Adhyaya 113

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति बलवच्छत्रुवशीकरणे विनयस्योपायतायां दृष्टान्ततया सरित्सागरसंवादानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। राजा राज्यमनुप्राप्य दुर्बलो भरतर्षभ। अमित्रस्यातिवृद्धस्य कथं तिष्ठेदसाधनः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati balavacchatruvaśīkaraṇe vinayasyopāyatāyāṃ dṛṣṭāntatayā saritsāgarasaṃvādānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| rājā rājyamanuprāpya durbalo bharatarṣabha| amitrasyātivṛddhasya kathaṃ tiṣṭhedasādhanaḥ||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। सरितां चैव संवादं सागरस्य च भारत।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| saritāṃ caiva saṃvādaṃ sāgarasya ca bhārata||

Verse 3

सुरारिनिलयः शश्वत्सागरः सरितां पतिः। पप्रच्छ सरितः सर्वाः संशयं जातमात्मनः।।

surārinilayaḥ śaśvatsāgaraḥ saritāṃ patiḥ| papraccha saritaḥ sarvāḥ saṃśayaṃ jātamātmanaḥ||

Verse 4

सागर उवाच। समूलशाखान्पश्यामि निहतान्क्वापि नो द्रुमान्। युष्माभिरिह पूर्णाभिरन्यांस्तत्र न वेतसान्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि त्रयोदशाधिकशततमोऽध्यायः।। 113।।

sāgara uvāca| samūlaśākhānpaśyāmi nihatānkvāpi no drumān| yuṣmābhiriha pūrṇābhiranyāṃstatra na vetasān|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi trayodaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 113||

Verse 5

अ-पकायश्चाल्पसारो वेतसः कूलजश्च यः। अज्ञया वा नानीतः किं च वा तेन वः कृतम्।। निहतानुन्मूलितान्। कायिन इति पाठे महाशरीरान्। अन्यानल्पशरीरान्वेतसान् न हतान्पश्यामि।।

a-pakāyaścālpasāro vetasaḥ kūlajaśca yaḥ| ajñayā vā nānītaḥ kiṃ ca vā tena vaḥ kṛtam|| nihatānunmūlitān| kāyina iti pāṭhe mahāśarīrān| anyānalpaśarīrānvetasān na hatānpaśyāmi||

Verse 6

तदहं श्रोतुमिच्छामि सर्वासामेव वो मतम्। यथा चेमानि कूलानि हित्वा नायाति वेतसः।।

tadahaṃ śrotumicchāmi sarvāsāmeva vo matam| yathā cemāni kūlāni hitvā nāyāti vetasaḥ||

Verse 7

तत्र प्राह नदी गङ्गा वाक्यमुत्तरमर्थवत्। हेतुमद्ग्राहकं चैव सागरं सरितां पतिम्।।

tatra prāha nadī gaṅgā vākyamuttaramarthavat| hetumadgrāhakaṃ caiva sāgaraṃ saritāṃ patim||

Verse 8

गङ्गोवाच। तिष्ठन्त्येते यथास्थानं नगा ह्येकनिकेतनाः। ततस्त्यजन्ति तत्स्थानं प्रातिलोम्यान्न वेतसः।। अवज्ञाय न शक्यो वा इति द. पाठः।।

gaṅgovāca| tiṣṭhantyete yathāsthānaṃ nagā hyekaniketanāḥ| tatastyajanti tatsthānaṃ prātilomyānna vetasaḥ|| avajñāya na śakyo vā iti da. pāṭhaḥ||

Verse 9

वेतसो वेगमायान्तं दृष्ट्वा नमति नापरे। स च वेगे ह्यतिक्रान्ते स्थानमापद्यते पुनः।।

vetaso vegamāyāntaṃ dṛṣṭvā namati nāpare| sa ca vege hyatikrānte sthānamāpadyate punaḥ||

Verse 10

कालज्ञः समयज्ञश्च सदावश्यश्च नो द्रुमः। अनुलोमवृत्तितस्तब्धस्तेन त्वां नैति वेतसः।।

kālajñaḥ samayajñaśca sadāvaśyaśca no drumaḥ| anulomavṛttitastabdhastena tvāṃ naiti vetasaḥ||

Verse 11

मारुतोदकवेगेन ये नमन्त्युन्नमन्ति च। ओषध्यः पादपा गुल्मा न ते यान्ति पराभवम्।।

mārutodakavegena ye namantyunnamanti ca| oṣadhyaḥ pādapā gulmā na te yānti parābhavam||

Verse 12

भीष्म उवाच। यो हि शत्रोर्विवृद्धस्य प्रभोर्बन्धविनाशने। पूर्वं न सहते वेगं क्षिप्रमेव विनश्यति।।

bhīṣma uvāca| yo hi śatrorvivṛddhasya prabhorbandhavināśane| pūrvaṃ na sahate vegaṃ kṣiprameva vinaśyati||

Verse 13

सारासारं बलं वीर्यमात्मनो द्विषतश्च यः। जानन्विचरति प्राज्ञो न स याति पराभवम्।।

sārāsāraṃ balaṃ vīryamātmano dviṣataśca yaḥ| jānanvicarati prājño na sa yāti parābhavam||

Verse 14

एवमेव यदा विद्वान्मन्यते विपुलं बलम्। संश्रयेद्वैतसीं वृत्तिमेतत्प्रज्ञानलक्षणम्।। एकनिकेतनाः स्तब्धा इत्यर्थः। प्रातिलोम्यादस्माकं प्रातिकूल्यात्।।

evameva yadā vidvānmanyate vipulaṃ balam| saṃśrayedvaitasīṃ vṛttimetatprajñānalakṣaṇam|| ekaniketanāḥ stabdhā ityarthaḥ| prātilomyādasmākaṃ prātikūlyāt||