Adhyaya 106

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति कालकवृक्षीयनिदेशेन कौसल्यस्य पुना राज्यप्राप्त्यादिकथनम्।। 1।। राजोवाच। न निकृत्या न दम्भेन ब्रह्मन्निच्छामि जीवितुम्। नाधर्मयुक्तानिच्छेयमर्थान्सुमहतोऽप्यहम्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati kālakavṛkṣīyanideśena kausalyasya punā rājyaprāptyādikathanam|| 1|| rājovāca| na nikṛtyā na dambhena brahmannicchāmi jīvitum| nādharmayuktāniccheyamarthānsumahato'pyaham||

Verse 2

पुरस्तादेव भगवन्मयैतदपवर्जितम्। येन पापं न शङ्केत यद्वा कृत्स्नं हितं भवेत्।।

purastādeva bhagavanmayaitadapavarjitam| yena pāpaṃ na śaṅketa yadvā kṛtsnaṃ hitaṃ bhavet||

Verse 3

आनृशंस्येन धर्मेण लोके ह्यस्मिञ्जिजीविषुः। नाहमेतदलं कर्तुं नैतन्मय्युपपद्यते।।

ānṛśaṃsyena dharmeṇa loke hyasmiñjijīviṣuḥ| nāhametadalaṃ kartuṃ naitanmayyupapadyate||

Verse 4

मुनिरुवाच। उपपन्नस्त्वमेतेन यथा क्षत्रिय भाषसे। प्रकृत्या ह्युपपन्नोऽसि बुद्ध्या चाद्भुतदर्शनः।।

muniruvāca| upapannastvametena yathā kṣatriya bhāṣase| prakṛtyā hyupapanno'si buddhyā cādbhutadarśanaḥ||

Verse 5

उभयोरेव साह्यार्थे यतिष्ये तव तस्य च। संश्लेषं वा करिष्यामि शाश्वतं ह्यनपायिनम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि ष़डधिकशततमोऽध्यायः।। 106।।

ubhayoreva sāhyārthe yatiṣye tava tasya ca| saṃśleṣaṃ vā kariṣyāmi śāśvataṃ hyanapāyinam|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi ṣa़ḍadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 106||

Verse 6

त्वादृशं हि कुले जातभनृशंसं बहुश्रुतम्। अमात्यं को न कुर्वीत राज्यप्रणयकोविदम्।। तस्य विदेहस्य।।

tvādṛśaṃ hi kule jātabhanṛśaṃsaṃ bahuśrutam| amātyaṃ ko na kurvīta rājyapraṇayakovidam|| tasya videhasya||

Verse 7

यस्त्वं प्रव्राजितो राज्याद्व्यसनं चोत्तमं गतः। आनृशंस्येन वृत्तेन क्षत्रियेच्छसि जीवितुम्।। त्वादृशा राजानं लब्ध्वा अमात्यकर्म को न कुर्वीताऽपितु सर्वोऽपि मादृशः कुर्वीतैवेत्यर्थः।।

yastvaṃ pravrājito rājyādvyasanaṃ cottamaṃ gataḥ| ānṛśaṃsyena vṛttena kṣatriyecchasi jīvitum|| tvādṛśā rājānaṃ labdhvā amātyakarma ko na kurvītā'pitu sarvo'pi mādṛśaḥ kurvītaivetyarthaḥ||

Verse 8

आगन्ता मद्गृहं तात वैदेहः सत्यसंगरः। अथाहं तं नियोक्ष्यामि तत्करिष्यत्यसंशयम्।।

āgantā madgṛhaṃ tāta vaidehaḥ satyasaṃgaraḥ| athāhaṃ taṃ niyokṣyāmi tatkariṣyatyasaṃśayam||

Verse 9

भीष्म उवाच। तत आहूय वैदेहं मुनिर्वचनमब्रवीत्। अयं राजकुले जातो विदिताभ्यन्तरो मम।।

bhīṣma uvāca| tata āhūya vaidehaṃ munirvacanamabravīt| ayaṃ rājakule jāto viditābhyantaro mama||

Verse 10

आदर्श इव शुद्धात्मा शारदश्चन्द्रमा यथा। नास्मिन्पश्यामि वृजिनं सर्वतो मे परीक्षितः।।

ādarśa iva śuddhātmā śāradaścandramā yathā| nāsminpaśyāmi vṛjinaṃ sarvato me parīkṣitaḥ||

Verse 11

तेन ते संधिरेवास्तु विश्वसास्मिन्यथा मयि। न राज्यमनमात्येन शक्यं शास्तुममित्रहन्।।

tena te saṃdhirevāstu viśvasāsminyathā mayi| na rājyamanamātyena śakyaṃ śāstumamitrahan||

Verse 12

अमात्य शुद्ध एव स्याद्बुद्धिसंपन्न एव वा। तस्माच्चैव भयं राज्ञः पश्य राज्यस्य योजनम्।।

amātya śuddha eva syādbuddhisaṃpanna eva vā| tasmāccaiva bhayaṃ rājñaḥ paśya rājyasya yojanam||

Verse 13

धर्मात्मनां क्वचिल्लोके नान्यास्ति गतिरीदृशी। तदा राजपुत्रोऽयं सतां मार्गमनुष्ठितः। असंगृहीतस्त्वेवैष त्वया धर्मपुरोगमः।।

dharmātmanāṃ kvacilloke nānyāsti gatirīdṛśī| tadā rājaputro'yaṃ satāṃ mārgamanuṣṭhitaḥ| asaṃgṛhītastvevaiṣa tvayā dharmapurogamaḥ||

Verse 14

संसेव्यमानः शत्रूंस्ते गृह्णीयान्महतो गणान्।। उत्तमं महृत्।।

saṃsevyamānaḥ śatrūṃste gṛhṇīyānmahato gaṇān|| uttamaṃ mahṛt||

Verse 15

यद्ययं प्रतियुद्ध्येत स्वकर्म क्षत्रियस्य तत्। जिगीषमाणस्त्वां युद्धे पितृपैतामहे पदे।।

yadyayaṃ pratiyuddhyeta svakarma kṣatriyasya tat| jigīṣamāṇastvāṃ yuddhe pitṛpaitāmahe pade||

Verse 16

त्वं अपि प्रतियुद्ध्येथा विजिगीषुर्व्रते स्थितः। अयुद्ध्वैव नियोगान्मे वशे कुरु हिते स्थितः।।

tvaṃ api pratiyuddhyethā vijigīṣurvrate sthitaḥ| ayuddhvaiva niyogānme vaśe kuru hite sthitaḥ||

Verse 17

स त्वं धर्ममवेक्षस्व हित्वा लोभमसांप्रतम्। न च कामान्न च द्रोहात्स्वधर्मं हातुमर्हसि।। गणाञ्शत्रुसङ्घान्।।

sa tvaṃ dharmamavekṣasva hitvā lobhamasāṃpratam| na ca kāmānna ca drohātsvadharmaṃ hātumarhasi|| gaṇāñśatrusaṅghān||

Verse 18

नैव नित्यं जयस्तात नैव नित्यं पराजयः। तस्माज्जयश्च भोक्तव्यो भोक्तव्यश्च पराजयः।।

naiva nityaṃ jayastāta naiva nityaṃ parājayaḥ| tasmājjayaśca bhoktavyo bhoktavyaśca parājayaḥ||

Verse 19

आत्मन्यपि च संदृश्यावृभौ जयपराजयौ। निःशेषकारिणां तात निःशेषकरणाद्भयम्।।

ātmanyapi ca saṃdṛśyāvṛbhau jayaparājayau| niḥśeṣakāriṇāṃ tāta niḥśeṣakaraṇādbhayam||

Verse 20

इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं वचनं ब्राह्मणर्षभम्। प्रतिपूज्याभिसत्कृत्य पूजार्हमनुमान्य च।।

ityuktaḥ pratyuvācedaṃ vacanaṃ brāhmaṇarṣabham| pratipūjyābhisatkṛtya pūjārhamanumānya ca||

Verse 21

यथा ब्रूयान्महाप्राज्ञो यथा ब्रूयान्महाश्रुतः। श्रेयस्कामो यथा ब्रूयादुभयोरेव तत्क्षमम्।।

yathā brūyānmahāprājño yathā brūyānmahāśrutaḥ| śreyaskāmo yathā brūyādubhayoreva tatkṣamam||

Verse 22

यद्यद्वचनमुक्तोऽस्मि करिष्यामि च तत्तथा। एतद्धि परमं श्रेयो न मेऽत्रास्ति विचारणा।।

yadyadvacanamukto'smi kariṣyāmi ca tattathā| etaddhi paramaṃ śreyo na me'trāsti vicāraṇā||

Verse 23

ततः कौसल्यमाहूय मैथिलो वाक्यमब्रवीत्। धर्मतो बुद्धितश्चैव बलेन च जितं मया।।

tataḥ kausalyamāhūya maithilo vākyamabravīt| dharmato buddhitaścaiva balena ca jitaṃ mayā||

Verse 24

अहं त्वया चात्मगुणैर्जितः पार्थिवसत्तम। आत्मानमनवज्ञाय जितवद्वर्ततां भवान्।। असांप्रतमनुचितम्।।

ahaṃ tvayā cātmaguṇairjitaḥ pārthivasattama| ātmānamanavajñāya jitavadvartatāṃ bhavān|| asāṃpratamanucitam||

Verse 25

नावमन्यामि ते बुद्धिं नावमन्ये च पौरुषम्। नावमन्ये जयामीति जितवद्वर्ततां भवान्।।

nāvamanyāmi te buddhiṃ nāvamanye ca pauruṣam| nāvamanye jayāmīti jitavadvartatāṃ bhavān||

Verse 26

यथावत्पूजितो राजन्गृहं गन्तासि मे गृहात्। ततः संपूज्य तौ विप्रं विश्वस्तौ जग्मतुर्गृहान्।।

yathāvatpūjito rājangṛhaṃ gantāsi me gṛhāt| tataḥ saṃpūjya tau vipraṃ viśvastau jagmaturgṛhān||

Verse 27

वैदेहस्त्वथ कौसल्यं प्रवेश्य गृहमञ्जसा। प्राद्यार्ध्यमधुपर्कैस्तं पूजार्हं प्रत्यपूजयत्।।

vaidehastvatha kausalyaṃ praveśya gṛhamañjasā| prādyārdhyamadhuparkaistaṃ pūjārhaṃ pratyapūjayat||

Verse 28

ददौ दुहितरं चास्मै रत्नानि विविधानि च। एष राज्ञां परो धर्मः समौ जयपराजयौ।।

dadau duhitaraṃ cāsmai ratnāni vividhāni ca| eṣa rājñāṃ paro dharmaḥ samau jayaparājayau||