Adhyaya 116

Verse 1

केनचिन्मुनिवरेण द्वीपिभये सति द्वीपित्वं प्रापितस्य स्वीयशुनःपुनर्व्याघ्नाङ्भये सति व्याघ्रीकरणम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। न सन्ति कुलजा यत्र सहायाः पार्थिवस्य तु। अकुलीनाश्च कर्तव्या न वा भरतसत्तम्।।

kenacinmunivareṇa dvīpibhaye sati dvīpitvaṃ prāpitasya svīyaśunaḥpunarvyāghnāṅbhaye sati vyāghrīkaraṇam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| na santi kulajā yatra sahāyāḥ pārthivasya tu| akulīnāśca kartavyā na vā bharatasattam||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। निदर्शनं परं लोके सज्जनाचरितं सदा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि षोडशाधिकशततमोऽध्यायः।। 116।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| nidarśanaṃ paraṃ loke sajjanācaritaṃ sadā|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi ṣoḍaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 116||

Verse 3

अस्यैवार्थस्य सदृशं यच्छ्रुतं मे तपोवने। जामदग्न्यस्य रामस्य यदुक्तमृषिसत्तमैः।। अत्र उत्तमाधममध्यमस्थानेषु क्रमात् तएव योज्या नतु उच्चस्थाने नीचो नियोज्य इत्यस्मित्रर्थे।।

asyaivārthasya sadṛśaṃ yacchrutaṃ me tapovane| jāmadagnyasya rāmasya yaduktamṛṣisattamaiḥ|| atra uttamādhamamadhyamasthāneṣu kramāt taeva yojyā natu uccasthāne nīco niyojya ityasmitrarthe||

Verse 4

वने महति कस्मिंश्चिदमनुष्यनिषेविते। ऋषिर्मूलफलाहारो नियतो नियतेन्द्रियः।।

vane mahati kasmiṃścidamanuṣyaniṣevite| ṛṣirmūlaphalāhāro niyato niyatendriyaḥ||

Verse 5

दीक्षादमपरिश्रान्तः स्वाध्यायपरमः शुचिः। उपवासविशुद्धात्मा सततं सत्पथे स्थितः।।

dīkṣādamapariśrāntaḥ svādhyāyaparamaḥ śuciḥ| upavāsaviśuddhātmā satataṃ satpathe sthitaḥ||

Verse 6

तस्य संदृश्य सद्भावमुपविष्टस्य धीमतः। सर्वे सत्वाः समीपस्था भवन्ति वनचारिणः।। अस्यैव वक्ष्यमाणस्य।।

tasya saṃdṛśya sadbhāvamupaviṣṭasya dhīmataḥ| sarve satvāḥ samīpasthā bhavanti vanacāriṇaḥ|| asyaiva vakṣyamāṇasya||

Verse 7

सिंहा व्याघ्राः सशरभा मत्ताश्चैव महागजाः। द्वीपिनः खङ्गभल्लूका ये चान्ये भीमदर्शनाः।।

siṃhā vyāghrāḥ saśarabhā mattāścaiva mahāgajāḥ| dvīpinaḥ khaṅgabhallūkā ye cānye bhīmadarśanāḥ||

Verse 8

ते सुखप्रश्नदाः सर्वे भवन्ति क्षतजाशनाः। तस्यर्षेः शिष्यवच्चैव चित्तज्ञाः प्रियकारिणः।। सत्वाः प्राणिनः।।

te sukhapraśnadāḥ sarve bhavanti kṣatajāśanāḥ| tasyarṣeḥ śiṣyavaccaiva cittajñāḥ priyakāriṇaḥ|| satvāḥ prāṇinaḥ||

Verse 9

उक्त्वा च ते सुखप्रश्नं सर्वे यान्ति यथासुखम्। ग्राम्यस्त्वेकः पशुस्तत्र नाजहात्स महामुनिम्।।

uktvā ca te sukhapraśnaṃ sarve yānti yathāsukham| grāmyastvekaḥ paśustatra nājahātsa mahāmunim||

Verse 10

भक्तोऽनुरक्तः सततमुपवासकृशोऽबलः। फलमूलोत्तराहारः शान्तः शिष्टाकृतिर्यथा।।

bhakto'nuraktaḥ satatamupavāsakṛśo'balaḥ| phalamūlottarāhāraḥ śāntaḥ śiṣṭākṛtiryathā||

Verse 11

तस्यर्षेरुपविष्टस्य पादमूले महामतेः। मनुष्यवद्गतो भावं स्नेहबद्धोऽभवद्भृशम्।। सुखप्रश्नदाः सुखिनः स्थ इति प्रश्नस्योत्तरं सुखिनः स्मः इति तत्प्रदा इत्यर्थः।।

tasyarṣerupaviṣṭasya pādamūle mahāmateḥ| manuṣyavadgato bhāvaṃ snehabaddho'bhavadbhṛśam|| sukhapraśnadāḥ sukhinaḥ stha iti praśnasyottaraṃ sukhinaḥ smaḥ iti tatpradā ityarthaḥ||

Verse 12

ततोऽभ्ययान्महारौद्रो द्वीपी क्षतजभोजनः। श्वार्थमत्यर्थमुद्धुष्टः क्रूरः कालइवान्तकः।।

tato'bhyayānmahāraudro dvīpī kṣatajabhojanaḥ| śvārthamatyarthamuddhuṣṭaḥ krūraḥ kālaivāntakaḥ||

Verse 13

लेलिह्यमानस्तृषितः पुच्छास्फोटनतत्परः। व्यादितास्यः क्षुधाः भुग्नः प्रार्थयानस्तदामिषम्।। भावं चित्तम्।।

lelihyamānastṛṣitaḥ pucchāsphoṭanatatparaḥ| vyāditāsyaḥ kṣudhāḥ bhugnaḥ prārthayānastadāmiṣam|| bhāvaṃ cittam||

Verse 14

दृष्ट्वा तं क्रूरमायान्तं जीवितार्थी नराधिप। प्रोवाच श्वा मुनिं तत्र तच्छृणुष्व विशांपते।।

dṛṣṭvā taṃ krūramāyāntaṃ jīvitārthī narādhipa| provāca śvā muniṃ tatra tacchṛṇuṣva viśāṃpate||

Verse 15

श्वशत्रुर्भगवन्नेष द्वीपी मां हन्तुमिच्छति। त्वत्प्रसादाद्भयं न स्यादस्मान्मम महामुने। [तथा कुरु महाबाहो सर्वज्ञस्त्वं न संशयः।।

śvaśatrurbhagavanneṣa dvīpī māṃ hantumicchati| tvatprasādādbhayaṃ na syādasmānmama mahāmune| [tathā kuru mahābāho sarvajñastvaṃ na saṃśayaḥ||

Verse 16

स मुनिस्तस्य विज्ञाय भावज्ञो भयकारणम्। रुतज्ञः सर्वसत्वानां तमैश्वर्यसमन्वितः।।]

sa munistasya vijñāya bhāvajño bhayakāraṇam| rutajñaḥ sarvasatvānāṃ tamaiśvaryasamanvitaḥ||]

Verse 17

मुनिरुवाच। न भयं द्वीपिनः कार्यं मृत्युतस्ते कथंचन। एष श्वरूपरहितो द्वीपी भवसि पुत्रक।। सुधामत्तः इति ड.थ. पाठः।।

muniruvāca| na bhayaṃ dvīpinaḥ kāryaṃ mṛtyutaste kathaṃcana| eṣa śvarūparahito dvīpī bhavasi putraka|| sudhāmattaḥ iti ḍa.tha. pāṭhaḥ||

Verse 18

ततः श्वा द्वीपितां नीतो जाम्बूनदनिभाकृति। चित्राङ्गो विस्फुरद्दंष्ट्रो वने वसति निर्भयः।।

tataḥ śvā dvīpitāṃ nīto jāmbūnadanibhākṛti| citrāṅgo visphuraddaṃṣṭro vane vasati nirbhayaḥ||

Verse 19

तं दृष्ट्वा संमुखे द्वीपी आत्मनः सदृशं पशुम्। अविरुद्धस्ततस्तस्य क्षणेन समपद्यत।।

taṃ dṛṣṭvā saṃmukhe dvīpī ātmanaḥ sadṛśaṃ paśum| aviruddhastatastasya kṣaṇena samapadyata||

Verse 20

ततोऽभ्ययान्महारौद्रो व्यादितास्यः क्षुधान्विः। द्वीपिनं लेलिहन्वक्रं व्याघ्रो रुधिरलालसः।।

tato'bhyayānmahāraudro vyāditāsyaḥ kṣudhānviḥ| dvīpinaṃ lelihanvakraṃ vyāghro rudhiralālasaḥ||

Verse 21

व्याघ्रं दृष्ट्वा क्षुधा भुग्नं दंष्ट्रिणं वनचारिणम्। द्वीपि जीवितरक्षार्थमृषिं शरणमेयिवान्।। द्वीपिनो द्वीपिरूपान्मृत्युतः।।

vyāghraṃ dṛṣṭvā kṣudhā bhugnaṃ daṃṣṭriṇaṃ vanacāriṇam| dvīpi jīvitarakṣārthamṛṣiṃ śaraṇameyivān|| dvīpino dvīpirūpānmṛtyutaḥ||

Verse 22

ततः संवासजं स्नेहमृषिणा कुर्वता तदा। स द्वीपी व्याघ्रतां नीतो रिपुभ्यो बलवत्तरः।।

tataḥ saṃvāsajaṃ snehamṛṣiṇā kurvatā tadā| sa dvīpī vyāghratāṃ nīto ripubhyo balavattaraḥ||

Verse 23

ततोऽदृष्ट्वा स शार्दूलो नाभ्यघ्नत्तं विशांपते। स तु श्चा व्याघ्रतां प्राप्य बलवान्पिशिताशनः।।

tato'dṛṣṭvā sa śārdūlo nābhyaghnattaṃ viśāṃpate| sa tu ścā vyāghratāṃ prāpya balavānpiśitāśanaḥ||

Verse 24

न मूलफलभोगेषु स्पृहामप्यकरोत्तदा। यथा मृगपतिर्नित्यं प्रकाङ्क्षति वनौकसः। तथैव स महाराज व्याघ्रः समभवत्तदा।।

na mūlaphalabhogeṣu spṛhāmapyakarottadā| yathā mṛgapatirnityaṃ prakāṅkṣati vanaukasaḥ| tathaiva sa mahārāja vyāghraḥ samabhavattadā||