Adhyaya 103

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति शत्रुजयोपायादिप्रतिपादकेन्द्रबृहस्पतिसंवादानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। कथं मृदौ कथं तीक्ष्णे महापक्षे च भारत। अरौ वर्तेत नृपतिस्तन्मे ब्रूहि पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati śatrujayopāyādipratipādakendrabṛhaspatisaṃvādānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| kathaṃ mṛdau kathaṃ tīkṣṇe mahāpakṣe ca bhārata| arau varteta nṛpatistanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। बृहस्पतेश्च संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| bṛhaspateśca saṃvādamindrasya ca yudhiṣṭhira||

Verse 3

बृहस्पतिं देवपतिरभिवाद्य कृताञ्जलिः। उपसंगम्य पप्रच्छ वासवः परवीरहा।।

bṛhaspatiṃ devapatirabhivādya kṛtāñjaliḥ| upasaṃgamya papraccha vāsavaḥ paravīrahā||

Verse 4

अहितेषु कथं ब्रह्मन्प्रवर्तेयमतन्द्रितः। असमुछिद्य चैवैतान्नियच्छेयमुपायतः।।

ahiteṣu kathaṃ brahmanpravarteyamatandritaḥ| asamuchidya caivaitānniyaccheyamupāyataḥ||

Verse 5

सेनयोर्थ्यतिषङ्गे च जयः साधारणो भवेत्। किं कुर्वाणं न मां जह्याज्ज्वलिता श्रीः प्रतापिनी।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि त्र्यधिकशततमोऽध्यायः।। 103।।

senayorthyatiṣaṅge ca jayaḥ sādhāraṇo bhavet| kiṃ kurvāṇaṃ na māṃ jahyājjvalitā śrīḥ pratāpinī|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi tryadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 103||

Verse 6

ततो र्मार्थकामानां कुशलः प्रतिभानवान्। राजधर्मविधानज्ञः प्रत्युवाच पुरंदरम्।। व्यतिषङ्गे मिश्रणे युद्धे इत्यर्थः। साधारणोऽनियतः।।

tato rmārthakāmānāṃ kuśalaḥ pratibhānavān| rājadharmavidhānajñaḥ pratyuvāca puraṃdaram|| vyatiṣaṅge miśraṇe yuddhe ityarthaḥ| sādhāraṇo'niyataḥ||

Verse 7

न जा कलहेनेच्छेन्नियन्तुमपकारिणः। बालैर सवितं ह्येतद्यदमर्षो यदक्षमा।। प्रत्युवाच गुरुः।।

na jā kalahenecchenniyantumapakāriṇaḥ| bālaira savitaṃ hyetadyadamarṣo yadakṣamā|| pratyuvāca guruḥ||

Verse 8

न शत्रुर्विवृतः कार्यो वधमस्याभिकाङ्क्षता।।

na śatrurvivṛtaḥ kāryo vadhamasyābhikāṅkṣatā||

Verse 9

क्रोधं भयं च हर्षं च नियम्य स्वयमात्मनि। अमित्र पसेवेत विश्वस्तवदविश्वसन्।।

krodhaṃ bhayaṃ ca harṣaṃ ca niyamya svayamātmani| amitra paseveta viśvastavadaviśvasan||

Verse 10

प्रियमेव वदेन्नित्यं नाप्रियं किंचिदाचरेत्। विरमेच्छुष्कवैरेभ्यः कर्णजापं च वर्जयेत्।।

priyameva vadennityaṃ nāpriyaṃ kiṃcidācaret| viramecchuṣkavairebhyaḥ karṇajāpaṃ ca varjayet||

Verse 11

यथा वैतंसिको युक्तो द्विजानां सदृशस्वरः। तान्द्विजान्कुरुते वश्यांस्तथायुक्तो महीपतिः। वशं चोपनयेच्छत्रून्निहन्याच्च पुंरदर।। विवृतः सावधानः।।

yathā vaitaṃsiko yukto dvijānāṃ sadṛśasvaraḥ| tāndvijānkurute vaśyāṃstathāyukto mahīpatiḥ| vaśaṃ copanayecchatrūnnihanyācca puṃradara|| vivṛtaḥ sāvadhānaḥ||

Verse 12

न नित्यं परिभूयारीन्सुखं स्वपिति वासव। जागर्त्येव हि दुष्टात्मा संकरेऽग्निरिवोत्थितः।। वितसः पक्षिबन्धनोपायस्तदुपजीवी वैतंसिकः।।

na nityaṃ paribhūyārīnsukhaṃ svapiti vāsava| jāgartyeva hi duṣṭātmā saṃkare'gnirivotthitaḥ|| vitasaḥ pakṣibandhanopāyastadupajīvī vaitaṃsikaḥ||

Verse 13

न सन्निपातः कर्तव्यः सामान्ये विजये सति। विश्वास्यैवोपसंनम्यो वशे कृत्वा रिपुः प्रभो।। स्वपिति महीपतिरित्यनुकर्षः।।

na sannipātaḥ kartavyaḥ sāmānye vijaye sati| viśvāsyaivopasaṃnamyo vaśe kṛtvā ripuḥ prabho|| svapiti mahīpatirityanukarṣaḥ||

Verse 14

संप्रधार्य सहामात्यैर्मन्त्रविद्भिर्महात्मभिः। उपेक्ष्यमाणो विज्ञातो हृदयेनापराजितः। अथास्य प्रहरेत्काले विधेर्वित्तलितो यदा।। सामान्ये अनिश्चिते।।

saṃpradhārya sahāmātyairmantravidbhirmahātmabhiḥ| upekṣyamāṇo vijñāto hṛdayenāparājitaḥ| athāsya praharetkāle vidhervittalito yadā|| sāmānye aniścite||

Verse 15

दण्डं च दूषयेदस्य पुरुषैराप्तकारिभिः।। प्रहरेत्काले किंचिद्विचलिते पदे इति झ. पाठः।।

daṇḍaṃ ca dūṣayedasya puruṣairāptakāribhiḥ|| praharetkāle kiṃcidvicalite pade iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 16

आदिमध्यावसानज्ञान्प्रच्छन्नं च विचारयेत्। बलानि दूषयेदस्य जानन्नेव प्रमाणतः।।

ādimadhyāvasānajñānpracchannaṃ ca vicārayet| balāni dūṣayedasya jānanneva pramāṇataḥ||

Verse 17

भेदेनोपप्रदानेन संसृजेदौषधैस्तथा। न त्वेव खलु संसर्गं रोचयेदरिभिः सह।। किंचास्य दण्डं सेनां च भेदेन दूषयेत्सः।।

bhedenopapradānena saṃsṛjedauṣadhaistathā| na tveva khalu saṃsargaṃ rocayedaribhiḥ saha|| kiṃcāsya daṇḍaṃ senāṃ ca bhedena dūṣayetsaḥ||

Verse 18

दीर्घकालमपीक्षेत्त निग्राह्या एव शत्रवः। कालकाङ्गी च युक्तः सन्नुपासीत शचीपते।।

dīrghakālamapīkṣetta nigrāhyā eva śatravaḥ| kālakāṅgī ca yuktaḥ sannupāsīta śacīpate||

Verse 19

तथा प्रियं च वक्तव्यं यथा विस्रम्भमाप्नुयात्। न सद्योऽरीन्विहन्याच्च द्रष्टव्यो विजयो ध्रुवः। भूयः शल्यं घटयति नवं च कुरुते व्रणम्।।

tathā priyaṃ ca vaktavyaṃ yathā visrambhamāpnuyāt| na sadyo'rīnvihanyācca draṣṭavyo vijayo dhruvaḥ| bhūyaḥ śalyaṃ ghaṭayati navaṃ ca kurute vraṇam||

Verse 20

प्राप्ते च प्रहरेत्काले न च संवर्तते पुनः। हन्तुकामस्य देवेन्द्र पुरुषस्य रिपून्प्रति।। औषधैर्विषादिभिः।।

prāpte ca praharetkāle na ca saṃvartate punaḥ| hantukāmasya devendra puruṣasya ripūnprati|| auṣadhairviṣādibhiḥ||

Verse 21

यं हि कालो व्यतिक्रामेत्पुरुषं कालकाङ्क्षिणम्। दुर्लभः स पुनस्तेन कालः कर्म चिकीर्षता।।

yaṃ hi kālo vyatikrāmetpuruṣaṃ kālakāṅkṣiṇam| durlabhaḥ sa punastena kālaḥ karma cikīrṣatā||

Verse 22

औजस्यं जनयेदेव संगृह्णन्साधुसंमतम्। कालेन साधयेत्कृत्यमप्राप्तो न हि पीडयेत्।।

aujasyaṃ janayedeva saṃgṛhṇansādhusaṃmatam| kālena sādhayetkṛtyamaprāpto na hi pīḍayet||

Verse 23

विहाय कामं क्रोधं च तथाऽहंकारमेव च। युक्तो विवरमन्विच्छेदहितानां सदा नृपः।।

vihāya kāmaṃ krodhaṃ ca tathā'haṃkārameva ca| yukto vivaramanvicchedahitānāṃ sadā nṛpaḥ||

Verse 24

मार्दवं दण्ड आलस्यं प्रमादश्च सुरोत्तम। मायाः सुविहिताः शक्र शातयन्त्यविचक्षणम्।।

mārdavaṃ daṇḍa ālasyaṃ pramādaśca surottama| māyāḥ suvihitāḥ śakra śātayantyavicakṣaṇam||

Verse 25

निहत्यैतानि चत्वारि मायां प्रतिविधाय च। ततः शक्नोति शत्रूणां प्रहर्तुमविचारयन्।। रिपून्प्रति हन्तुकामस्य।।

nihatyaitāni catvāri māyāṃ pratividhāya ca| tataḥ śaknoti śatrūṇāṃ prahartumavicārayan|| ripūnprati hantukāmasya||

Verse 26

यदेवैतेन शक्येत गुह्यं कर्तुं तदाऽऽचरेत्। यच्छन्ति सतिवा गुह्यं मिथो विश्रावयन्त्यपि।। चत्वारि मार्दवादीनि।।

yadevaitena śakyeta guhyaṃ kartuṃ tadā''caret| yacchanti sativā guhyaṃ mitho viśrāvayantyapi|| catvāri mārdavādīni||

Verse 27

अशक्यमिति कृत्वा वा ततोऽन्यैः संविदं चरेत्। ब्रह्मदण्डमदृष्टेषु दृष्टेषु चतुरङ्गिणीम्।। यच्छन्ति निगृह्णन्ति।।

aśakyamiti kṛtvā vā tato'nyaiḥ saṃvidaṃ caret| brahmadaṇḍamadṛṣṭeṣu dṛṣṭeṣu caturaṅgiṇīm|| yacchanti nigṛhṇanti||

Verse 28

भेदं च प्रथमं विद्यात्तूष्णीं दण्डं तथैव च। काले प्रयोजयेद्राजा तस्मिंस्तस्मिंस्तदातदा।।

bhedaṃ ca prathamaṃ vidyāttūṣṇīṃ daṇḍaṃ tathaiva ca| kāle prayojayedrājā tasmiṃstasmiṃstadātadā||

Verse 29

प्रणिपातं च गच्छेत काले शत्रोर्बलीयसः। युक्तोऽस्य वधमन्विच्छेदप्रमत्तः प्रमाद्यतः।।

praṇipātaṃ ca gaccheta kāle śatrorbalīyasaḥ| yukto'sya vadhamanvicchedapramattaḥ pramādyataḥ||

Verse 30

प्रणिपातेन दानेन वाचा मधुरया ब्रुवन्। अमित्रमुपसेवेत न च जातु विशङ्कयेत्।।

praṇipātena dānena vācā madhurayā bruvan| amitramupaseveta na ca jātu viśaṅkayet||

Verse 31

स्थानानि शङ्कितानां च नित्यमेव विवर्जयेत्। न च तेष्वाश्वसेद्राजा जाग्रतीह निराकृताः।।

sthānāni śaṅkitānāṃ ca nityameva vivarjayet| na ca teṣvāśvasedrājā jāgratīha nirākṛtāḥ||

Verse 32

न ह्यतो दुष्करं कर्म किंचिदस्ति सुरोत्तम। यथा विविधवृत्तानामैश्वर्यममराधिप।। अदृष्टेषु दूरस्थेषु ब्रह्मदण्डं पुरोहितद्वारमभिचारं प्रयुञ्जयात्। दृष्टे प्रत्यक्षशत्रौ चतुरङ्गिणीमपि प्रयुञ्ज्यात्।।

na hyato duṣkaraṃ karma kiṃcidasti surottama| yathā vividhavṛttānāmaiśvaryamamarādhipa|| adṛṣṭeṣu dūrastheṣu brahmadaṇḍaṃ purohitadvāramabhicāraṃ prayuñjayāt| dṛṣṭe pratyakṣaśatrau caturaṅgiṇīmapi prayuñjyāt||

Verse 33

तथा विविधशीलानामपि संभव उच्यते। प्रयतेद्योगमास्थाय मित्रामित्रानधारयन्।।

tathā vividhaśīlānāmapi saṃbhava ucyate| prayatedyogamāsthāya mitrāmitrānadhārayan||

Verse 34

मृदुमप्यवमन्यन्ते तीक्ष्णादुद्विजते जनः। मातीक्ष्णो मा मृदुर्भूस्त्वं तीक्ष्णो भव मृदुर्भव।।

mṛdumapyavamanyante tīkṣṇādudvijate janaḥ| mātīkṣṇo mā mṛdurbhūstvaṃ tīkṣṇo bhava mṛdurbhava||

Verse 35

यथा वप्रे वेगवति सर्वतः संप्लतोदके। नित्यं विचरणाद्वाधस्तथा राज्यं प्रमाद्यतः।। विविधवृत्तानां अस्थिराणाम्।।

yathā vapre vegavati sarvataḥ saṃplatodake| nityaṃ vicaraṇādvādhastathā rājyaṃ pramādyataḥ|| vividhavṛttānāṃ asthirāṇām||

Verse 36

न बहूनुपरुध्येत यौगपद्येन शात्रवान्। साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन च पुरंदर।।

na bahūnuparudhyeta yaugapadyena śātravān| sāmnā dānena bhedena daṇḍena ca puraṃdara||

Verse 37

एकैकमेषां निष्पिष्य शिष्टेषु निपुणं चरेत्। न तु शक्तोऽपि मेधावी सर्वानेवाचरेद्बुधः।।

ekaikameṣāṃ niṣpiṣya śiṣṭeṣu nipuṇaṃ caret| na tu śakto'pi medhāvī sarvānevācaredbudhaḥ||

Verse 38

यदा स्यान्महती सेना हयनागरथाकुला। पदातियन्त्रबहुला अनुरक्ता षडङ्गिनी।। वेगवति पूरे सति वप्रे तटे विचरणाद्विदारणाद्वाध इति योजना।।

yadā syānmahatī senā hayanāgarathākulā| padātiyantrabahulā anuraktā ṣaḍaṅginī|| vegavati pūre sati vapre taṭe vicaraṇādvidāraṇādvādha iti yojanā||

Verse 39

यदा बहुविधां वृद्धिं मन्येत प्रतियोगतः। तदा विवृत्य प्रहरेद्दस्यूनामविचारयन्।। षडङ्गिनी रथतुरगमातङ्गपदातिकोशवणिक्पथवती।।

yadā bahuvidhāṃ vṛddhiṃ manyeta pratiyogataḥ| tadā vivṛtya prahareddasyūnāmavicārayan|| ṣaḍaṅginī rathaturagamātaṅgapadātikośavaṇikpathavatī||

Verse 40

न साम दण्डोपनिषत्प्रशस्यते न मार्दवं शत्रुषु यात्रिकं सदा। न सस्यघातो न च संकरक्रिया न चापि भूयः प्रकृतेर्विचारणा।। विवृत्य प्रकटीभूय। दस्यूनां दस्यून्।।

na sāma daṇḍopaniṣatpraśasyate na mārdavaṃ śatruṣu yātrikaṃ sadā| na sasyaghāto na ca saṃkarakriyā na cāpi bhūyaḥ prakṛtervicāraṇā|| vivṛtya prakaṭībhūya| dasyūnāṃ dasyūn||

Verse 41

मायाविभेदानुपसर्जनानि वाचं तथैव प्रथमं प्रयोगात्। आप्तैर्मनुष्यैरुपचारयेत पुरेषु राष्ट्रेषु च संप्रयुक्तान्।। बलवति शत्रौ साम न प्रशस्यते किं तर्हि दण्डोपनिषत् रहस्यदण्डः। अत एव शत्रुषु मार्दवं पार्यन्तिकं न कार्यम्। नापि यात्रिकं सदा कार्यम्। जयस्यानि यतत्वात्। यात्रायां हि सस्यानां घातः। संकरक्रिया विषादिना जलादीनां नाशनम्। भूयः पुनः पुनः प्रकृते सप्तविधायाः विचारणा तस्मात्कपटपूर्वको दण्डएव श्रेयानित्यर्थः।।

māyāvibhedānupasarjanāni vācaṃ tathaiva prathamaṃ prayogāt| āptairmanuṣyairupacārayeta pureṣu rāṣṭreṣu ca saṃprayuktān|| balavati śatrau sāma na praśasyate kiṃ tarhi daṇḍopaniṣat rahasyadaṇḍaḥ| ata eva śatruṣu mārdavaṃ pāryantikaṃ na kāryam| nāpi yātrikaṃ sadā kāryam| jayasyāni yatatvāt| yātrāyāṃ hi sasyānāṃ ghātaḥ| saṃkarakriyā viṣādinā jalādīnāṃ nāśanam| bhūyaḥ punaḥ punaḥ prakṛte saptavidhāyāḥ vicāraṇā tasmātkapaṭapūrvako daṇḍaeva śreyānityarthaḥ||

Verse 42

पुराऽपि चैताननुसृत्य भूमिपाः पुरेषु भोगानखिलाञ्जयन्ति पुरेषु नीतिं विहितां यथाविधि प्रयोजयन्तो बलवृत्रसूदन।। मायाविभेदान्नानाविधा मायाः प्रयुञ्जीत। तत उपसर्जनानि परस्परमितरेषां शत्रूणामुत्थापनादीनि।।

purā'pi caitānanusṛtya bhūmipāḥ pureṣu bhogānakhilāñjayanti pureṣu nītiṃ vihitāṃ yathāvidhi prayojayanto balavṛtrasūdana|| māyāvibhedānnānāvidhā māyāḥ prayuñjīta| tata upasarjanāni parasparamitareṣāṃ śatrūṇāmutthāpanādīni||

Verse 43

प्रदाय गूढानि वसूनि नाम प्रच्छिद्य भोगानपहाय च स्वान्। दुष्टाः स्वदोषैरिति कीर्तयित्वा पुरेषु राष्ट्रेषु च योजयन्ति।। एतान् शत्रून्पुरेषु तत्तत्स्थानेषु अनुसृत्य भोगांस्तदीयान् जयन्ति। नीतिं पुरेषु स्वीयतेषु।।

pradāya gūḍhāni vasūni nāma pracchidya bhogānapahāya ca svān| duṣṭāḥ svadoṣairiti kīrtayitvā pureṣu rāṣṭreṣu ca yojayanti|| etān śatrūnpureṣu tattatsthāneṣu anusṛtya bhogāṃstadīyān jayanti| nītiṃ pureṣu svīyateṣu||

Verse 44

तथैव चान्यैरपि शास्त्रवेदिभिः स्वलंकृतैः शास्त्रविधानलिङ्गितैः। सुशिक्षितैर्भाष्यकथाविशारदैः परेषु कृत्यामुपधारयेच्च।। अनुसरणभेवाह प्रदायेति। एते न ममामात्याः दुष्टाः मां त्यक्त्वा राजान्तारं प्रतिगता इति लोकमुखात्कीर्तयित्वा परेषां पुरेषु राष्ट्रेषु च तान्यो जयन्ति।।

tathaiva cānyairapi śāstravedibhiḥ svalaṃkṛtaiḥ śāstravidhānaliṅgitaiḥ| suśikṣitairbhāṣyakathāviśāradaiḥ pareṣu kṛtyāmupadhārayecca|| anusaraṇabhevāha pradāyeti| ete na mamāmātyāḥ duṣṭāḥ māṃ tyaktvā rājāntāraṃ pratigatā iti lokamukhātkīrtayitvā pareṣāṃ pureṣu rāṣṭreṣu ca tānyo jayanti||

Verse 45

इन्द्र उवाच। कानि लिङ्गानि दुष्टस्य भवन्ति द्विजसत्तम। कथं दुष्टं विजानीयादेतत्पुष्टो ब्रवीहि मे।।

indra uvāca| kāni liṅgāni duṣṭasya bhavanti dvijasattama| kathaṃ duṣṭaṃ vijānīyādetatpuṣṭo bravīhi me||

Verse 46

बृहस्पतिरुवाच। परोक्षमगुणानाह सद्रुणानभ्यसूयति। परैर्वा कीर्त्यमानेषु तूष्णीमास्ते पराङ्भुखः।।

bṛhaspatiruvāca| parokṣamaguṇānāha sadruṇānabhyasūyati| parairvā kīrtyamāneṣu tūṣṇīmāste parāṅbhukhaḥ||

Verse 47

तूष्णींभावेऽपि विज्ञेयं न चेद्भवति कारणम्। विश्वासं चोष्ठसंदंशं शिरसश्च प्रकम्पनम्।। कृत्यामिव कृत्यां मृत्युकारिणीं देवताम।।

tūṣṇīṃbhāve'pi vijñeyaṃ na cedbhavati kāraṇam| viśvāsaṃ coṣṭhasaṃdaṃśaṃ śirasaśca prakampanam|| kṛtyāmiva kṛtyāṃ mṛtyukāriṇīṃ devatāma||

Verse 48

करोत्यभीक्ष्णं संसृष्टमसंसृष्टश्च भाषते। अदृष्टवद्विकुरुते दृष्ट्वा वा नाभिभाषते।। तच्चेद्भवति कारणमिति थ.द. पाठः।।

karotyabhīkṣṇaṃ saṃsṛṣṭamasaṃsṛṣṭaśca bhāṣate| adṛṣṭavadvikurute dṛṣṭvā vā nābhibhāṣate|| taccedbhavati kāraṇamiti tha.da. pāṭhaḥ||

Verse 49

पृथगेत्य समश्नाति नेदमद्य यथाविधि। आसने शयने याने भावा लक्ष्या विशेषतः।।

pṛthagetya samaśnāti nedamadya yathāvidhi| āsane śayane yāne bhāvā lakṣyā viśeṣataḥ||

Verse 50

आर्तिरार्ते प्रिये प्रीतिरेतावन्मित्रलक्षणम्। विपरीतं तु बोद्धव्यमरिलक्षणमेव तत्।।

ārtirārte priye prītiretāvanmitralakṣaṇam| viparītaṃ tu boddhavyamarilakṣaṇameva tat||

Verse 51

एतान्येव यथोक्तानि बुध्येथास्त्रिदशाधिप। पुरुषाणां प्रदुष्टानां स्वभावो बलवत्तरः।।

etānyeva yathoktāni budhyethāstridaśādhipa| puruṣāṇāṃ praduṣṭānāṃ svabhāvo balavattaraḥ||

Verse 52

इति दुष्टस्य विज्ञानमुक्तं ते सुतसत्तम। निशाम्य शास्त्रतत्त्वार्थं यथावदमरेश्वरः।।

iti duṣṭasya vijñānamuktaṃ te sutasattama| niśāmya śāstratattvārthaṃ yathāvadamareśvaraḥ||

Verse 53

भीष्म उवाच स तद्वचः शत्रुनिबर्हणे रत स्तथा चकारावितथं बृहस्पतेः। चचार काले विजयाय चारिहा वशं च शत्रूननयत्पुरंदरः।।

bhīṣma uvāca sa tadvacaḥ śatrunibarhaṇe rata stathā cakārāvitathaṃ bṛhaspateḥ| cacāra kāle vijayāya cārihā vaśaṃ ca śatrūnanayatpuraṃdaraḥ||