Adhyaya 115

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति राज्ञां सहायसंपादनस्यावश्यकतादिप्रतिपादनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। पितामह महाप्राज्ञ संशयो मे महानयम्। संछेत्तव्यस्त्वया राजन्भवान्कुलकरो हि नः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati rājñāṃ sahāyasaṃpādanasyāvaśyakatādipratipādanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| pitāmaha mahāprājña saṃśayo me mahānayam| saṃchettavyastvayā rājanbhavānkulakaro hi naḥ||

Verse 2

पुरुषाणामयं तात दुर्वृत्तानां दुरात्मनाम्। कथितो वाक्यसंचारस्ततो विज्ञापयामि ते।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि पञ्चदशाधिकशततमोऽध्यायः।। 115।।

puruṣāṇāmayaṃ tāta durvṛttānāṃ durātmanām| kathito vākyasaṃcārastato vijñāpayāmi te|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi pañcadaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 115||

Verse 3

यद्धितं राज्यतन्त्रस्य कुलस्य च सुखोदयम्। अयत्यां च तदात्वे च क्षेमवृद्धिकरं च तत्।। अयं निन्दारूपः।।

yaddhitaṃ rājyatantrasya kulasya ca sukhodayam| ayatyāṃ ca tadātve ca kṣemavṛddhikaraṃ ca tat|| ayaṃ nindārūpaḥ||

Verse 4

पुत्रपौत्राभिरामं च राष्ट्रवृद्धिकरं च यत्। अन्नपाने शरीरे च हितं यत्तद्ब्रवीहि मे।।

putrapautrābhirāmaṃ ca rāṣṭravṛddhikaraṃ ca yat| annapāne śarīre ca hitaṃ yattadbravīhi me||

Verse 5

अभिषिक्तो हि यो राजा राज्यस्थो मित्रसंवृत। समुहृत्समुपेतो वा स कथं रञ्जयेत्प्रजाः।। हिनं अनिन्द्यम्। आयत्यां उत्तरकाले। तदात्वे वर्तमानाकले।।

abhiṣikto hi yo rājā rājyastho mitrasaṃvṛta| samuhṛtsamupeto vā sa kathaṃ rañjayetprajāḥ|| hinaṃ anindyam| āyatyāṃ uttarakāle| tadātve vartamānākale||

Verse 6

यो ह्यसत्प्रग्रहरतिः स्नेहरागबलात्कृतः। इन्द्रियाणामनीशत्वादसज्जनबुभूषकः।।

yo hyasatpragraharatiḥ sneharāgabalātkṛtaḥ| indriyāṇāmanīśatvādasajjanabubhūṣakaḥ||

Verse 7

तस्य भृत्या विमुखतां यान्ति सर्वे कुलोद्गताः। न च भृत्यबलैरर्थैः स राजा संप्रयुज्यते।। मित्रसुहृदौ प्रत्युपकारमपेक्ष्यानपेक्ष्य चोपकर्तारौ तद्वान्। समुपेतः शौर्यादिनेति शेषः।।

tasya bhṛtyā vimukhatāṃ yānti sarve kulodgatāḥ| na ca bhṛtyabalairarthaiḥ sa rājā saṃprayujyate|| mitrasuhṛdau pratyupakāramapekṣyānapekṣya copakartārau tadvān| samupetaḥ śauryādineti śeṣaḥ||

Verse 8

एतन्मे चिन्तयानस्य राजधर्मान्दिवानिशम्। बृहस्पतिसमो बुद्ध्या भवाञ्शंसितुमर्हति।।

etanme cintayānasya rājadharmāndivāniśam| bṛhaspatisamo buddhyā bhavāñśaṃsitumarhati||

Verse 9

शासता पुरुषव्याघ्र त्वं नः कुलहिते रतः। क्षत्ता चैको महाप्राज्ञो यो नः शंसति सर्वदा।।

śāsatā puruṣavyāghra tvaṃ naḥ kulahite rataḥ| kṣattā caiko mahāprājño yo naḥ śaṃsati sarvadā||

Verse 10

त्वत्तः कुलहितं वाक्यं श्रुत्वा राज्यहितोदयम्। अमृतस्याव्ययस्येव तृप्तः स्वप्स्याम्यहं सुखम्।।

tvattaḥ kulahitaṃ vākyaṃ śrutvā rājyahitodayam| amṛtasyāvyayasyeva tṛptaḥ svapsyāmyahaṃ sukham||

Verse 11

कीदृशाः सन्निकर्षस्था भृत्याः सर्वगुणान्विताः। कीदृशैः किं कुलीनैर्वा सह यात्रा विधीयते।।

kīdṛśāḥ sannikarṣasthā bhṛtyāḥ sarvaguṇānvitāḥ| kīdṛśaiḥ kiṃ kulīnairvā saha yātrā vidhīyate||

Verse 12

न ह्येको भृत्यरहितो राजा भवति रक्षिता। राज्यं चेदं जनः सर्वस्तत्कुलीनः प्रशासति।।

na hyeko bhṛtyarahito rājā bhavati rakṣitā| rājyaṃ cedaṃ janaḥ sarvastatkulīnaḥ praśāsati||

Verse 13

भीष्म उवाच। न च प्रशास्तुं राज्यं हि शक्यमेकेन भारत।।

bhīṣma uvāca| na ca praśāstuṃ rājyaṃ hi śakyamekena bhārata||

Verse 14

असहायवता तात नैवार्थाः केचिदप्युत। लब्धुं लब्धा ह्यपि सदा रक्षितुं भरतर्षभ।। भृत्यबलप्राप्यैरर्थैर्धनादिभिः।।

asahāyavatā tāta naivārthāḥ kecidapyuta| labdhuṃ labdhā hyapi sadā rakṣituṃ bharatarṣabha|| bhṛtyabalaprāpyairarthairdhanādibhiḥ||

Verse 15

यस्य भृत्यजनः सर्वो ज्ञानविज्ञानकोविदः। हितैषी कुलजः स्निग्धः स राज्यफलमश्नुते।।

yasya bhṛtyajanaḥ sarvo jñānavijñānakovidaḥ| hitaiṣī kulajaḥ snigdhaḥ sa rājyaphalamaśnute||

Verse 16

मन्त्रिणो यस्य कुलजा असंहार्याः सहोषिताः। नृपतेर्मतिमाप्सन्ते सत्पथज्ञानकोविदाः।। लब्धुं लब्धाश्च रक्षितुं शक्या इतिं शेषः।।

mantriṇo yasya kulajā asaṃhāryāḥ sahoṣitāḥ| nṛpatermatimāpsante satpathajñānakovidāḥ|| labdhuṃ labdhāśca rakṣituṃ śakyā itiṃ śeṣaḥ||

Verse 17

अनागतविधातारः कालज्ञानविशारदाः। अतिक्रान्तमशोचन्तः स राज्यफलमश्नुते।।

anāgatavidhātāraḥ kālajñānaviśāradāḥ| atikrāntamaśocantaḥ sa rājyaphalamaśnute||

Verse 18

समदुःखसुखा यस्य सहायाः प्रियकारिणः। अर्थचिन्तापराः सभ्याः स राज्यफलमश्नुते।।

samaduḥkhasukhā yasya sahāyāḥ priyakāriṇaḥ| arthacintāparāḥ sabhyāḥ sa rājyaphalamaśnute||

Verse 19

यस्य नार्तो जनपदः सन्निकर्षगतः सदा। अक्षुद्रः सत्पथालम्बी स राजा राज्यभाग्भवेत्।।

yasya nārto janapadaḥ sannikarṣagataḥ sadā| akṣudraḥ satpathālambī sa rājā rājyabhāgbhavet||

Verse 20

कोशोऽक्षपटलं यस्य कोशवृद्धिकरैर्नरैः। आप्तैस्तुष्टैश्च पृष्टैश्च धार्यते स नृपोत्तमः।।

kośo'kṣapaṭalaṃ yasya kośavṛddhikarairnaraiḥ| āptaistuṣṭaiśca pṛṣṭaiśca dhāryate sa nṛpottamaḥ||

Verse 21

कोष्ठागारमसंहार्यैराप्तैः संचयतत्परैः। पात्रभूतैरलुब्धैश्च पाल्यमानं गुणी भवेत्।। असंहार्याः उत्कोचादिना अभेद्याः।।

koṣṭhāgāramasaṃhāryairāptaiḥ saṃcayatatparaiḥ| pātrabhūtairalubdhaiśca pālyamānaṃ guṇī bhavet|| asaṃhāryāḥ utkocādinā abhedyāḥ||

Verse 22

व्यवहारश्च नगरे यस्य धर्मफलोदयः। दृश्यते शङ्खलिखितः स धर्मफलभाङ् नृपः।। कोष्ठागारं धान्यादिसामग्रीगृहम्। गुणीभवेत् बहुगुणिभावं गच्छेत्।।

vyavahāraśca nagare yasya dharmaphalodayaḥ| dṛśyate śaṅkhalikhitaḥ sa dharmaphalabhāṅ nṛpaḥ|| koṣṭhāgāraṃ dhānyādisāmagrīgṛham| guṇībhavet bahuguṇibhāvaṃ gacchet||

Verse 23

संगृहीतमनुष्यश्च यो राजा राजधर्मवित्। षङ्‌भागं परिगृह्णाति स धर्मफलमश्नुते।।

saṃgṛhītamanuṣyaśca yo rājā rājadharmavit| ṣaṅ‌bhāgaṃ parigṛhṇāti sa dharmaphalamaśnute||