Adhyaya 105

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति राज्ञां शत्रुजयोपायप्रतिपादककौसल्यकालकवृक्षीयसंवादानुवादः।। 1।। मुनिरुवाच। अथ चेत्पौरुषं किंचित्क्षत्रियात्मनि पश्यसि। ब्रवीम्यहं तु ते नीतिं राज्यस्य प्रतिपत्तये।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati rājñāṃ śatrujayopāyapratipādakakausalyakālakavṛkṣīyasaṃvādānuvādaḥ|| 1|| muniruvāca| atha cetpauruṣaṃ kiṃcitkṣatriyātmani paśyasi| bravīmyahaṃ tu te nītiṃ rājyasya pratipattaye||

Verse 2

तां चच्छक्ष्यस्यनुष्ठातुं कर्म चैव करिष्यसि। शृणु सर्वमशेषेण यत्ते वक्ष्यामि तत्त्वतः।।

tāṃ cacchakṣyasyanuṣṭhātuṃ karma caiva kariṣyasi| śṛṇu sarvamaśeṣeṇa yatte vakṣyāmi tattvataḥ||

Verse 3

आचरिष्यसि चेत्कर्म महतोऽर्थानवाप्स्यसि। राज्यं वा राज्यमन्त्रं वा महतीं वा पुनः श्रियम्। यद्येतद्रोचते राजन्पुनर्ब्रूहि ब्रवीमि ते।।

ācariṣyasi cetkarma mahato'rthānavāpsyasi| rājyaṃ vā rājyamantraṃ vā mahatīṃ vā punaḥ śriyam| yadyetadrocate rājanpunarbrūhi bravīmi te||

Verse 4

राजोवाच। ब्रवीतु भगवान्नीतिमभिपन्नोऽस्म्यधीहि भो। अमोघ एव मेऽद्यास्तु त्वया सह समागमः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि पञ्चाधिकशततमोऽध्यायः।। 105।।

rājovāca| bravītu bhagavānnītimabhipanno'smyadhīhi bho| amogha eva me'dyāstu tvayā saha samāgamaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi pañcādhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 105||

Verse 5

मुनिरुवाच। हित्वा मानं च दम्भं च क्रोधं हर्ष भयं तथा। प्रत्यमित्राणि सेवस्व प्रणिपत्य कृताञ्जलिः। तमुत्तमेन शौचेन कर्मणा चावधारय।।

muniruvāca| hitvā mānaṃ ca dambhaṃ ca krodhaṃ harṣa bhayaṃ tathā| pratyamitrāṇi sevasva praṇipatya kṛtāñjaliḥ| tamuttamena śaucena karmaṇā cāvadhāraya||

Verse 6

दातुमर्हति ते वित्तं वैदेहः सत्यविक्रमः। प्रमाणं सर्वभूतेषु प्रग्रहं च गमिष्यसि।। अभिपन्नोऽस्मि पौरुषेणेति शेषः।।

dātumarhati te vittaṃ vaidehaḥ satyavikramaḥ| pramāṇaṃ sarvabhūteṣu pragrahaṃ ca gamiṣyasi|| abhipanno'smi pauruṣeṇeti śeṣaḥ||

Verse 7

ततः सहायान्सोत्साहाँल्लप्स्यसेऽव्यसनाञ्शुचीन्। वर्तमानः स्वशास्त्रे वै संयतात्मा जितेन्द्रियः। अभ्युद्धरति चात्मानं प्रसादयति च प्रजाः।। प्रमाणं विश्वासम्।।

tataḥ sahāyānsotsāhā~llapsyase'vyasanāñśucīn| vartamānaḥ svaśāstre vai saṃyatātmā jitendriyaḥ| abhyuddharati cātmānaṃ prasādayati ca prajāḥ|| pramāṇaṃ viśvāsam||

Verse 8

तेनैव त्वं धृतिमता श्रीमता चापि सत्कृतः। प्रमाणं सर्वभूतेषु गत्वा च ग्रहणं महत्।। स्वशास्त्रे नीतिशास्त्रे।।

tenaiva tvaṃ dhṛtimatā śrīmatā cāpi satkṛtaḥ| pramāṇaṃ sarvabhūteṣu gatvā ca grahaṇaṃ mahat|| svaśāstre nītiśāstre||

Verse 9

ततः सुहृद्बलं लब्ध्वा मन्त्रयित्वा सुमन्त्रितम्। सान्त्वेन भेदयित्वाऽरीन्बिल्वं बिल्वेन शातय। परैर्वा संविदं कृत्वा बलमप्यस्य घातय।।

tataḥ suhṛdbalaṃ labdhvā mantrayitvā sumantritam| sāntvena bhedayitvā'rīnbilvaṃ bilvena śātaya| parairvā saṃvidaṃ kṛtvā balamapyasya ghātaya||

Verse 10

अलभ्या ये शुभा भावाः स्त्रियश्चाच्छादनानि च। शय्यासनानि यानानि महार्हाणि गृहाणि च।।

alabhyā ye śubhā bhāvāḥ striyaścācchādanāni ca| śayyāsanāni yānāni mahārhāṇi gṛhāṇi ca||

Verse 11

पक्षिणो मृगजातानि रसगन्धाः फलानि च। तेष्वेव सज्जयेथास्त्वं यथा नश्येत्स्वयं परः।।

pakṣiṇo mṛgajātāni rasagandhāḥ phalāni ca| teṣveva sajjayethāstvaṃ yathā naśyetsvayaṃ paraḥ||

Verse 12

यद्येवं प्रतिषेद्धव्यो यद्युपेक्षणमर्हति। सदैव राजशार्दूल विदुषा हितमिच्छता। न जातु विवृतः कार्यः शत्रुः सुनयमिच्छता।।

yadyevaṃ pratiṣeddhavyo yadyupekṣaṇamarhati| sadaiva rājaśārdūla viduṣā hitamicchatā| na jātu vivṛtaḥ kāryaḥ śatruḥ sunayamicchatā||

Verse 13

वसस्व पुरमामित्रं विषये मित्रसंमतः। भजस्व श्वेतकाकीयैर्मित्रधर्ममनथैकैः।। ग्रहणं आदरम्।।

vasasva puramāmitraṃ viṣaye mitrasaṃmataḥ| bhajasva śvetakākīyairmitradharmamanathaikaiḥ|| grahaṇaṃ ādaram||

Verse 14

आरम्भांश्चास्य महतो दुष्करान्संप्रयोजय। नदीबन्धविभेदांश्च बलवद्भिर्विरुध्यताम्।। श्वेतकाकीयैः श्वा च एतश्च काकश्च तेषामिति धर्माः। क्रमेण नित्यं जागरूकत्वभयचकितत्वपरेङ्गितज्ञत्वानि तैः उपायैः मित्रधर्मं भजस्व। श्वेत इत्यत्रोमाडोश्चेति पररूपम्। एतो मृगः।।

ārambhāṃścāsya mahato duṣkarānsaṃprayojaya| nadībandhavibhedāṃśca balavadbhirvirudhyatām|| śvetakākīyaiḥ śvā ca etaśca kākaśca teṣāmiti dharmāḥ| krameṇa nityaṃ jāgarūkatvabhayacakitatvapareṅgitajñatvāni taiḥ upāyaiḥ mitradharmaṃ bhajasva| śveta ityatromāḍośceti pararūpam| eto mṛgaḥ||

Verse 15

उद्यानानि महार्हाणि शयनान्यासनानि च। प्रीतिभोगमुखेनैव कोशमस्य विरोचय।।

udyānāni mahārhāṇi śayanānyāsanāni ca| prītibhogamukhenaiva kośamasya virocaya||

Verse 16

यज्ञदाने प्रशंसास्मै ब्राह्मणाननुवर्तय। ते त्वा प्रियं करिष्यन्ति तच्छेत्स्यन्ति वृका इव।।

yajñadāne praśaṃsāsmai brāhmaṇānanuvartaya| te tvā priyaṃ kariṣyanti tacchetsyanti vṛkā iva||

Verse 17

असंशयं पुण्यशीलाः प्राप्नोति परमां गतिम्। त्रिविष्टपे पुण्यतमं स्थानं प्राप्नोति शाश्वतम्।।

asaṃśayaṃ puṇyaśīlāḥ prāpnoti paramāṃ gatim| triviṣṭape puṇyatamaṃ sthānaṃ prāpnoti śāśvatam||

Verse 18

कोशक्षये त्वमित्राणां वशं कौसल्य गच्छति। उभयत्र प्रयुक्तस्य धर्मे चाधर्म एव च।। नदीवच्च विरोधांश्चेति झ. पाठः। तत्र आरम्भान्विरोधांश्च महानदीवद्दुस्तरानित्यर्थः।।

kośakṣaye tvamitrāṇāṃ vaśaṃ kausalya gacchati| ubhayatra prayuktasya dharme cādharma eva ca|| nadīvacca virodhāṃśceti jha. pāṭhaḥ| tatra ārambhānvirodhāṃśca mahānadīvaddustarānityarthaḥ||

Verse 19

फलार्थमूलमुच्छिद्यात्तेन नन्दन्ति शत्रवः। न चास्मै मानुषं कर्म दैवप्रस्योपवर्णय।। धर्माधर्माभ्यां कोशक्षये सति।।

phalārthamūlamucchidyāttena nandanti śatravaḥ| na cāsmai mānuṣaṃ karma daivaprasyopavarṇaya|| dharmādharmābhyāṃ kośakṣaye sati||

Verse 20

असंशयं दैवपरः क्षिप्रमेव विनश्यति। याजयैनं विश्वजिता सर्वस्वेन वियुज्यताम्।।

asaṃśayaṃ daivaparaḥ kṣiprameva vinaśyati| yājayainaṃ viśvajitā sarvasvena viyujyatām||

Verse 21

ततो गच्छत्यसिद्धार्थः पीडयानो महाजनम्। त्यागधर्मविदं पुण्यं कंचिदस्योपवर्णय।।

tato gacchatyasiddhārthaḥ pīḍayāno mahājanam| tyāgadharmavidaṃ puṇyaṃ kaṃcidasyopavarṇaya||

Verse 22

अपि त्यागं बुभूषेत कच्चिद्गच्छेदनामयम्। सिद्धेनौषधियोगेन सर्वशत्रुविनाशिना। गजानश्वान्मनुष्यांश्च कृतकैरुपघातय।।

api tyāgaṃ bubhūṣeta kaccidgacchedanāmayam| siddhenauṣadhiyogena sarvaśatruvināśinā| gajānaśvānmanuṣyāṃśca kṛtakairupaghātaya||

Verse 23

एते चान्ये च बहवो दम्भयोगाः सुचिन्तिताः। शक्या विपहता कर्तुं न क्लीबेन नृपात्मज।।

ete cānye ca bahavo dambhayogāḥ sucintitāḥ| śakyā vipahatā kartuṃ na klībena nṛpātmaja||