।। 1।। पुनः सिंहाद्भये सिंहीकृतस्य तस्यैव शरभाद्भये शरभीकरणम्।। 2।। दुष्टभावेनात्मजिघांसोस्तस्य पुनः श्वभावप्रापणम्।। 3।। भीष्म उवाच। व्याघ्रश्वोटजमूलस्थस्तृप्तः सुप्तो हतैर्मृगैः। नागभागात्तमुद्देशं मत्तो मेघ इवोत्थितः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि सप्तदशाधिकशततमोऽध्यायः।। 117।।

mupivareṇa vyāghrīkṛtasya svīyaśuno gajādbhaye sati gajatvaprāpaṇam|| 1|| punaḥ siṃhādbhaye siṃhīkṛtasya tasyaiva śarabhādbhaye śarabhīkaraṇam|| 2|| duṣṭabhāvenātmajighāṃsostasya punaḥ śvabhāvaprāpaṇam|| 3|| bhīṣma uvāca| vyāghraśvoṭajamūlasthastṛptaḥ supto hatairmṛgaiḥ| nāgabhāgāttamuddeśaṃ matto megha ivotthitaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi saptadaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 117||

Verse 2

प्र--करटः प्रांशुः पद्मी विततकुम्भकः। सु--णो महाकायो मेघगम्भीरनिः स्वनः।।

pra--karaṭaḥ prāṃśuḥ padmī vitatakumbhakaḥ| su--ṇo mahākāyo meghagambhīraniḥ svanaḥ||

Verse 3

तं दृष्ट्वा कुञ्जरं मत्तमायान्तं बलगर्वितम्। व्या हस्तिभयान्त्रस्तस्तमृषिं शरणं ययौ।।

taṃ dṛṣṭvā kuñjaraṃ mattamāyāntaṃ balagarvitam| vyā hastibhayāntrastastamṛṣiṃ śaraṇaṃ yayau||

Verse 4

ततोऽनयत्कुञ्जरत्वं व्याघ्रं तमृषिसत्तमः। महमेघोपमं दृष्ट्वा स भीतो ह्यभवद्गजः।।

tato'nayatkuñjaratvaṃ vyāghraṃ tamṛṣisattamaḥ| mahameghopamaṃ dṛṣṭvā sa bhīto hyabhavadgajaḥ||

Verse 5

ततः कमलषण्‍डानि सल्लकीगहनानि च। व्य--रत्स मुदायुक्तः पझरेणुविभूषितः।।

tataḥ kamalaṣaṇ‍ḍāni sallakīgahanāni ca| vya--ratsa mudāyuktaḥ pajhareṇuvibhūṣitaḥ||

Verse 6

कदचिद्दममाणस्य हस्तिनः संमुखं तदा। ऋषेस्तस्योटस्थस्य कालोऽगच्छद्दिवानिशम्।।

kadaciddamamāṇasya hastinaḥ saṃmukhaṃ tadā| ṛṣestasyoṭasthasya kālo'gacchaddivāniśam||

Verse 7

अथाजगाम तं देशं केसरी केसरारुणः। गिन्विन्दरजो भीमः सिंहो नागकुलान्तकः।।

athājagāma taṃ deśaṃ kesarī kesarāruṇaḥ| ginvindarajo bhīmaḥ siṃho nāgakulāntakaḥ||

Verse 8

तं--- सिंहमायान्तं नागः सिंहभयार्दितः। ऋषिं शरणमापेदे वेपमानो भयातुरः।।

taṃ--- siṃhamāyāntaṃ nāgaḥ siṃhabhayārditaḥ| ṛṣiṃ śaraṇamāpede vepamāno bhayāturaḥ||

Verse 9

स त-ः सिंहतां नीतो गजेन्द्रो मुनिना तदा। तं च नागणयत्सिंहं तुल्यजातिसमन्वयात्।। मृगैस्तृप्तः।।

sa ta-ḥ siṃhatāṃ nīto gajendro muninā tadā| taṃ ca nāgaṇayatsiṃhaṃ tulyajātisamanvayāt|| mṛgaistṛptaḥ||

Verse 10

दृष्ट्वा च सोऽभवत्सिंहो वन्यो हिंसन्नवाग्बलः। स चाश्रपेऽवसत्सिंहस्तस्मिन्नेव सुखी वने।।

dṛṣṭvā ca so'bhavatsiṃho vanyo hiṃsannavāgbalaḥ| sa cāśrape'vasatsiṃhastasminneva sukhī vane||

Verse 11

न चान्ये क्षुद्रपशवस्तपोवनसमीपतः। व्यदृश्यन्त तदा त्रस्ता जीविताकाङ्क्षिणस्तथा।।

na cānye kṣudrapaśavastapovanasamīpataḥ| vyadṛśyanta tadā trastā jīvitākāṅkṣiṇastathā||

Verse 12

कदाचित्कालयोगेन सर्वप्राणिविहिंसकः। बलवान्क्षतजाहारो नानासत्वभयंकरः।।

kadācitkālayogena sarvaprāṇivihiṃsakaḥ| balavānkṣatajāhāro nānāsatvabhayaṃkaraḥ||

Verse 13

अष्टपादर्ध्वनयनः शरभो वनगोचरः। तं सिंहं हन्तुमागच्छन्मुनेस्तस्य निवेशने।।

aṣṭapādardhvanayanaḥ śarabho vanagocaraḥ| taṃ siṃhaṃ hantumāgacchanmunestasya niveśane||

Verse 14

तं दृष्ट्वा शरभं यान्तं सिंहः परभयान्वितः। ऋषिं शरणमापेदे वेपमानः कृताञ्जलिः।।

taṃ dṛṣṭvā śarabhaṃ yāntaṃ siṃhaḥ parabhayānvitaḥ| ṛṣiṃ śaraṇamāpede vepamānaḥ kṛtāñjaliḥ||

Verse 15

सं मुनिः शरभं चक्रे बलोत्कटमरिंदम। ततः स शरभो वन्यो मुनेः शरभमग्रतः। दृष्ट्वा बलिनमत्युग्रं द्रुतं संप्राद्रवद्वनम्।।

saṃ muniḥ śarabhaṃ cakre balotkaṭamariṃdama| tataḥ sa śarabho vanyo muneḥ śarabhamagrataḥ| dṛṣṭvā balinamatyugraṃ drutaṃ saṃprādravadvanam||

Verse 16

स एवं शरभस्थाने न्यस्तो वै मुनिना तदा। मुनेः पार्श्वगतो नित्यं शरभः सुखमाप्तवान्।।

sa evaṃ śarabhasthāne nyasto vai muninā tadā| muneḥ pārśvagato nityaṃ śarabhaḥ sukhamāptavān||

Verse 17

ततः शरभसंत्रस्ताः सर्वे मृगगणा वनात्। दिशः संप्राद्रवत्राजन्भयाज्जीवितकाङ्क्षिणः।।

tataḥ śarabhasaṃtrastāḥ sarve mṛgagaṇā vanāt| diśaḥ saṃprādravatrājanbhayājjīvitakāṅkṣiṇaḥ||

Verse 18

शरभोऽप्यतिसंहृष्टो नित्यं प्राणिवधे रतः। फलमूलाशनं कर्तुं नैच्छत्स पिशिताशनः।।

śarabho'pyatisaṃhṛṣṭo nityaṃ prāṇivadhe rataḥ| phalamūlāśanaṃ kartuṃ naicchatsa piśitāśanaḥ||

Verse 19

ततः क्षुद्रसमाचारो बलेन च समन्वितः। इयेष तं मुनिं हन्तुमकृतज्ञः कृतान्वयः।। समन्वयात्संबन्धात्।।

tataḥ kṣudrasamācāro balena ca samanvitaḥ| iyeṣa taṃ muniṃ hantumakṛtajñaḥ kṛtānvayaḥ|| samanvayātsaṃbandhāt||

Verse 20

चिन्तयामास च तदा शरभः श्वानपूर्वकः।।

cintayāmāsa ca tadā śarabhaḥ śvānapūrvakaḥ||

Verse 21

अस्य प्रभावात्संप्राप्तो वाङ्भात्रेणैव केवलम्। शरभत्वं सुदुष्प्रापं सर्वभूतभयंकरम्।।

asya prabhāvātsaṃprāpto vāṅbhātreṇaiva kevalam| śarabhatvaṃ suduṣprāpaṃ sarvabhūtabhayaṃkaram||

Verse 22

अन्येऽप्यत्र भयत्रस्ताः सन्ति सत्वा भयार्दिताः। मुनिमाश्रित्य जीवन्तो मृगाः पक्षिगणास्तथा।।

anye'pyatra bhayatrastāḥ santi satvā bhayārditāḥ| munimāśritya jīvanto mṛgāḥ pakṣigaṇāstathā||

Verse 23

तेषामपि कदाचिच्च शरभत्वं प्रयच्छति। सर्वसत्वोत्तमं लोके बलं यत्र प्रतिष्ठितम्।।

teṣāmapi kadācicca śarabhatvaṃ prayacchati| sarvasatvottamaṃ loke balaṃ yatra pratiṣṭhitam||

Verse 24

पक्षिणामप्ययं दद्यात्कदाचिद्गारुडं बलम्।।

pakṣiṇāmapyayaṃ dadyātkadācidgāruḍaṃ balam||

Verse 25

यावदन्यस्य संप्रीतः कारुण्यं तु समाश्रितः। न ददाति बलं तुष्टः सत्वस्यान्यस्य कस्यचित्।।

yāvadanyasya saṃprītaḥ kāruṇyaṃ tu samāśritaḥ| na dadāti balaṃ tuṣṭaḥ satvasyānyasya kasyacit||

Verse 26

तावदेनमहं विप्रं वधिष्यामि च शीघ्रतः। स्थातुं मया शक्यमिह मुनिघातान्न संशयः।।

tāvadenamahaṃ vipraṃ vadhiṣyāmi ca śīghrataḥ| sthātuṃ mayā śakyamiha munighātānna saṃśayaḥ||

Verse 27

ततस्तेन तपःशक्त्या विदितो ज्ञानचक्षुषा। विज्ञाय च मुनिः प्राज्ञस्ततः शापं प्रयुक्तवान्।।

tatastena tapaḥśaktyā vidito jñānacakṣuṣā| vijñāya ca muniḥ prājñastataḥ śāpaṃ prayuktavān||

Verse 28

अहमग्निप्रभो नाम मुनिर्भृगुकुलान्वयः। मनसा निर्दहेयं च जगत्संधारयामि च।।

ahamagniprabho nāma munirbhṛgukulānvayaḥ| manasā nirdaheyaṃ ca jagatsaṃdhārayāmi ca||

Verse 29

मम वश्यं जगत्सर्वं देवा यच्च चराचरम्। सन्ति देवाश्च ये भीताः स्वधर्मं न त्यजन्ति ये। स्वधर्माच्चलितान्सर्वान्वाङ्भात्रेणापि निर्दहे।।

mama vaśyaṃ jagatsarvaṃ devā yacca carācaram| santi devāśca ye bhītāḥ svadharmaṃ na tyajanti ye| svadharmāccalitānsarvānvāṅbhātreṇāpi nirdahe||

Verse 30

किमङ्ग त्वं मया नीतः शरभत्वमनामयम्। क्रूरः स सर्वभूतेषु हीनश्चाशुचिरेव च।।

kimaṅga tvaṃ mayā nītaḥ śarabhatvamanāmayam| krūraḥ sa sarvabhūteṣu hīnaścāśucireva ca||

Verse 31

श्वा त्वं द्वीपित्वमापन्नो द्वीपी व्याघ्रत्वमागतः। व्याघ्रान्नागो मदपटुर्नागः सिंहत्वमागतः।। ततो रुधिरतर्षेण बलिना शरभोऽन्वितः इति झ. पाठः।।

śvā tvaṃ dvīpitvamāpanno dvīpī vyāghratvamāgataḥ| vyāghrānnāgo madapaṭurnāgaḥ siṃhatvamāgataḥ|| tato rudhiratarṣeṇa balinā śarabho'nvitaḥ iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 32

सिंहस्त्वं बलमापन्नो भूयः शरभतां गतः। मया स्नेहपरीतेन विसृष्टो न कुलान्वयः।। मदपटुः प्रवहन्मदः।।

siṃhastvaṃ balamāpanno bhūyaḥ śarabhatāṃ gataḥ| mayā snehaparītena visṛṣṭo na kulānvayaḥ|| madapaṭuḥ pravahanmadaḥ||

Verse 33

यस्मादेवमपापं मां पाप हिंसितुमिच्छसि। तस्मात्स्वयोनिमापन्नः पुनः श्वानो भविष्यसि।। विसृष्टो विविधेन रूपेण त्वं सृष्टः। न तु त्वं कुलान्वयः। तेन तेन कुलेनान्वयः संबन्धो यस्य स कुलान्वयस्तादृशस्त्वं न भवसि।।

yasmādevamapāpaṃ māṃ pāpa hiṃsitumicchasi| tasmātsvayonimāpannaḥ punaḥ śvāno bhaviṣyasi|| visṛṣṭo vividhena rūpeṇa tvaṃ sṛṣṭaḥ| na tu tvaṃ kulānvayaḥ| tena tena kulenānvayaḥ saṃbandho yasya sa kulānvayastādṛśastvaṃ na bhavasi||

Verse 34

ततो मुनिजनद्वेष्टा दुष्टात्मा प्राकृतोऽबुधः। ऋषिणा शरभः शप्तस्तद्रूपं पुनराप्तवान्।।

tato munijanadveṣṭā duṣṭātmā prākṛto'budhaḥ| ṛṣiṇā śarabhaḥ śaptastadrūpaṃ punarāptavān||