Adhyaya 104

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति कौसल्यकालकवृक्षीयसंवादानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। धार्मिकोऽर्थानसंप्राप्य राजामात्यैः प्रबाधितः। च्युतः कोशाच्च दण्डाच्च सुखमिच्छन्कथं चरेत्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati kausalyakālakavṛkṣīyasaṃvādānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| dhārmiko'rthānasaṃprāpya rājāmātyaiḥ prabādhitaḥ| cyutaḥ kośācca daṇḍācca sukhamicchankathaṃ caret||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्रायं क्षेमदर्शीय इतिहासोऽनुगीयते। तत्तेऽह संप्रवक्ष्यामि तन्निबोध युधिष्ठिर।।

bhīṣma uvāca| atrāyaṃ kṣemadarśīya itihāso'nugīyate| tatte'ha saṃpravakṣyāmi tannibodha yudhiṣṭhira||

Verse 3

क्षेमदर्शी नृपसुतो यत्र क्षीणबलः पुरा। मुनिं कालकवृक्षीयमाजमामेति नः श्रुतम्। तं पप्रच्छानुसंगृह्य कृच्छ्रामापदमास्थितः।।

kṣemadarśī nṛpasuto yatra kṣīṇabalaḥ purā| muniṃ kālakavṛkṣīyamājamāmeti naḥ śrutam| taṃ papracchānusaṃgṛhya kṛcchrāmāpadamāsthitaḥ||

Verse 4

अर्थेषु मागी पुरुष ईहमानः पुनः पुनः। अलब्ध्वा मद्विधो राज्यं ब्रह्मन्किं कर्तुमर्हति।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि चतुरधिकशततमोऽध्यायः।। 104।।

artheṣu māgī puruṣa īhamānaḥ punaḥ punaḥ| alabdhvā madvidho rājyaṃ brahmankiṃ kartumarhati|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi caturadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 104||

Verse 5

अन्यत्र मरणाद्दैन्यादन्यत्र परसंश्रयात्। क्षुद्रादन्यत्र चाचारात्तन्ममाचक्ष्व सत्तम।।

anyatra maraṇāddainyādanyatra parasaṃśrayāt| kṣudrādanyatra cācārāttanmamācakṣva sattama||

Verse 6

व्याधिनां चाभिपन्नस्य मानसेनेतरेण वा। बहुश्रुतः कृतप्रज्ञस्त्वद्विधः शरणं भवेत्।। भागी भागार्हः। ईहमानो यतमानः।।

vyādhināṃ cābhipannasya mānasenetareṇa vā| bahuśrutaḥ kṛtaprajñastvadvidhaḥ śaraṇaṃ bhavet|| bhāgī bhāgārhaḥ| īhamāno yatamānaḥ||

Verse 7

निर्विद्य हि नरः कामान्नियम्य सुखमेधते। त्वक्त्वा प्रीतिं च शोकं च लब्ध्वा बुद्धिमयं वसु।। इतरेण शारीरेण।।

nirvidya hi naraḥ kāmānniyamya sukhamedhate| tvaktvā prītiṃ ca śokaṃ ca labdhvā buddhimayaṃ vasu|| itareṇa śārīreṇa||

Verse 8

सुखमर्थाश्रयं येषामनुशोचामि तानहम्। मम ह्यर्थाः सुबहवो नष्टाः स्वप्नगता इव।।

sukhamarthāśrayaṃ yeṣāmanuśocāmi tānaham| mama hyarthāḥ subahavo naṣṭāḥ svapnagatā iva||

Verse 9

दुष्करं बत कुर्वन्ति महतोऽर्थांस्त्यजन्ति ये। वयं त्वेतान्परित्यक्तुमसतोऽपि न शक्नुमः।।

duṣkaraṃ bata kurvanti mahato'rthāṃstyajanti ye| vayaṃ tvetānparityaktumasato'pi na śaknumaḥ||

Verse 10

इमामवस्थां संप्राप्तं दीनमार्तं श्रिया च्युतम्। यदन्यत्सुखमस्तीह तद्ब्रह्मन्ननुशाधि माम्।।

imāmavasthāṃ saṃprāptaṃ dīnamārtaṃ śriyā cyutam| yadanyatsukhamastīha tadbrahmannanuśādhi mām||

Verse 11

कौसल्येनैवमुक्तस्तु राजपुत्रेण धीमता। मुनिः कालकवृक्षीयः प्रत्युवाच महाद्युतिः।।

kausalyenaivamuktastu rājaputreṇa dhīmatā| muniḥ kālakavṛkṣīyaḥ pratyuvāca mahādyutiḥ||

Verse 12

पुरस्तादेव ते बुद्धिरियं कार्या विजानतः। अनित्यं सर्वमेवैतदहं च मम चास्ति यत्।। निर्विद्य विरज्य। कामाद्विषयभोगात्। बुद्धिमयं वसु ज्ञानरूपं धनम्।।

purastādeva te buddhiriyaṃ kāryā vijānataḥ| anityaṃ sarvamevaitadahaṃ ca mama cāsti yat|| nirvidya virajya| kāmādviṣayabhogāt| buddhimayaṃ vasu jñānarūpaṃ dhanam||

Verse 13

यत्किंचिन्मन्यसेऽस्तीति सर्वं नास्तीति विद्धि तत्। एवं न व्यथते प्राज्ञः कृच्छ्रामप्यापदं गतः।। इयं निर्विद्यतीति श्लोकेन त्वया प्रोक्ता। अहं च यच्च ममाऽस्त्येतत्सर्वमनित्यमिति जानतस्ते त्वया।।

yatkiṃcinmanyase'stīti sarvaṃ nāstīti viddhi tat| evaṃ na vyathate prājñaḥ kṛcchrāmapyāpadaṃ gataḥ|| iyaṃ nirvidyatīti ślokena tvayā proktā| ahaṃ ca yacca mamā'styetatsarvamanityamiti jānataste tvayā||

Verse 14

यद्धि भूतं भविष्यच्च ध्रुवं तन्न भविष्यति। एवं विदितवेद्यस्त्वमनर्थेभ्यः प्रमोक्ष्यसे।।

yaddhi bhūtaṃ bhaviṣyacca dhruvaṃ tanna bhaviṣyati| evaṃ viditavedyastvamanarthebhyaḥ pramokṣyase||

Verse 15

ये च पूर्वसमारम्भा ये च पूर्वतरे परे। सर्वं नास्तीति ते चैव तज्ज्ञात्वा को नु संज्वरेत्।।

ye ca pūrvasamārambhā ye ca pūrvatare pare| sarvaṃ nāstīti te caiva tajjñātvā ko nu saṃjvaret||

Verse 16

भूत्वा च न भवत्येतदभूत्वा च भविष्यति। शोके न ह्यस्ति सामर्थ्यं शोचेत स कथं नरः।।

bhūtvā ca na bhavatyetadabhūtvā ca bhaviṣyati| śoke na hyasti sāmarthyaṃ śoceta sa kathaṃ naraḥ||

Verse 17

क्वनु तेऽद्य पिता राजन्क्वनु तेऽद्य पितामहः। न त्वं पश्यसि तानद्य न त्वां पश्यन्ति तेऽपि वा।।

kvanu te'dya pitā rājankvanu te'dya pitāmahaḥ| na tvaṃ paśyasi tānadya na tvāṃ paśyanti te'pi vā||

Verse 18

आत्मनोऽध्रुवतां पश्यंस्तांस्त्वं किमनुशोचसि। बुद्ध्या चैवानुबुद्ध्यस्व ध्रुवं हि न च विद्यते।।

ātmano'dhruvatāṃ paśyaṃstāṃstvaṃ kimanuśocasi| buddhyā caivānubuddhyasva dhruvaṃ hi na ca vidyate||

Verse 19

अहं च त्वं च नृपते सुहृदः शत्रवश्च ते। अवश्यं न भविष्यामः सर्वं च न भविष्यति।।

ahaṃ ca tvaṃ ca nṛpate suhṛdaḥ śatravaśca te| avaśyaṃ na bhaviṣyāmaḥ sarvaṃ ca na bhaviṣyati||

Verse 20

ये तु विंशतिवर्षा वै त्रिंशद्वर्षाश्च मानवाः। अर्वागेव हि ते सर्वे मरिष्यन्ति शरच्छतात्।।

ye tu viṃśativarṣā vai triṃśadvarṣāśca mānavāḥ| arvāgeva hi te sarve mariṣyanti śaracchatāt||

Verse 21

अपि चेन्महतो वित्तान्न प्रमुच्यते पूरुषः। नैतन्ममेति तन्मत्वा कुर्वीत प्रियमात्मनः।।

api cenmahato vittānna pramucyate pūruṣaḥ| naitanmameti tanmatvā kurvīta priyamātmanaḥ||

Verse 22

अनागतं यन्न ममेति विद्या दतिक्रान्तं यन्न ममेति विद्यात्। दिष्टं बलीय इति मन्यमाना स्ते पण्डितास्तत्सतां वृत्तिमाहुः।। नास्ति तुच्छत्वात्।।

anāgataṃ yanna mameti vidyā datikrāntaṃ yanna mameti vidyāt| diṣṭaṃ balīya iti manyamānā ste paṇḍitāstatsatāṃ vṛttimāhuḥ|| nāsti tucchatvāt||

Verse 23

अनाढ्याश्चापि जीवन्ति राज्यं चाप्यनुशासते। बुद्धिपौरुषसंपन्नास्त्वया तुल्याधिका जनाः।।

anāḍhyāścāpi jīvanti rājyaṃ cāpyanuśāsate| buddhipauruṣasaṃpannāstvayā tulyādhikā janāḥ||

Verse 24

न च त्वमिव शोचन्ति तस्मात्त्वमपि मा शुचः। किं न त्वं तैर्नरैः श्रेयांस्तुल्यो वा बुद्धिपौरुषैः।।

na ca tvamiva śocanti tasmāttvamapi mā śucaḥ| kiṃ na tvaṃ tairnaraiḥ śreyāṃstulyo vā buddhipauruṣaiḥ||

Verse 25

राजोवाच। यादृच्छिकं सर्वमासीत्तद्राज्यमिति चिन्तये। ह्रियते सर्वमेवेदं कालेन महता द्विज।। तन्निर्ममत्वम्।।

rājovāca| yādṛcchikaṃ sarvamāsīttadrājyamiti cintaye| hriyate sarvamevedaṃ kālena mahatā dvija|| tannirmamatvam||

Verse 26

तस्यैव ह्रियमाणस्य स्रोतसेव तपोधन। फलमेतत्प्रपश्यामि यथालब्धेन वर्तयन्।। यादृच्छिकमयत्नादागतम्।।

tasyaiva hriyamāṇasya srotaseva tapodhana| phalametatprapaśyāmi yathālabdhena vartayan|| yādṛcchikamayatnādāgatam||

Verse 27

मुनिरुवाच। अनागतमतीतं च याथातथ्यविनिश्चयात्। नानुशोचेत कौसल्य सर्वार्थेषु तथा भव।।

muniruvāca| anāgatamatītaṃ ca yāthātathyaviniścayāt| nānuśoceta kausalya sarvārtheṣu tathā bhava||

Verse 28

अवाप्यान्कामयन्नर्थान्नानवाप्यान्कदाचन। प्रत्युत्पन्नाननुभवन्मा शुचस्त्वमनागतान्।।

avāpyānkāmayannarthānnānavāpyānkadācana| pratyutpannānanubhavanmā śucastvamanāgatān||

Verse 29

यथालब्धोपपन्नार्थैस्तथा कौसल्य रंस्यसे। कच्चिच्छुद्धस्वभावेन श्रिया हीनो न शोचसि।।

yathālabdhopapannārthaistathā kausalya raṃsyase| kaccicchuddhasvabhāvena śriyā hīno na śocasi||

Verse 30

पुरस्ताद्भूतपूर्वत्वाद्धीनभोग्यो हि दुर्मतिः। धातारं गर्हते नित्यं लब्धार्थश्च न मृष्यते।। एतच्छोकाख्यं फलं यथालब्धेन वर्तयन् जीवन्नपि पश्यामि। यादृच्छिकस्य नाशेन जीवनालोपेऽपि शोको न नश्यतीत्यर्थः।।

purastādbhūtapūrvatvāddhīnabhogyo hi durmatiḥ| dhātāraṃ garhate nityaṃ labdhārthaśca na mṛṣyate|| etacchokākhyaṃ phalaṃ yathālabdhena vartayan jīvannapi paśyāmi| yādṛcchikasya nāśena jīvanālope'pi śoko na naśyatītyarthaḥ||

Verse 31

अनर्हानपि चैवान्यान्मन्यते श्रीमतो जनान्। एतस्मात्कारणादेतद्दुःखं भूयोऽनुवर्तते।।

anarhānapi caivānyānmanyate śrīmato janān| etasmātkāraṇādetadduḥkhaṃ bhūyo'nuvartate||

Verse 32

ईर्ष्याभिमानसंपन्ना राजन्पुरुषमानिनः। कच्चित्त्वं न तथा प्राज्ञ मत्सरी कोसलाधिप।।

īrṣyābhimānasaṃpannā rājanpuruṣamāninaḥ| kaccittvaṃ na tathā prājña matsarī kosalādhipa||

Verse 33

सहस्व श्रियमन्येषां यद्यपि त्वयि नास्ति सा। अन्यत्रापि सतीं लक्ष्मीं कुशला भुञ्जते नराः। अभिनिष्यन्दते देही श्रीभूतश्च द्विषज्जनात्।। न मृष्यते तैर्न संतुष्यति।।

sahasva śriyamanyeṣāṃ yadyapi tvayi nāsti sā| anyatrāpi satīṃ lakṣmīṃ kuśalā bhuñjate narāḥ| abhiniṣyandate dehī śrībhūtaśca dviṣajjanāt|| na mṛṣyate tairna saṃtuṣyati||

Verse 34

श्रियं च पुत्रपौत्रं च मनुष्या धर्मचारिणः। त्यागधर्मविदो धीराः स्वयमेव त्यजन्त्युत।।

śriyaṃ ca putrapautraṃ ca manuṣyā dharmacāriṇaḥ| tyāgadharmavido dhīrāḥ svayameva tyajantyuta||

Verse 35

त्यक्तं स्वायंभुवे वंशे शुभेन भरतेन च। नानारत्नसमाकीर्णं राज्यं स्फीतमिति श्रुतम्।।

tyaktaṃ svāyaṃbhuve vaṃśe śubhena bharatena ca| nānāratnasamākīrṇaṃ rājyaṃ sphītamiti śrutam||

Verse 36

तथाऽन्यैर्भूमिपालैश्च त्यक्तं राज्यं महोदयम्। त्यक्त्वा राज्यानि ते सर्वे वने वन्यफलाशिनः। गताश्च तपसः पारं दुःखस्यान्तं च भूमिपा।।

tathā'nyairbhūmipālaiśca tyaktaṃ rājyaṃ mahodayam| tyaktvā rājyāni te sarve vane vanyaphalāśinaḥ| gatāśca tapasaḥ pāraṃ duḥkhasyāntaṃ ca bhūmipā||

Verse 37

बहुसंकुसुकं दृष्ट्वा विधित्सासाधनेन च। तथान्ये संत्यजन्त्येव मत्वा परमदुर्लभम्।। अन्यत्र शत्रौ। कुशला निर्मत्सराः। अभिनिष्यदन्ते प्रस्रवति।।

bahusaṃkusukaṃ dṛṣṭvā vidhitsāsādhanena ca| tathānye saṃtyajantyeva matvā paramadurlabham|| anyatra śatrau| kuśalā nirmatsarāḥ| abhiniṣyadante prasravati||

Verse 38

त्वं पुनः प्राज्ञरूपः सन्कृपणं परितप्यसे। अकाम्यान्कामयानोऽर्थान्पराधीनानुपद्रवान्।। विधित्सा क्रियाणामनुपरमस्तेन साधनेन च संकुसुकमस्थिरम्।।

tvaṃ punaḥ prājñarūpaḥ sankṛpaṇaṃ paritapyase| akāmyānkāmayāno'rthānparādhīnānupadravān|| vidhitsā kriyāṇāmanuparamastena sādhanena ca saṃkusukamasthiram||

Verse 39

तां बुद्धिमनुविज्ञाय त्वमेवैनान्परित्यज। अनर्थाश्चार्थरूपेण ह्यर्थाश्चानर्थरूपिणः।। उपद्रवानस्थिरान्।।

tāṃ buddhimanuvijñāya tvamevainānparityaja| anarthāścārtharūpeṇa hyarthāścānartharūpiṇaḥ|| upadravānasthirān||

Verse 40

अर्थायैव हि केषांचिद्धननाशा भवन्त्युत। अनित्यं तत्सुखं मत्वा श्रियमन्ये न लिप्सते।। अर्थरूपेण भासमानाः।।

arthāyaiva hi keṣāṃciddhananāśā bhavantyuta| anityaṃ tatsukhaṃ matvā śriyamanye na lipsate|| artharūpeṇa bhāsamānāḥ||

Verse 41

रममाणः श्रिया कश्चिन्नान्यच्छ्रेयोऽभिमन्यते। तथा तस्येहमानस्य संरम्भोऽपि विनश्यति।। आद्यस्योदाहरणं अर्थायेति।।

ramamāṇaḥ śriyā kaścinnānyacchreyo'bhimanyate| tathā tasyehamānasya saṃrambho'pi vinaśyati|| ādyasyodāharaṇaṃ arthāyeti||

Verse 42

कृच्छ्राल्लब्धमभिप्रेतं यथा कौसल्य नश्यति। तदा निर्विद्यते सोऽर्थात्परिभग्नक्रमो नरः।। द्वितीयस्योदाहरण रममाण इति।।

kṛcchrāllabdhamabhipretaṃ yathā kausalya naśyati| tadā nirvidyate so'rthātparibhagnakramo naraḥ|| dvitīyasyodāharaṇa ramamāṇa iti||

Verse 43

अनित्यां तां श्रियं मत्वा श्रियं वा कः परीप्सति।।

anityāṃ tāṃ śriyaṃ matvā śriyaṃ vā kaḥ parīpsati||

Verse 44

धर्ममेकेऽभिपद्यन्ते कल्याणाभिजना नराः। परत्र सुखमिच्छन्तो निर्विद्येयुश्च लौकिकात्।।

dharmameke'bhipadyante kalyāṇābhijanā narāḥ| paratra sukhamicchanto nirvidyeyuśca laukikāt||

Verse 45

जीवितं संत्यजन्त्येके धनलोभपरा नराः। न जीवितार्थं मन्यन्ते पुरुषा हि धनादृते।।

jīvitaṃ saṃtyajantyeke dhanalobhaparā narāḥ| na jīvitārthaṃ manyante puruṣā hi dhanādṛte||

Verse 46

पश्य चैषां कृपणतां पश्य चैषामबुद्धिताम्। अध्रुवे जीविते मोहादर्थतृष्णामुपाश्रिताः।।

paśya caiṣāṃ kṛpaṇatāṃ paśya caiṣāmabuddhitām| adhruve jīvite mohādarthatṛṣṇāmupāśritāḥ||

Verse 47

संचये च विनाशान्ते मरणान्ते च जीविते। संयोगे च वियोगान्ते कोनु विप्रणयेन्मनः।। परिभग्नकमो नष्टारम्भः।।

saṃcaye ca vināśānte maraṇānte ca jīvite| saṃyoge ca viyogānte konu vipraṇayenmanaḥ|| paribhagnakamo naṣṭārambhaḥ||

Verse 48

धनं वा पुरुषो राजन्पुरुषं वा पुनर्धनम्। अवश्यं प्रजहात्येव तद्विद्वान्कोनु संज्वरेत्।।

dhanaṃ vā puruṣo rājanpuruṣaṃ vā punardhanam| avaśyaṃ prajahātyeva tadvidvānkonu saṃjvaret||

Verse 49

अन्यत्रोपनता ह्यापत्पुरुषं तोषयत्युत। तेन शान्तिं न लभते नाहमेवेति कारणात्।।

anyatropanatā hyāpatpuruṣaṃ toṣayatyuta| tena śāntiṃ na labhate nāhameveti kāraṇāt||

Verse 50

अन्येषामपि नश्यन्ति सुहृदश्च धनानि च। पश्य बुद्ध्या मनुष्याणां तुल्यामापदमात्मनः। नियच्छ यच्छ संयच्छ इन्द्रियाणि मनस्तथा।। विप्रणयेद्दद्यात्।।

anyeṣāmapi naśyanti suhṛdaśca dhanāni ca| paśya buddhyā manuṣyāṇāṃ tulyāmāpadamātmanaḥ| niyaccha yaccha saṃyaccha indriyāṇi manastathā|| vipraṇayeddadyāt||

Verse 51

प्रतिषेद्धा न चाप्येषु दुर्बलेष्वहितेषु च।।

pratiṣeddhā na cāpyeṣu durbaleṣvahiteṣu ca||

Verse 52

प्राप्तिसृष्टेषु भावेषु व्यपकृष्टेष्वसंभवे। प्रज्ञानतृप्तो विक्रान्तस्त्वद्विधो नानुशोचति।। नियम्य सर्वं सङ्गं च इति ट. ड. पाठः।।

prāptisṛṣṭeṣu bhāveṣu vyapakṛṣṭeṣvasaṃbhave| prajñānatṛpto vikrāntastvadvidho nānuśocati|| niyamya sarvaṃ saṅgaṃ ca iti ṭa. ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 53

अल्पमिच्छन्नचपलो मृदुर्दान्तः सुसंस्थितः। ब्रह्मचर्योपपन्नश्च त्वद्विधो नैव मुह्यति।।

alpamicchannacapalo mṛdurdāntaḥ susaṃsthitaḥ| brahmacaryopapannaśca tvadvidho naiva muhyati||

Verse 54

न त्वेव जाल्मीं कापालीं वृत्तिमेषितुमर्हसि। नृशंसवृत्तिं पापिष्ठां दुःखां कापुरुषोचिताम्।।

na tveva jālmīṃ kāpālīṃ vṛttimeṣitumarhasi| nṛśaṃsavṛttiṃ pāpiṣṭhāṃ duḥkhāṃ kāpuruṣocitām||

Verse 55

अपि मूलफलाहारो रमस्वैको महावने। वाग्यतः संगृहीतात्मा सर्वभूतदयान्वितः।।

api mūlaphalāhāro ramasvaiko mahāvane| vāgyataḥ saṃgṛhītātmā sarvabhūtadayānvitaḥ||

Verse 56

सदृशं पण्डितस्यैतदीषादन्तेन हस्तिना। यदेको रमतेऽरण्ये यच्चाप्यल्पेन तुष्यति।।

sadṛśaṃ paṇḍitasyaitadīṣādantena hastinā| yadeko ramate'raṇye yaccāpyalpena tuṣyati||

Verse 57

महाह्रदः संक्षुभित आत्मनैव प्रसीदति। एवं नरः स्वत्मानैव कृतप्रज्ञः प्रसीदति।।

mahāhradaḥ saṃkṣubhita ātmanaiva prasīdati| evaṃ naraḥ svatmānaiva kṛtaprajñaḥ prasīdati||

Verse 58

एतदेवं गतस्याहं सुखं पश्यामि केवलम्। असंभवे श्रियो राजन्हीनस्य सचिवादिभिः। दैवे प्रतिनिविष्टे च किं श्रेयो मन्यते भवान्।।

etadevaṃ gatasyāhaṃ sukhaṃ paśyāmi kevalam| asaṃbhave śriyo rājanhīnasya sacivādibhiḥ| daive pratiniviṣṭe ca kiṃ śreyo manyate bhavān||