Adhyaya 102

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति सेनाया जयचिह्नानां राजनीतेश्च कथनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। जयिन्याः कानि रूपाणि भवन्ति भरतर्षभ। पृतनायाः प्रशस्तानि तानि चेच्छामि वेदितुम्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati senāyā jayacihnānāṃ rājanīteśca kathanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| jayinyāḥ kāni rūpāṇi bhavanti bharatarṣabha| pṛtanāyāḥ praśastāni tāni cecchāmi veditum||

Verse 2

भीष्म उवाच। जयिन्या यानि रूपाणि भवन्ति भरतर्षभ। पृतनायाः प्रशस्तानि तानि वक्ष्यामि सर्वशः।।

bhīṣma uvāca| jayinyā yāni rūpāṇi bhavanti bharatarṣabha| pṛtanāyāḥ praśastāni tāni vakṣyāmi sarvaśaḥ||

Verse 3

दैवे पूर्वं प्रकुपिते मानुषे कालचोदिते। तद्विद्व अऽनुपस्यन्ति ज्ञानदीर्घेण चक्षुषा।।

daive pūrvaṃ prakupite mānuṣe kālacodite| tadvidva a'nupasyanti jñānadīrgheṇa cakṣuṣā||

Verse 4

प्रायश्चित्तविधिं चात्र जपहोमांश्च तद्विदः। मङ्गल नि च कुर्वन्ति शमयन्त्यहितानि च।।

prāyaścittavidhiṃ cātra japahomāṃśca tadvidaḥ| maṅgala ni ca kurvanti śamayantyahitāni ca||

Verse 5

उदीणानसो योधा वाहनानि च भारत। यस्यां भवन्ति सेनायां ध्रुवं तस्या जयो भवेत्।।

udīṇānaso yodhā vāhanāni ca bhārata| yasyāṃ bhavanti senāyāṃ dhruvaṃ tasyā jayo bhavet||

Verse 6

अन्वेव वायवो यान्ति तथैवेन्द्रधनूंषि च। अनुप्लवन्ते मेघाश्च तथाऽऽदित्यस्य रश्मयः।।

anveva vāyavo yānti tathaivendradhanūṃṣi ca| anuplavante meghāśca tathā''dityasya raśmayaḥ||

Verse 7

गोमायवश्चातुलोमबला गृध्राश्च सर्वशः। अर्हयेयुर्यदा सेनां तदा सिद्धिरनुत्तमा।।

gomāyavaścātulomabalā gṛdhrāśca sarvaśaḥ| arhayeyuryadā senāṃ tadā siddhiranuttamā||

Verse 8

प्रसन्नभाः पावकश्चोर्ध्वरश्मिः प्रदक्षिणावर्तशिखो विधूमः। पुण्या गन्धाश्चाहुतीनां भवन्ति जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः।।

prasannabhāḥ pāvakaścordhvaraśmiḥ pradakṣiṇāvartaśikho vidhūmaḥ| puṇyā gandhāścāhutīnāṃ bhavanti jayasyaitadbhāvino rūpamāhuḥ||

Verse 9

गम्भीरशब्दाश्च महास्वनाश्च शङ्ख्याश्च भेर्यश्च नदन्ति यत्र। युयुत्सवश्चाप्रतीपा भवन्ति जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः।।

gambhīraśabdāśca mahāsvanāśca śaṅkhyāśca bheryaśca nadanti yatra| yuyutsavaścāpratīpā bhavanti jayasyaitadbhāvino rūpamāhuḥ||

Verse 10

इष्टा मृगाः पृष्ठतो वामतश्च संप्रस्थितानां च गमिष्यतां च। जिघांसतां दक्षिणाः सिद्धिमाहु र्ये त्वग्रतस्ते प्रतिषेधयन्ति।।

iṣṭā mṛgāḥ pṛṣṭhato vāmataśca saṃprasthitānāṃ ca gamiṣyatāṃ ca| jighāṃsatāṃ dakṣiṇāḥ siddhimāhu rye tvagrataste pratiṣedhayanti||

Verse 11

माङ्गल्यशब्दाञ्शकुना वदन्ति हंसाः क्रौञ्चाः शतपत्राश्च चाषाः। हृष्टा योधाः सत्ववन्तो भवन्ति जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः।।

māṅgalyaśabdāñśakunā vadanti haṃsāḥ krauñcāḥ śatapatrāśca cāṣāḥ| hṛṣṭā yodhāḥ satvavanto bhavanti jayasyaitadbhāvino rūpamāhuḥ||

Verse 12

शस्त्रैर्यन्त्रैः कवचैः केतुभिश्च सुभानुभिर्मुखवर्णैश्च यूनाम्। भ्राजिष्मती दुष्प्रतिवीक्षणीया येषां चमूस्तेऽभिभवन्ति शत्रून्।।

śastrairyantraiḥ kavacaiḥ ketubhiśca subhānubhirmukhavarṇaiśca yūnām| bhrājiṣmatī duṣprativīkṣaṇīyā yeṣāṃ camūste'bhibhavanti śatrūn||

Verse 13

शुश्रूषवश्चानभिमानिनश्च परस्परं सौहृदमास्थिताश्च। येषां योधाः शौर्यमनुष्ठिताश्च जयस्यैतद्भाविनो रुपमाहुः।।

śuśrūṣavaścānabhimāninaśca parasparaṃ sauhṛdamāsthitāśca| yeṣāṃ yodhāḥ śauryamanuṣṭhitāśca jayasyaitadbhāvino rupamāhuḥ||

Verse 14

शब्दाः स्पर्शास्तथा गन्धा विचरन्ति मनः प्रियाः। धैर्यं चाविशते योधान्विजयस्य मुखं च तत्।।

śabdāḥ sparśāstathā gandhā vicaranti manaḥ priyāḥ| dhairyaṃ cāviśate yodhānvijayasya mukhaṃ ca tat||

Verse 15

शब्दो वामः प्रस्थितस्य दक्षिणः प्रविविक्षतः। पश्चात्संसाधयत्यर्थं पुरस्ताच्च निषेधति।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि द्व्यधिकशततमोऽध्यायः।। 102।।

śabdo vāmaḥ prasthitasya dakṣiṇaḥ pravivikṣataḥ| paścātsaṃsādhayatyarthaṃ purastācca niṣedhati|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi dvyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ|| 102||

Verse 16

संहत्य महतीं सेनां चतुरङ्गां युधिष्ठिर। साम्नैव वर्तयेः पूर्वं प्रसतेथास्ततो युधि।।

saṃhatya mahatīṃ senāṃ caturaṅgāṃ yudhiṣṭhira| sāmnaiva vartayeḥ pūrvaṃ prasatethāstato yudhi||

Verse 17

जघन्य एष विजयो यद्युद्धे सामभाषणम्। यादृच्छिको युधि जयो दैवेनेति विचारणम्।।

jaghanya eṣa vijayo yadyuddhe sāmabhāṣaṇam| yādṛcchiko yudhi jayo daiveneti vicāraṇam||

Verse 18

आपगेव महावेगा त्रस्ता इव महामृगाः। दुर्निवार्यतमा चैव प्रभग्ना महती चमूः।।

āpageva mahāvegā trastā iva mahāmṛgāḥ| durnivāryatamā caiva prabhagnā mahatī camūḥ||

Verse 19

भग्ना इत्येव भज्यन्ते विद्वांसोऽपि न कारणम्। उदारसारा महती रुरुसंघोपमा चमूः।।

bhagnā ityeva bhajyante vidvāṃso'pi na kāraṇam| udārasārā mahatī rurusaṃghopamā camūḥ||

Verse 20

परस्परज्ञाः संहृष्टास्त्यक्तप्राणाः सुनिश्चिताः। अपि पञ्चत्रतै शूरा निघ्नन्ति परवाहिनीम्।।

parasparajñāḥ saṃhṛṣṭāstyaktaprāṇāḥ suniścitāḥ| api pañcatratai śūrā nighnanti paravāhinīm||

Verse 21

अपि वा पञ्चषट्‌सप्तसंहिताः कृतनिश्चयाः। क्ललीनाः पूजिताः सम्यग्विजयन्तीह शात्रवान्।।

api vā pañcaṣaṭ‌saptasaṃhitāḥ kṛtaniścayāḥ| klalīnāḥ pūjitāḥ samyagvijayantīha śātravān||

Verse 22

सन्निपातो न मन्तव्यः शक्ये सति कथंचन। सान्त्वभेदप्रदानानां युद्धमुत्तरमुच्यते।। शब्दः काकस्येति शेषः।।

sannipāto na mantavyaḥ śakye sati kathaṃcana| sāntvabhedapradānānāṃ yuddhamuttaramucyate|| śabdaḥ kākasyeti śeṣaḥ||

Verse 23

संसर्पेण हि सेनाया भयं भीरून्प्रबाधते। वज्रादिय प्रज्वलितादियं स्वित्क्षपयिष्यति।।

saṃsarpeṇa hi senāyā bhayaṃ bhīrūnprabādhate| vajrādiya prajvalitādiyaṃ svitkṣapayiṣyati||

Verse 24

अमिप्रयातां समितिं ज्ञात्वा ये प्रतियान्त्यथ। तेषां सन्दन्ति गात्राणि योधानां विवयस्य च।। सन्निपातो युद्धम्।।

amiprayātāṃ samitiṃ jñātvā ye pratiyāntyatha| teṣāṃ sandanti gātrāṇi yodhānāṃ vivayasya ca|| sannipāto yuddham||

Verse 25

विषयो व्यथते राजन्सर्वः सस्थाणुजङ्गमः। अस्त्रप्रतापतप्तानां मज्जाः सीदन्ति देहिनाम्।। सन्निति युद्धम्। स्यन्दन्ति स्तिद्यन्ति।।

viṣayo vyathate rājansarvaḥ sasthāṇujaṅgamaḥ| astrapratāpataptānāṃ majjāḥ sīdanti dehinām|| sanniti yuddham| syandanti stidyanti||

Verse 26

तेषां सान्त्वं क्रूरमिश्रं प्रणेतव्यं पुनः पुनः। संपीड्यमाना हि परैर्योगमायान्ति सर्वतः।। विधयो देशः।।

teṣāṃ sāntvaṃ krūramiśraṃ praṇetavyaṃ punaḥ punaḥ| saṃpīḍyamānā hi parairyogamāyānti sarvataḥ|| vidhayo deśaḥ||

Verse 27

आन्तराणां च भेदार्थं चरानभ्यवचारयेत्। यश्च तस्मात्परो राजा तेन संधिः प्रशस्यते।। योगं सम्विम्।।

āntarāṇāṃ ca bhedārthaṃ carānabhyavacārayet| yaśca tasmātparo rājā tena saṃdhiḥ praśasyate|| yogaṃ samvim||

Verse 28

न हि तस्यान्यथा पीडा शक्या कर्तुं तथाविधा। यथा सार्धममित्रेण सर्वतः प्रतिबाधनम्।।

na hi tasyānyathā pīḍā śakyā kartuṃ tathāvidhā| yathā sārdhamamitreṇa sarvataḥ pratibādhanam||

Verse 29

क्षमा वै साधुमायाति न ह्यसाधून्क्षमा सदा। क्षमायाश्चाक्षमायाश्च पार्थ विद्धि प्रयोजनम्।। आन्तराणां शत्रोः सद्धीनाम्। तस्माच्छत्रोः परः श्रेष्ठस्तेन सन्धिं च कुर्यात्।।

kṣamā vai sādhumāyāti na hyasādhūnkṣamā sadā| kṣamāyāścākṣamāyāśca pārtha viddhi prayojanam|| āntarāṇāṃ śatroḥ saddhīnām| tasmācchatroḥ paraḥ śreṣṭhastena sandhiṃ ca kuryāt||

Verse 30

विजित्य क्षममाणस्य यशो राज्ञो विवर्धते। महापराधे ह्यप्यस्मिन्विश्वसन्त्यपि शत्रवः।। क्षमा वै साध्वमायानां नहि साधु सदा क्षमा इति ड. थ. पाठः।।

vijitya kṣamamāṇasya yaśo rājño vivardhate| mahāparādhe hyapyasminviśvasantyapi śatravaḥ|| kṣamā vai sādhvamāyānāṃ nahi sādhu sadā kṣamā iti ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 31

मन्यन्ते कर्षयित्वा तु क्षमा साध्वीति शाम्बराः। असंतप्तं तु यद्दारु प्रत्येति प्रकृतिं पुनः।। अस्मिन्क्षमावति।।

manyante karṣayitvā tu kṣamā sādhvīti śāmbarāḥ| asaṃtaptaṃ tu yaddāru pratyeti prakṛtiṃ punaḥ|| asminkṣamāvati||

Verse 32

नैतत्प्रशंसन्त्याचार्या न चैतत्साधु दर्शनम्। अक्रोधेनाविनाशेन नियन्तव्याः स्वपुत्रवत्।। असंताप्य ऋजूकृतं वंशादि पुनर्वक्रीभवत्यर्थः शत्रुं संताप्य क्षमां कुर्यादिति शम्बरस्य दैत्यस्य मतम्।।

naitatpraśaṃsantyācāryā na caitatsādhu darśanam| akrodhenāvināśena niyantavyāḥ svaputravat|| asaṃtāpya ṛjūkṛtaṃ vaṃśādi punarvakrībhavatyarthaḥ śatruṃ saṃtāpya kṣamāṃ kuryāditi śambarasya daityasya matam||

Verse 33

द्वेष्यो भवति भूतानामुग्रो राजा युधिष्ठिर। मृदुमप्यवमन्यन्ते तस्मादुभयभाग्भवेत्।।

dveṣyo bhavati bhūtānāmugro rājā yudhiṣṭhira| mṛdumapyavamanyante tasmādubhayabhāgbhavet||

Verse 34

प्रहरिष्यन्प्रियं ब्रूयात्प्रहरन्नपि भारत। प्रहृत्य च प्रियं ब्रूयाच्छोचन्निव रुदन्निव।।

prahariṣyanpriyaṃ brūyātpraharannapi bhārata| prahṛtya ca priyaṃ brūyācchocanniva rudanniva||

Verse 35

न मे प्रिया ये स्म हताः संप्रहृष्टाः परेऽपि च। न च कत्थनमेवाग्र्यमुच्यमानं पुनः पुनः।।

na me priyā ye sma hatāḥ saṃprahṛṣṭāḥ pare'pi ca| na ca katthanamevāgryamucyamānaṃ punaḥ punaḥ||

Verse 36

अहो जीवितमाकाङ्क्षेन्नेदृशो वधमर्हति। सुदुर्लभाः सुपुरुषाः संग्रामेष्वपलायिनः।।

aho jīvitamākāṅkṣennedṛśo vadhamarhati| sudurlabhāḥ supuruṣāḥ saṃgrāmeṣvapalāyinaḥ||

Verse 37

कृतं ममाप्रियं तेन येनायं निहतो मृधे। इति वाचा वदन्हन्तृन्पूजयेत रहोगतः।।

kṛtaṃ mamāpriyaṃ tena yenāyaṃ nihato mṛdhe| iti vācā vadanhantṛnpūjayeta rahogataḥ||

Verse 38

हन्तॄणां च हतानां च पूजां कुर्याद्यथार्थतः। क्रोशेद्बाहुं प्रगृह्यापि चिकीर्षञ्जनसंग्रहम्।।

hantṝṇāṃ ca hatānāṃ ca pūjāṃ kuryādyathārthataḥ| krośedbāhuṃ pragṛhyāpi cikīrṣañjanasaṃgraham||

Verse 39

एवं सर्वास्ववस्थासु सान्त्वपूर्वं समाचरेत्। प्रियो भवति भूतानां धर्मज्ञो वीतभीर्नृपः।।

evaṃ sarvāsvavasthāsu sāntvapūrvaṃ samācaret| priyo bhavati bhūtānāṃ dharmajño vītabhīrnṛpaḥ||

Verse 40

विश्वासं चात्र गच्छन्ति सर्वभूतानि भारत। विश्वस्तः शक्यते भोक्तुं यथाकालं समुत्थितः।। स्वमतमाह नैतदिति।।

viśvāsaṃ cātra gacchanti sarvabhūtāni bhārata| viśvastaḥ śakyate bhoktuṃ yathākālaṃ samutthitaḥ|| svamatamāha naitaditi||

Verse 41

तस्माद्विश्वासयेद्राजा सर्वभूतान्यमायया। सर्वतः परिरक्षेच्च यो महीं भोक्तुमिच्छति।।

tasmādviśvāsayedrājā sarvabhūtānyamāyayā| sarvataḥ parirakṣecca yo mahīṃ bhoktumicchati||