Adhyaya 112

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति अलसताया अनर्थहेतुताख्यापकोट्रचरिताभिधानम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। किं पार्थिवेन कर्तव्यं किंच कृत्वा सुखी भवेत्। तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन सर्वधर्मभृतां वर।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati alasatāyā anarthahetutākhyāpakoṭracaritābhidhānam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| kiṃ pārthivena kartavyaṃ kiṃca kṛtvā sukhī bhavet| tanmamācakṣva tattvena sarvadharmabhṛtāṃ vara||

Verse 2

भीष्म उवाच। हन्त तेऽहं प्रवक्ष्यामि शृणु कार्यैकनिश्चयम्। यथा राज्ञेह कर्तव्यं यच्च कृत्वा सुखी भवेत्।।

bhīṣma uvāca| hanta te'haṃ pravakṣyāmi śṛṇu kāryaikaniścayam| yathā rājñeha kartavyaṃ yacca kṛtvā sukhī bhavet||

Verse 3

नचैवं वर्तितव्यं स्म यथेदमनुशुश्रुम्। उष्ट्रस्य तु महद्वृत्तं तन्निबोध युधिष्ठिर।।

nacaivaṃ vartitavyaṃ sma yathedamanuśuśrum| uṣṭrasya tu mahadvṛttaṃ tannibodha yudhiṣṭhira||

Verse 4

जातिस्मरो महानुष्ट्रः प्रजापतिकुलोद्भवः। तपः सुमहदातिष्ठदरण्ये संशितव्रतः।।

jātismaro mahānuṣṭraḥ prajāpatikulodbhavaḥ| tapaḥ sumahadātiṣṭhadaraṇye saṃśitavrataḥ||

Verse 5

तपसस्तस्य चान्तेऽथ प्रीतिमानभवद्विभुः। वरेण च्छन्दयामास ततश्चैनं पितामहः।।

tapasastasya cānte'tha prītimānabhavadvibhuḥ| vareṇa cchandayāmāsa tataścainaṃ pitāmahaḥ||

Verse 6

उष्ट्र उवाच। भगवंस्त्वत्प्रसादान्मे दीर्घा ग्रीवा भवेदियम्। योजनानां शतं साग्रमिच्छेयं चारितुं विभो।।

uṣṭra uvāca| bhagavaṃstvatprasādānme dīrghā grīvā bhavediyam| yojanānāṃ śataṃ sāgramiccheyaṃ cārituṃ vibho||

Verse 7

एवमस्विति चोक्तः स वरदेन महात्मना। प्रतिलभ्य वरं श्रेष्ठं ययावुष्ट्रः स्वकं वनम्।।

evamasviti coktaḥ sa varadena mahātmanā| pratilabhya varaṃ śreṣṭhaṃ yayāvuṣṭraḥ svakaṃ vanam||

Verse 8

स चकार तदाऽऽलस्यं वरदानात्सुदुर्मतिः। न चैच्छच्चिरतुं गन्तुं दुरात्मा कालमोहितः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि द्वादशाधिकशततमोऽध्यायः।। 112।।

sa cakāra tadā''lasyaṃ varadānātsudurmatiḥ| na caicchacciratuṃ gantuṃ durātmā kālamohitaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi dvādaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 112||

Verse 9

स कदाचित्प्रसार्यैव तां ग्रीवां शतयोजनाम्। चचार श्रान्तहृदयो वातश्चागात्ततो महान्।।

sa kadācitprasāryaiva tāṃ grīvāṃ śatayojanām| cacāra śrāntahṛdayo vātaścāgāttato mahān||

Verse 10

स गुहायां शिरोग्रीवां निधाय पशुरात्मनः। आस्ते वर्षमथाभ्यागात्सुमहत्प्लावयज्जगत्।।

sa guhāyāṃ śirogrīvāṃ nidhāya paśurātmanaḥ| āste varṣamathābhyāgātsumahatplāvayajjagat||

Verse 11

अथ शीतपरीताङ्गो जम्बुकः क्षुच्छ्रमान्वितः। सदारस्तां गुहामाशु प्रविवेश जलार्दितः।।

atha śītaparītāṅgo jambukaḥ kṣucchramānvitaḥ| sadārastāṃ guhāmāśu praviveśa jalārditaḥ||

Verse 12

स दृष्ट्वा मांसजीवी तु सुभृशं क्षुच्छ्रमान्वितः।। अभक्षयत्ततो ग्रीवामुष्ट्रस्य भरतर्षभ।।

sa dṛṣṭvā māṃsajīvī tu subhṛśaṃ kṣucchramānvitaḥ|| abhakṣayattato grīvāmuṣṭrasya bharatarṣabha||

Verse 13

यदा त्वबुध्यतात्मानं भक्ष्यमाणं स वै पशु। तदा संकोचने यत्नमकरोद्भृशदुःखितः।।

yadā tvabudhyatātmānaṃ bhakṣyamāṇaṃ sa vai paśu| tadā saṃkocane yatnamakarodbhṛśaduḥkhitaḥ||

Verse 14

यावदूर्ध्वमधश्चैव ग्रीवां संक्षिपते पशुः। तावत्तेन सदारेण जम्बुकेन स भक्षितः।।

yāvadūrdhvamadhaścaiva grīvāṃ saṃkṣipate paśuḥ| tāvattena sadāreṇa jambukena sa bhakṣitaḥ||

Verse 15

स हत्वा भक्षयित्वा च तमुष्ट्रं जम्बुकस्तदा। विगते वातवर्पे तु निश्चक्राम गुहोदरात्।।

sa hatvā bhakṣayitvā ca tamuṣṭraṃ jambukastadā| vigate vātavarpe tu niścakrāma guhodarāt||

Verse 16

एवं दुर्बुद्धिना प्राप्तमुष्ट्रेण निधनं तदा। आलस्यस्य क्रमात्पश्य महान्तं दोषमागतम्।।

evaṃ durbuddhinā prāptamuṣṭreṇa nidhanaṃ tadā| ālasyasya kramātpaśya mahāntaṃ doṣamāgatam||

Verse 17

त्वमप्येवंविधं हित्वा योगेन नियतेन्द्रियः। वर्तस्व बुद्धिमूलं तु विजयं मनुरब्रवीत्।। चरितुं भक्षितुम्।।

tvamapyevaṃvidhaṃ hitvā yogena niyatendriyaḥ| vartasva buddhimūlaṃ tu vijayaṃ manurabravīt|| carituṃ bhakṣitum||

Verse 18

बुद्धिश्रेष्ठानि कर्माणि बाहुमध्यानि भारत। तानि जङ्घाजघन्यानि भारप्रत्यवराणि च।। योगेनोपायेन। एवंविधमालस्यम्।।

buddhiśreṣṭhāni karmāṇi bāhumadhyāni bhārata| tāni jaṅghājaghanyāni bhārapratyavarāṇi ca|| yogenopāyena| evaṃvidhamālasyam||

Verse 19

राज्यं तिष्ठति दक्षस्य संगृहीतेन्द्रियस्य च। [आर्तस्य बुद्धिमूलं हि विजयं मनुरब्रवीत्।] गुप्तं मन्त्रं श्रुतवतः सुसहायस्य चानघ।।

rājyaṃ tiṣṭhati dakṣasya saṃgṛhītendriyasya ca| [ārtasya buddhimūlaṃ hi vijayaṃ manurabravīt|] guptaṃ mantraṃ śrutavataḥ susahāyasya cānagha||

Verse 20

असहायवतो ह्यर्था न तिष्ठन्ति कदाचन। परीक्षितसहायस्य तिष्ठन्तीह युधिष्ठिर। सहाययुक्तेन मही कृत्स्ना शक्या प्रशासितुम्।।

asahāyavato hyarthā na tiṣṭhanti kadācana| parīkṣitasahāyasya tiṣṭhantīha yudhiṣṭhira| sahāyayuktena mahī kṛtsnā śakyā praśāsitum||

Verse 21

इदं हि सद्भिः कथितं विधिज्ञैः पुरा महेन्द्रप्रतिमप्रभावः। मयाऽपि चोक्तं तव शास्त्रदृष्ट्या त्वमप्रमत्तः प्रचरस्व राजन्।।

idaṃ hi sadbhiḥ kathitaṃ vidhijñaiḥ purā mahendrapratimaprabhāvaḥ| mayā'pi coktaṃ tava śāstradṛṣṭyā tvamapramattaḥ pracarasva rājan||