Adhyaya 108

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति मातृपितृगुरुमहिमानुवर्णनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच महानयं धर्मपथो बहुशाखश्च भारत। किंस्विदेवेह धर्माणामनुष्ठेयतमं मतम्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati mātṛpitṛgurumahimānuvarṇanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca mahānayaṃ dharmapatho bahuśākhaśca bhārata| kiṃsvideveha dharmāṇāmanuṣṭheyatamaṃ matam||

Verse 2

किं कार्यं सर्वभूतानां गरीयो भवतो मतम्। यथाऽहं परमं धर्ममिह च प्रेत्य चाप्नुयाम्।।

kiṃ kāryaṃ sarvabhūtānāṃ garīyo bhavato matam| yathā'haṃ paramaṃ dharmamiha ca pretya cāpnuyām||

Verse 3

भीष्म उवाच। मातापित्रोर्गुरूणां च पूजा बहुमता मम। अत्र वर्तन्नरो लोकान्यशश्च महदश्नुते।।

bhīṣma uvāca| mātāpitrorgurūṇāṃ ca pūjā bahumatā mama| atra vartannaro lokānyaśaśca mahadaśnute||

Verse 4

यदेते ह्यनुजानीयुः कर्म तात सुपूजिताः। धर्मं धर्मविरुद्धं वा तत्कर्तव्यं युधिष्ठिर।।

yadete hyanujānīyuḥ karma tāta supūjitāḥ| dharmaṃ dharmaviruddhaṃ vā tatkartavyaṃ yudhiṣṭhira||

Verse 5

न तैरभ्यननुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत्। यं मे तेऽभ्यनुजानीयुः स धर्म इति निश्चयः।।

na tairabhyananujñāto dharmamanyaṃ samācaret| yaṃ me te'bhyanujānīyuḥ sa dharma iti niścayaḥ||

Verse 6

एत एव त्रयो लोका एत एवाश्रमास्त्रयः। एत एव त्रयो वेदा एत एव त्रयोऽग्नयः।।

eta eva trayo lokā eta evāśramāstrayaḥ| eta eva trayo vedā eta eva trayo'gnayaḥ||

Verse 7

पिता वै गार्हपत्योऽग्निर्माताऽग्निर्दक्षिणः स्मृतः। गुरुराहवनीयस्तु साऽग्नित्रेता गरीयसी।।

pitā vai gārhapatyo'gnirmātā'gnirdakṣiṇaḥ smṛtaḥ| gururāhavanīyastu sā'gnitretā garīyasī||

Verse 8

त्रिष्वप्रमाद्यन्नेतेषु त्रील्लोँकानपि जेष्यसि। पितृवृत्त्या त्विमं लोकं मातृवृत्त्या तथा परम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि अष्टाधिकशततमोऽध्यायः।। 108।।

triṣvapramādyanneteṣu trīllo~kānapi jeṣyasi| pitṛvṛttyā tvimaṃ lokaṃ mātṛvṛttyā tathā param|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi aṣṭādhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 108||

Verse 9

ब्रह्मलोकं गुरोर्वृत्त्या नियमेन तरिष्यसि। सम्यगेतेषु वर्तस्व त्रिषु लोकेषु भारत।।

brahmalokaṃ gurorvṛttyā niyamena tariṣyasi| samyageteṣu vartasva triṣu lokeṣu bhārata||

Verse 10

यशः प्राप्स्यसि भद्रं ते धर्मं च सुमहाफलम्। नैतानतिशयीथास्त्वं नात्यश्नीथा न दूषयेः।।

yaśaḥ prāpsyasi bhadraṃ te dharmaṃ ca sumahāphalam| naitānatiśayīthāstvaṃ nātyaśnīthā na dūṣayeḥ||

Verse 11

नित्यं परिचरेश्चैव तद्वै सुकृतमुत्तमम्। कीर्ति पुण्यं यशो लोकान्प्राप्स्यसे त्वं जनाधिप।।

nityaṃ paricareścaiva tadvai sukṛtamuttamam| kīrti puṇyaṃ yaśo lokānprāpsyase tvaṃ janādhipa||

Verse 12

सर्वे तस्यादृता लोका यस्यैते त्रय आदृताः। अनादृतास्तु यस्यैते सर्वास्तस्याफलाः क्रियाः।।

sarve tasyādṛtā lokā yasyaite traya ādṛtāḥ| anādṛtāstu yasyaite sarvāstasyāphalāḥ kriyāḥ||

Verse 13

न चायं न परो लोको न यशस्तस्य भारत। अमानिता नित्यमेव यस्यैते गुरवस्त्रयः।।

na cāyaṃ na paro loko na yaśastasya bhārata| amānitā nityameva yasyaite guravastrayaḥ||

Verse 14

न चास्मिन्न परे लोके यशस्तस्य प्रकाशते। यच्चान्यदपि कल्याणं पारत्रं समुदाहृतम्।।

na cāsminna pare loke yaśastasya prakāśate| yaccānyadapi kalyāṇaṃ pāratraṃ samudāhṛtam||

Verse 15

तेभ्य एव हि यत्सर्वं कृत्यं यन्निसृजाम्यहम्। तदासीन्मे शतगुणं सहस्रगुणमेव च। तस्मान्मे संप्रकाशन्ते त्रयो लोका युधिष्ठिर।।

tebhya eva hi yatsarvaṃ kṛtyaṃ yannisṛjāmyaham| tadāsīnme śataguṇaṃ sahasraguṇameva ca| tasmānme saṃprakāśante trayo lokā yudhiṣṭhira||

Verse 16

दशैव तु सदाऽऽचार्यः श्रोत्रियानधितिष्ठति। दशाचार्यानुपाध्याय उपाध्यायान्पिता दश।।

daśaiva tu sadā''cāryaḥ śrotriyānadhitiṣṭhati| daśācāryānupādhyāya upādhyāyānpitā daśa||

Verse 17

पितॄन्दश तु मातैका सर्वां वा पृथिवीमपि। गुरुत्वेनाभिभवति नास्ति मातृसमो गुरुः।।

pitṝndaśa tu mātaikā sarvāṃ vā pṛthivīmapi| gurutvenābhibhavati nāsti mātṛsamo guruḥ||

Verse 18

गुरुर्गरीयान्पितृतो मातृतश्चेति मे मतिः। उभौ हि मातापितरौ जन्मन्येवोपयुज्यतः।।

gururgarīyānpitṛto mātṛtaśceti me matiḥ| ubhau hi mātāpitarau janmanyevopayujyataḥ||

Verse 19

शरीरमेतौ सृजतः पिता माता च भारत। आचार्यशिष्टा या जातिः सासम्यगजरामरा।।

śarīrametau sṛjataḥ pitā mātā ca bhārata| ācāryaśiṣṭā yā jātiḥ sāsamyagajarāmarā||

Verse 20

अवध्या हि सदा माता पिता चाप्युपचारिणौ।।

avadhyā hi sadā mātā pitā cāpyupacāriṇau||

Verse 21

न स दुष्यति तत्कृत्वा न च ते दूषयन्ति तम्। धर्माय यतमानानां विदुर्देवाः सहर्षिभिः।। वृत्त्या पूज्या।।

na sa duṣyati tatkṛtvā na ca te dūṣayanti tam| dharmāya yatamānānāṃ vidurdevāḥ saharṣibhiḥ|| vṛttyā pūjyā||

Verse 22

य आवृणोत्यवितथेन कर्मणा ऋतं ब्रुवन्नमृतं संप्रयच्छन्। तं मन्येथाः पितरं मातरं च तस्मै न द्रुह्येत्कृतमस्य जानन्।। तत् वध्यानामपि तेषां अवधं कृत्वा। ते आराधिनोऽपि पितृमातृगुरवः अवधेन नैनं दूषयन्ति। राज्य हि वध्यानामवधे दुष्यति तद्वन्नात्रेत्यर्थः। धर्माय दुष्टानामपि पित्रादीनां पालनाय यतमानानां यतमानान्देवा अप्यनुग्राह्यत्वेन विदुः।।

ya āvṛṇotyavitathena karmaṇā ṛtaṃ bruvannamṛtaṃ saṃprayacchan| taṃ manyethāḥ pitaraṃ mātaraṃ ca tasmai na druhyetkṛtamasya jānan|| tat vadhyānāmapi teṣāṃ avadhaṃ kṛtvā| te ārādhino'pi pitṛmātṛguravaḥ avadhena nainaṃ dūṣayanti| rājya hi vadhyānāmavadhe duṣyati tadvannātretyarthaḥ| dharmāya duṣṭānāmapi pitrādīnāṃ pālanāya yatamānānāṃ yatamānāndevā apyanugrāhyatvena viduḥ||

Verse 23

स्तथैव तेषां गुरवोऽभ्यर्चनीयाः।।

stathaiva teṣāṃ guravo'bhyarcanīyāḥ||

Verse 24

तस्मात्पूजयितव्याश्च संविभज्याश्च यत्नतः। गुरवोऽर्चयितव्याश्च पुराणं धर्ममिच्छता।।

tasmātpūjayitavyāśca saṃvibhajyāśca yatnataḥ| guravo'rcayitavyāśca purāṇaṃ dharmamicchatā||

Verse 25

येन प्रीणन्ति पितरस्तेन प्रीतः प्रजापतिः। प्रीणाति जननीयेन पृथिवी तेन पूजिता।।

yena prīṇanti pitarastena prītaḥ prajāpatiḥ| prīṇāti jananīyena pṛthivī tena pūjitā||

Verse 26

येन प्रीणात्युपाध्यायस्तेन स्याद्ब्रह्म पूजितम्। मातृतः पितृतश्चैव तस्मात्पूज्यतमो गुरुः।।

yena prīṇātyupādhyāyastena syādbrahma pūjitam| mātṛtaḥ pitṛtaścaiva tasmātpūjyatamo guruḥ||

Verse 27

ऋषयश्च हि देवाश्च प्रीयन्ते पितृभिः सह। पूज्यमानेषु गुरुषु तस्मात्पूज्यतमो गुरुः।।

ṛṣayaśca hi devāśca prīyante pitṛbhiḥ saha| pūjyamāneṣu guruṣu tasmātpūjyatamo guruḥ||

Verse 28

केनचिन्न च वृत्तेन ह्यवज्ञेयो गुरुर्भवेत्। न च माता न च पितो तादृशो यादृशो गुरुः।।

kenacinna ca vṛttena hyavajñeyo gururbhavet| na ca mātā na ca pito tādṛśo yādṛśo guruḥ||

Verse 29

न तेऽवमानमर्हन्ति न तेषां दूषयेत्कृतम्। गुरूणामेव सत्कारं विदुर्देवाः सहर्षिभिः।।

na te'vamānamarhanti na teṣāṃ dūṣayetkṛtam| gurūṇāmeva satkāraṃ vidurdevāḥ saharṣibhiḥ||

Verse 30

उपाध्यायं पितरं मातरं च ये विद्रुह्यन्ते मनसा कर्मणा वा। तेषां पापं भ्रूणहत्याविशिष्टं तस्मान्नान्यः पापकृदस्ति लोके।।

upādhyāyaṃ pitaraṃ mātaraṃ ca ye vidruhyante manasā karmaṇā vā| teṣāṃ pāpaṃ bhrūṇahatyāviśiṣṭaṃ tasmānnānyaḥ pāpakṛdasti loke||

Verse 31

भृतो भर्तारं यो न विभिर्ति पुत्रः स्वयोनिजः पितरं मातरं च। तस्य पापं भ्रूणहत्याविषिष्टं तस्मान्नान्यः पापकृदस्ति लोके।।

bhṛto bhartāraṃ yo na vibhirti putraḥ svayonijaḥ pitaraṃ mātaraṃ ca| tasya pāpaṃ bhrūṇahatyāviṣiṣṭaṃ tasmānnānyaḥ pāpakṛdasti loke||

Verse 32

मित्रद्रुहः कृतघ्नस्य स्त्रीघ्नस्य पिशुनस्य च। चतुर्णामपि चैतेषां निष्कृतिं नानुशुश्रुम्।। आवृणोति अनुगृह्णाति। कर्मणा प्रवचनेन। ऋतं वेदम्।।

mitradruhaḥ kṛtaghnasya strīghnasya piśunasya ca| caturṇāmapi caiteṣāṃ niṣkṛtiṃ nānuśuśrum|| āvṛṇoti anugṛhṇāti| karmaṇā pravacanena| ṛtaṃ vedam||

Verse 33

एतत्सर्वं मनुनिर्देशदृष्टं यत्कर्तव्यं पुरुषेणेह किंचित्। एतच्छ्रेयो नान्यदस्माद्विशिष्टं सर्वान्धर्माननुसृत्यैतदुक्तम्।। स्त्रीघ्नस्य गुरुधातिनः इति झ. पाठः।।

etatsarvaṃ manunirdeśadṛṣṭaṃ yatkartavyaṃ puruṣeṇeha kiṃcit| etacchreyo nānyadasmādviśiṣṭaṃ sarvāndharmānanusṛtyaitaduktam|| strīghnasya gurudhātinaḥ iti jha. pāṭhaḥ||