Adhyaya 107

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति गणवृद्धिप्रकारादिकथनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप। धर्मवृत्तं च वित्तं च वृत्त्युपायाः फलानि च।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati gaṇavṛddhiprakārādikathanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca paraṃtapa| dharmavṛttaṃ ca vittaṃ ca vṛttyupāyāḥ phalāni ca||

Verse 2

राज्ञां वृत्तं च कोशं च कोशसंचयनं जयः। अमात्यगुणवृत्तिश्च प्रकृतीनां च वर्धनम्।।

rājñāṃ vṛttaṃ ca kośaṃ ca kośasaṃcayanaṃ jayaḥ| amātyaguṇavṛttiśca prakṛtīnāṃ ca vardhanam||

Verse 3

षाङ्गुण्यगुणकल्पश्च सेनानीतिस्तथैव च। दुष्टस्य च परिज्ञानमदुष्टस्य च लक्षणम्।।

ṣāṅguṇyaguṇakalpaśca senānītistathaiva ca| duṣṭasya ca parijñānamaduṣṭasya ca lakṣaṇam||

Verse 4

समहीनाधिकानां च यथावल्लक्षणं च यत्। मध्यमस्य च तुष्ट्यर्थं यथा स्थेयं विवर्धता।।

samahīnādhikānāṃ ca yathāvallakṣaṇaṃ ca yat| madhyamasya ca tuṣṭyarthaṃ yathā stheyaṃ vivardhatā||

Verse 5

क्षीणग्रहणवृत्तिश्च यथा धर्मं प्रकीर्तितम्। लघुनाऽदेशरूपेण ग्रन्थयोगेन भारत।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि सप्ताधिकसततमोऽध्यायः।। 107।।

kṣīṇagrahaṇavṛttiśca yathā dharmaṃ prakīrtitam| laghunā'deśarūpeṇa granthayogena bhārata|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi saptādhikasatatamo'dhyāyaḥ|| 107||

Verse 6

विजिगीषोस्तथा वृत्तमुक्तं चैव तथैव ते। गणानां वृत्तिमिच्छामि श्रोतुं मतिमतां वर।। क्षीणस्य ग्रहणं वृत्तिर्जीविका च। लधुना सुगमेन। आदेशरूपेणोपदेशात्मकेन।।

vijigīṣostathā vṛttamuktaṃ caiva tathaiva te| gaṇānāṃ vṛttimicchāmi śrotuṃ matimatāṃ vara|| kṣīṇasya grahaṇaṃ vṛttirjīvikā ca| ladhunā sugamena| ādeśarūpeṇopadeśātmakena||

Verse 7

यथा गणाः प्रवर्धन्ते न भिद्यन्ते च भारत। अरींश्च विजिगीषन्ते सुहृदः प्राप्नुवन्ति च।।

yathā gaṇāḥ pravardhante na bhidyante ca bhārata| arīṃśca vijigīṣante suhṛdaḥ prāpnuvanti ca||

Verse 8

भेदमूलो विनाशो हि गणानामुपलक्षये। मन्त्रसंवरणं दुःखं बहूनामिति मे मतिः।।

bhedamūlo vināśo hi gaṇānāmupalakṣaye| mantrasaṃvaraṇaṃ duḥkhaṃ bahūnāmiti me matiḥ||

Verse 9

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं निखिलेन परंतप। यथा च ते न भिद्येरंस्तच्च मे वद भारत।।

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ nikhilena paraṃtapa| yathā ca te na bhidyeraṃstacca me vada bhārata||

Verse 10

भीष्म उवाच। गणानां च कुलानां च राज्ञां भरतसत्तम। वैरसंदीपनावेतौ लोभामर्षौ नराधिप।।

bhīṣma uvāca| gaṇānāṃ ca kulānāṃ ca rājñāṃ bharatasattama| vairasaṃdīpanāvetau lobhāmarṣau narādhipa||

Verse 11

लोभमेको हि वृणुते ततोऽमर्षमनन्तरम्। ततो ह्यमर्षसंयुक्तावन्योन्यजनिताशयौ।। गणानां शूरजनस्तेमानाम्।।

lobhameko hi vṛṇute tato'marṣamanantaram| tato hyamarṣasaṃyuktāvanyonyajanitāśayau|| gaṇānāṃ śūrajanastemānām||

Verse 12

चारमन्त्रबलादानैः सामदानविभेदनैः। क्षयव्ययभयोपायैः प्रकर्षन्तीतरेतरम्।। एको राजा लोभं वृणुते। गणस्तदाऽस्मभ्यं न ददाती त्यमर्षं वृणुते।।

cāramantrabalādānaiḥ sāmadānavibhedanaiḥ| kṣayavyayabhayopāyaiḥ prakarṣantītaretaram|| eko rājā lobhaṃ vṛṇute| gaṇastadā'smabhyaṃ na dadātī tyamarṣaṃ vṛṇute||

Verse 13

तत्रादानेन भिद्यन्ते गणाः संघातवृत्तयः। भिन्ना विमनसः सर्वे गच्छन्त्यरिवशं भयात्।।

tatrādānena bhidyante gaṇāḥ saṃghātavṛttayaḥ| bhinnā vimanasaḥ sarve gacchantyarivaśaṃ bhayāt||

Verse 14

भेदे गणा विनश्युर्हि भिन्नास्तु सुजयाः परैः। तस्मात्संघातयोगेन प्रयतेरन्गणाः सदा।। इतरेतरं गणा राजानश्च प्रकर्षन्ति।।

bhede gaṇā vinaśyurhi bhinnāstu sujayāḥ paraiḥ| tasmātsaṃghātayogena prayaterangaṇāḥ sadā|| itaretaraṃ gaṇā rājānaśca prakarṣanti||

Verse 15

अर्थाश्चैवाधिगम्यन्ते संघातबलपौरुषैः। ब्राह्माश्च मैत्रीं कुर्वन्ति तेषु संघातवृत्तिषु।।

arthāścaivādhigamyante saṃghātabalapauruṣaiḥ| brāhmāśca maitrīṃ kurvanti teṣu saṃghātavṛttiṣu||

Verse 16

ज्ञानवृद्धाः प्रशंसन्ति शुश्रूषन्तः परस्परम्। विनिवृत्ताभिसंधानाः सुखमेधन्ति सर्वशः।।

jñānavṛddhāḥ praśaṃsanti śuśrūṣantaḥ parasparam| vinivṛttābhisaṃdhānāḥ sukhamedhanti sarvaśaḥ||

Verse 17

धर्मिष्ठान्व्यवहारांश्च स्थापयन्तश्च शास्त्रतः। यथावत्प्रतिपश्यन्तो विवर्धन्ते गणोत्तमाः।।

dharmiṣṭhānvyavahārāṃśca sthāpayantaśca śāstrataḥ| yathāvatpratipaśyanto vivardhante gaṇottamāḥ||

Verse 18

पुत्रान्भ्रातृन्निगृह्णन्तो विनयन्तश्च तान्सदा। विनीतांश्च प्रगृह्णन्तो विवर्धन्ते गणोत्तमाः।।

putrānbhrātṛnnigṛhṇanto vinayantaśca tānsadā| vinītāṃśca pragṛhṇanto vivardhante gaṇottamāḥ||

Verse 19

चारमन्त्रविधानेषु कोशसंनिचयेषु च। नित्ययुक्ता महाबाहो वर्धन्ते सर्वतो गणाः।।

cāramantravidhāneṣu kośasaṃnicayeṣu ca| nityayuktā mahābāho vardhante sarvato gaṇāḥ||

Verse 20

प्राज्ञांश्चारान्महोत्साहान्कर्मसु स्थिरपौरुषान्। मानयन्तः सदा युक्ता विवर्धन्ते गणा नृप।।

prājñāṃścārānmahotsāhānkarmasu sthirapauruṣān| mānayantaḥ sadā yuktā vivardhante gaṇā nṛpa||

Verse 21

द्रव्यवन्तश्च शूराश्च शस्त्रज्ञाः शास्त्रपारगाः। कृच्छ्रास्वापत्सु संमूढान्गणाः संतारयन्ति ते।।

dravyavantaśca śūrāśca śastrajñāḥ śāstrapāragāḥ| kṛcchrāsvāpatsu saṃmūḍhāngaṇāḥ saṃtārayanti te||

Verse 22

क्रोधो भेदो भयं दण्डः कर्षणं निग्रहो वधः। नयत्यरिवशं सद्यो गणान्भरतसत्तम।।

krodho bhedo bhayaṃ daṇḍaḥ karṣaṇaṃ nigraho vadhaḥ| nayatyarivaśaṃ sadyo gaṇānbharatasattama||

Verse 23

तस्मान्मानयितव्यास्ते गणमुख्याः प्रधानतः। लोकयात्रा समायत्ता भूयसी तेषु पार्थिव।।

tasmānmānayitavyāste gaṇamukhyāḥ pradhānataḥ| lokayātrā samāyattā bhūyasī teṣu pārthiva||

Verse 24

मन्त्रगुप्तिः प्रधानेषु चारश्चामित्रकर्शण। न गणाः कृत्स्नशो मन्त्रं श्रोतुमर्हन्ति भारत।।

mantraguptiḥ pradhāneṣu cāraścāmitrakarśaṇa| na gaṇāḥ kṛtsnaśo mantraṃ śrotumarhanti bhārata||

Verse 25

गणमुख्यैस्तु संभूय कार्यं गणहितं मिथः।।

gaṇamukhyaistu saṃbhūya kāryaṃ gaṇahitaṃ mithaḥ||

Verse 26

पृथग्गणस्य भिन्नस्य विततस्य ततोऽन्यथा। अर्थाः प्रत्यवसीदन्ति तथाऽनर्था भवन्ति व।।

pṛthaggaṇasya bhinnasya vitatasya tato'nyathā| arthāḥ pratyavasīdanti tathā'narthā bhavanti va||

Verse 27

तेषामन्योन्यभिन्नानां स्वशक्तिमनुतिष्ठताम्। निग्रहः पण्डितैः कार्यः क्षिप्रमेव प्रधानतः।।

teṣāmanyonyabhinnānāṃ svaśaktimanutiṣṭhatām| nigrahaḥ paṇḍitaiḥ kāryaḥ kṣiprameva pradhānataḥ||

Verse 28

कुलेषु कलहा जाताः कुलवृद्धैरुपेक्षिताः। गोत्रस्य नाशं कुर्वन्ति गणभेदस्य कारकम्।।

kuleṣu kalahā jātāḥ kulavṛddhairupekṣitāḥ| gotrasya nāśaṃ kurvanti gaṇabhedasya kārakam||

Verse 29

आभ्यन्तरं भयं रक्ष्यमसारं बाह्यतो भयम्। आभ्यन्तरं भयं राजन्सद्यो मूलानि कृन्तति।।

ābhyantaraṃ bhayaṃ rakṣyamasāraṃ bāhyato bhayam| ābhyantaraṃ bhayaṃ rājansadyo mūlāni kṛntati||

Verse 30

अकस्मात्क्रोधमोहाभ्यां लोभाद्वाऽपि स्वभावजात्। अन्योन्यं नाभिभाषन्ते तत्पराभवलक्षणम्।।

akasmātkrodhamohābhyāṃ lobhādvā'pi svabhāvajāt| anyonyaṃ nābhibhāṣante tatparābhavalakṣaṇam||

Verse 31

जात्या च सदृशाः सर्वे कुलेन सदृशास्तथ। न चोद्योगेन बुद्ध्या वा रूपद्रव्येण वा पुनः।।

jātyā ca sadṛśāḥ sarve kulena sadṛśāstatha| na codyogena buddhyā vā rūpadravyeṇa vā punaḥ||

Verse 32

भेदाच्चैव प्रदानाच्च नाम्यन्ते रिपुभिर्गणाः। तस्मात्संघातमेवाहुर्गणानां शरणं महत्।।

bhedāccaiva pradānācca nāmyante ripubhirgaṇāḥ| tasmātsaṃghātamevāhurgaṇānāṃ śaraṇaṃ mahat||