Adhyaya 114

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति सभायां दुष्टदुर्भाषणे तत्तितिक्षाया गुणत्वप्रतिपादनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। विद्वान्मूढप्रगल्भेन मृदुस्तीक्ष्णेन भारत। आक्रुश्यमानः सदसि कथं कुर्यादरिंदम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि चतुर्दशाधिकशततमोऽध्यायः।। 114।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati sabhāyāṃ duṣṭadurbhāṣaṇe tattitikṣāyā guṇatvapratipādanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| vidvānmūḍhapragalbhena mṛdustīkṣṇena bhārata| ākruśyamānaḥ sadasi kathaṃ kuryādariṃdam|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi caturdaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 114||

Verse 2

भीष्म उवाच। श्रूयतां पृथिवीपाल यथैऽषोर्थोऽवगम्यते। सदा सचेताः सहते नरस्येहाल्पचेतसः।। मूढश्चासौ प्रगल्भश्च तेन।।

bhīṣma uvāca| śrūyatāṃ pṛthivīpāla yathai'ṣortho'vagamyate| sadā sacetāḥ sahate narasyehālpacetasaḥ|| mūḍhaścāsau pragalbhaśca tena||

Verse 3

आक्रुश्य दूष्यमाणश्च सुकृतं तस्य विन्दति। दुष्कृतं चात्मनो मर्षी तस्मिन्नेव प्रमार्जति।। सहते दुरुक्तम्।।

ākruśya dūṣyamāṇaśca sukṛtaṃ tasya vindati| duṣkṛtaṃ cātmano marṣī tasminneva pramārjati|| sahate duruktam||

Verse 4

गर्हितं तमुपेक्षेत वाश्यमानमिवातुरम्। लोके विद्वेषमापन्नो निष्फलं प्रतिपद्यते।। मर्षी तितिक्षुः।।

garhitaṃ tamupekṣeta vāśyamānamivāturam| loke vidveṣamāpanno niṣphalaṃ pratipadyate|| marṣī titikṣuḥ||

Verse 5

इति संश्लाघते नित्यं तेन पापेन कर्मणा। इदमुक्तो मया कश्चित्सर्वतो जनसंसदि। स तत्र व्रीडितः शुष्को मृतकल्पोऽवतिष्ठते।।

iti saṃślāghate nityaṃ tena pāpena karmaṇā| idamukto mayā kaścitsarvato janasaṃsadi| sa tatra vrīḍitaḥ śuṣko mṛtakalpo'vatiṣṭhate||

Verse 6

श्लाघन्नश्लाघनीयेन कर्मणा निरपत्रपः। उपेक्षितव्यो दान्तेन तादृशः पुरुषाधमः।।

ślāghannaślāghanīyena karmaṇā nirapatrapaḥ| upekṣitavyo dāntena tādṛśaḥ puruṣādhamaḥ||

Verse 7

यद्यद्ब्रूयादल्पमतिस्तत्तदस्य सहेत्तदा।।

yadyadbrūyādalpamatistattadasya sahettadā||

Verse 8

प्रकृत्या हि प्रशंसन्वा निन्दन्वा किं करिष्यति। वने काक इवाबुद्धिर्वाश्यमानो निरर्थकम्।।

prakṛtyā hi praśaṃsanvā nindanvā kiṃ kariṣyati| vane kāka ivābuddhirvāśyamāno nirarthakam||

Verse 9

यदि वाग्भिः प्रयोगः स्यात्प्रयोज्यः पापकर्मणा। वागेवार्थो भवेत्तस्य न ह्येवार्थो जिघांसतः।। वाश्यमानं रटन्तम्।।

yadi vāgbhiḥ prayogaḥ syātprayojyaḥ pāpakarmaṇā| vāgevārtho bhavettasya na hyevārtho jighāṃsataḥ|| vāśyamānaṃ raṭantam||

Verse 10

निषेकं वै परस्यासावाचष्टे वृत्तचेष्टया। मयूर इव कौपीनं नृत्यं संदर्शयन्निव।। यथा वाचा हतो न हन्यते एवं वाचा दूषितो न दुष्यतीत्यर्थः।।

niṣekaṃ vai parasyāsāvācaṣṭe vṛttaceṣṭayā| mayūra iva kaupīnaṃ nṛtyaṃ saṃdarśayanniva|| yathā vācā hato na hanyate evaṃ vācā dūṣito na duṣyatītyarthaḥ||

Verse 11

यस्यावाच्यं न लोकेऽस्मिन्नाकार्यं चापि किंचन। वाचं तेन न संदध्याच्छुचिः संश्लिष्टकर्मणा।। स एवं वदन्वृत्तेन क्रियया चेष्टया वागादिव्यापारेण च लिङ्गेन निषेकं स्वमातरि रेतः सेकं परस्य परेण पितुरन्येन कृतमित्याचष्टे व्यक्तं कथयति। कौपीनं गुह्यप्रदेशं संदर्शयन्निव नृत्यं कुर्वन्मयूरो यथा श्लाघते सम्यङ्नृत्यामीति मन्यते नतु मम गुह्यं लोकाः पश्यन्तीति त्रपते एवं स्वलोपि मया स महानमुकसभायां दुरुक्तमुक्त इति श्लाघते नत्वनेन मम मातुर्दोषः स्पष्टीक्रियते मयैवेति न त्रपते इत्यर्थः।।

yasyāvācyaṃ na loke'sminnākāryaṃ cāpi kiṃcana| vācaṃ tena na saṃdadhyācchuciḥ saṃśliṣṭakarmaṇā|| sa evaṃ vadanvṛttena kriyayā ceṣṭayā vāgādivyāpāreṇa ca liṅgena niṣekaṃ svamātari retaḥ sekaṃ parasya pareṇa pituranyena kṛtamityācaṣṭe vyaktaṃ kathayati| kaupīnaṃ guhyapradeśaṃ saṃdarśayanniva nṛtyaṃ kurvanmayūro yathā ślāghate samyaṅnṛtyāmīti manyate natu mama guhyaṃ lokāḥ paśyantīti trapate evaṃ svalopi mayā sa mahānamukasabhāyāṃ duruktamukta iti ślāghate natvanena mama māturdoṣaḥ spaṣṭīkriyate mayaiveti na trapate ityarthaḥ||

Verse 12

प्रत्यक्षं गुणवादी यः परोक्षं तु विनिन्दकः। स मानवः श्ववल्लोके नष्टलोकपरायणः।।

pratyakṣaṃ guṇavādī yaḥ parokṣaṃ tu vinindakaḥ| sa mānavaḥ śvavalloke naṣṭalokaparāyaṇaḥ||

Verse 13

तादृग्दिनशतं चापि यद्ददाति जुहोति च। परोक्षेणापवादेन तं नाशयति तत्क्षणात्।। मयूर इव कालीनं इति थ. द. पाठः। संश्लिष्टजन्मना इति ट.थ. द. पाठः।।

tādṛgdinaśataṃ cāpi yaddadāti juhoti ca| parokṣeṇāpavādena taṃ nāśayati tatkṣaṇāt|| mayūra iva kālīnaṃ iti tha. da. pāṭhaḥ| saṃśliṣṭajanmanā iti ṭa.tha. da. pāṭhaḥ||

Verse 14

तस्मात्प्राज्ञो नरः सद्यस्तादृशं पापचेतसम्। वर्जयेन्मतिमान्वर्ज्यं सारमेयामिषं यथा।। तादृक्पुमान्।।

tasmātprājño naraḥ sadyastādṛśaṃ pāpacetasam| varjayenmatimānvarjyaṃ sārameyāmiṣaṃ yathā|| tādṛkpumān||

Verse 15

परिवादं ब्रुवाणो हि दुरात्मा वै महाजने। प्रकाशयति दोषान्स्वान्सर्पः फणमिवोन्नतम्।। सारमेयामिषं शुनोमांसम्।।

parivādaṃ bruvāṇo hi durātmā vai mahājane| prakāśayati doṣānsvānsarpaḥ phaṇamivonnatam|| sārameyāmiṣaṃ śunomāṃsam||

Verse 16

तं स्वकर्मणि कुर्वाणं प्रतिकर्तुं य इच्छति। भस्मकूट इवाबुद्धिः खरो रजसि मज्जति।। दोषान् जारजत्वादीन्।।

taṃ svakarmaṇi kurvāṇaṃ pratikartuṃ ya icchati| bhasmakūṭa ivābuddhiḥ kharo rajasi majjati|| doṣān jārajatvādīn||

Verse 17

मनुष्यसालावृकमप्रशान्तं जनापवादे सततं निविष्टम्। मातङ्गमुन्मत्तमिवोन्नदन्तं त्यजेत तं श्वानमिवातिरौद्रम्।। भस्मकूटे भस्मराशौ स्वर इवाबुद्धिः रजसि दुःखे निमज्जति।।

manuṣyasālāvṛkamapraśāntaṃ janāpavāde satataṃ niviṣṭam| mātaṅgamunmattamivonnadantaṃ tyajeta taṃ śvānamivātiraudram|| bhasmakūṭe bhasmarāśau svara ivābuddhiḥ rajasi duḥkhe nimajjati||

Verse 18

अनार्यजुष्टे पथि वर्तमानं दमादपेतं विनयाच्च पापम्। अरिव्रतं नित्यमभूतिकामं धिगस्तु तं पापमतिं मनुष्यम्।।

anāryajuṣṭe pathi vartamānaṃ damādapetaṃ vinayācca pāpam| arivrataṃ nityamabhūtikāmaṃ dhigastu taṃ pāpamatiṃ manuṣyam||

Verse 19

प्रत्युच्यमानस्त्वथ भूय एव निशाम्य माभूस्त्वमथार्तरूपः। उच्चस्य नीचेन हि संप्रयोगं विगर्हयन्ति स्थिरबुद्धयो ये।।

pratyucyamānastvatha bhūya eva niśāmya mābhūstvamathārtarūpaḥ| uccasya nīcena hi saṃprayogaṃ vigarhayanti sthirabuddhayo ye||

Verse 20

क्रुद्धो दशेद्वाऽपि च ताडयेद्वा स पांसुभिर्वा विकिरेत्तुषैर्वा। विवृत्य दन्तांश्च विभीषयेद्वा सिद्धं हि मूढे कुपिते नृशंसे।। सालावृकं श्वानमेव मनुष्यत्वेन लोके गृहीतमित्यर्थः।।

kruddho daśedvā'pi ca tāḍayedvā sa pāṃsubhirvā vikirettuṣairvā| vivṛtya dantāṃśca vibhīṣayedvā siddhaṃ hi mūḍhe kupite nṛśaṃse|| sālāvṛkaṃ śvānameva manuṣyatvena loke gṛhītamityarthaḥ||

Verse 21

विगर्हणां नाऽपि दुरात्मना कृतां सहेत यः संसदि दुर्जनानाम्। पठेदिदं चापि निदर्शनं सदा न वाङ्भयं स लभति किंचिदप्रियम्।।

vigarhaṇāṃ nā'pi durātmanā kṛtāṃ saheta yaḥ saṃsadi durjanānām| paṭhedidaṃ cāpi nidarśanaṃ sadā na vāṅbhayaṃ sa labhati kiṃcidapriyam||